II SA/Rz 52/20

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SWSA Maciej Kobak Sędziowie WSA Paweł Zaborniak /spr./ WSA Marcin Kamiński Protokolant specjalista Anna Mazurek - Ferenc po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 10 marca 2020 r. sprawy ze skargi M. A. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] października 2019 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego -skargę oddala- Sygn. II SA/Rz 52/20 UZASADNIENIE Przedmiotem skargi M.A. jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego (organ dalej zwany SKO) z dnia [...] października 2019 r., nr [...], wydana w sprawie odmowy umorzenia nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego wraz z odsetkami, na wniosek skarżącego. Organ odwoławczy przyjął, iż decyzją z dnia [...] września 2019 r., Wójt Gminy odmówił na skutek rozpoznania wniosku skarżącego umorzenia nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego wraz z odsetkami w kwocie głównej 5400 zł za okres od [...] października 2016 r., do [...] września 2017 r. M.A. w podanym okresie pobierał nienależne świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Zobowiązanie do zwrotu tej kwoty świadczeń wynika z mocy decyzji Wójta Gminy z dnia [...] czerwca 2018 r. o nr [...], która z kolei była wynikiem zmiany wysokości zasądzonych alimentów dokonanej postanowieniem Sądu Apelacyjnego w [...] z dnia [...] września 2016 r. sygn. akt [...]. O zmianie wysokości zasądzonych alimentów M.A. nie poinformował właściwy Organ, mimo ciążącego na nim obowiązku. W dniu [...] lipca 2018 r., zobowiązany do zwrotu świadczeń z funduszu alimentacyjnego nienależnie pobranych M.A., złożył w Urzędzie Gminy [....]. wniosek o umorzenie tych należności. Wyjaśniono ramach prowadzonego postępowania, iż rodzina M.A. składa się z trzech osób - M.A. oraz dwójki małoletnich dzieci. Wnioskujący jest osobą bezrobotną posiadającą gospodarstwo rolne o powierzchni przeliczeniowej 0,9280 ha. Rodzina uzyskuje miesięcznie zasiłek rodzinny 248 zł, świadczenie wychowawcze w kwocie 1000 zł oraz świadczenie z funduszu alimentacyjnego w wysokości 700 zł na dzieci K.A. i K.A. Wnioskodawca nie jest osobą niezdolną do pracy, ponieważ nie przedłożył orzeczenia o niepełnosprawności lub dokumentów potwierdzających schorzenia wymagające stałych nakładów czy też dokumentów potwierdzających koszty tego leczenia. Trzyosobowa rodzina utrzymuje się z gospodarstwa rolnego oraz świadczeń rodzinnych z funduszu alimentacyjnego oraz świadczeń wychowawczych w łącznej kwocie 2035 zł 62 gr. Na aktualną sytuację strony nie mają wpływu czynniki nadzwyczajne, wyjątkowe, nie występuje w sytuacji strony inna nadzwyczajna sytuacja, która przemawiałaby za umorzeniem zaległości. Trudna sytuacja finansowa nie ma również cech trwałości, a zatem strona powinna szukać sposobu poprawy swych dochodów we własnym działaniu. Podkreślono w uzasadnieniu, że zobowiązany nie dopełnił obowiązku poinformowania organu o zmianie wysokości zasądzonych alimentów na skutek postanowienia Sądu Apelacyjnego w [...] Wydział I Cywilny, w konsekwencji czego organ wypłacał w okresie od [...] października 2016 r. do [...] września 2017 r. świadczenia z funduszu w wyższej wysokości. Z wydaną decyzją nie zgodził się M.A., składając do SKO odwołanie. Podniesiono w nim naruszenie przepisów prawa procesowego w postaci art. 7, art. 80, art. 107 w związku z art. 8 i art. 11 K p a. Ponadto nastąpiło naruszenie prawa materialnego poprzez uchybienie art. 2 ust. 2 pkt 4 w zw. z art. 23 ust. 8 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, co miało polegać na uznaniu, iż w sprawie nie zachodzą nadzwyczajne okoliczności. Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia [...] października 2019 r., znak [...], postanowiło utrzymać w mocy rozstrzygnięcie organu pierwszoinstancyjnego. W uzasadnieniu tej decyzji wyjaśniono, iż zobowiązany jest osobą młodą gdyż liczy 36 lat. Jest w okresie pełnej aktywności zawodowej i nie choruje, jak również nie posiada orzeczenia o niepełnosprawności. Zobowiązany jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku, utrzymuje się z gospodarstwa rolnego oraz z pomocy społecznej. Zobowiązany mieszka z dwójką dzieci K. lat 11 oraz K. lat 16. Z materiału dowodowego wynika, iż zobowiązanie do zwrotu pobranych świadczeń zostało spowodowane niedopełnieniem obowiązku powiadomienia organu o zmianach w dochodach. Podkreślono, iż z akt sprawy nie wynika, aby trudna sytuacja majątkowa rodziny wynikała ze zdarzeń wyjątkowych nieprzewidywalnych, losowych, które dotyczyły rodziny bądź zobowiązanego. Zobowiązany nie przedstawił dodatkowych dowodów, które mogłyby potwierdzić, iż w życiu rodziny doszło do zdarzeń losowych, szczególnie uzasadniających umorzenie powstałej zaległości. Poczynione przez organ I instancji ustalenia znajdują oparcie w całokształcie okoliczności przedmiotowej sprawy oraz w zgromadzonym materiale dowodowym. Niskie dochody nie stanowią same w sobie przesłanki, które umożliwiałaby umorzenie należności z tytułu świadczeń nienależnie wypłaconych z funduszu alimentacyjnego. Zobowiązany w pierwszej kolejności winien podjąć samodzielne działania dla poprawy swej sytuacji, szczególnie, gdy nie istnieją obiektywne przeciwwskazania. Podkreślono także, iż dzieci zobowiązanego są w wieku niewymagającym stałej opieki zatem strona może podjąć działania, w tym zatrudnienie, celem zmiany swej sytuacji życiowej i materialnej. Z wydanym rozstrzygnięciem nie zgodził się M.A., wnosząc skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie (dalej: WSA). Zaskarżonej decyzji Skarżący zarzucił: 1. naruszenie art. 80 K.p.a., poprzez przekroczenie granic zasady swobodnej oceny dowodów i dokonanie niewłaściwej oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego w postaci przedłożonych przez Skarżącego dokumentów, co doprowadziło do błędnego ustalenia stanu faktycznego, tj. że w sprawie nie zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności stanowiące podstawę umorzenia nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami, w sytuacji gdy na miesięczne utrzymanie rodziny Skarżący - jak wyliczyły organy - dysponuje kwotą w wysokości 2035,62 zł, co powoduje, że na jedną osobę z trzyosobowej rodziny przypada miesięcznie kwota w wysokości 678,54 zł, która nie pozwala na ponoszenie wszelkich usprawiedliwionych potrzeb utrzymania rodziny, nadto nie dokonując żadnych ustaleń w zakresie potrzeb i koniecznych wydatków rodziny; 2. naruszenie art. 107 § 3 K.p.a. w zw. z art. 8 K.p.a. i art. 11 K.p.a., poprzez niewystarczające wyjaśnienie sprawy oraz niewystarczające, lakoniczne uzasadnienie wydanej decyzji, w szczególności nie rozważenie, czy odmowa umorzenia nienależnie pobranych świadczeń nie doprowadzi do nieodwracalnych strat dla Skarżącego i członków jego rodziny i nie spowoduje zagrożenia dla możliwości dalszej egzystencji rodziny oraz uniemożliwienia zaspokajania jej podstawowych potrzeb bytowych, a także nie dokonanie żadnych ustaleń w zakresie potrzeb i koniecznych wydatków rodziny; 3. naruszenie art. 7 K.p.a., poprzez nieuwzględnienie interesu społecznego oraz słusznego interesu obywateli, tj. pominięcie okoliczności, iż sytuacja finansowa jego rodziny uniemożliwia spłatę zadłużenia oraz pominięcie, że w interesie małoletnich dzieci pozostających pod opieką Skarżącego jest umorzenie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego wraz z odsetkami; 4. naruszenie art. 23 ust. 8 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, poprzez ustalenie, że w przedmiotowej sprawie nie zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności uzasadniające umorzenie nienależnie pobranych świadczeń, a także dokonanie tych ustaleń wybiórczo i poprzez lakoniczne uzasadnienie zaskarżonej decyzji; 5. naruszenie art. 23 ust. 8 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, poprzez brak działania organów z urzędu, wobec uznaniowego charakteru postępowania w oparciu o wskazany przepis, w zakresie braku jakiegokolwiek rozważenia, w przypadku uznania braku podstaw do umorzenia nienależnie pobranych świadczeń, czy w sprawie nie jest zasadne nienależne świadczenie rozłożyć na raty czy też odroczyć termin jego spłaty; 6. naruszenie art. 2 pkt. 4 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów w zw. z art. 3 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, poprzez błędne wliczenie do dochodu rodziny świadczeń wychowawczych; 7. błędne ustalenie stanu faktycznego poprzez ustalenie, że: - sytuacja finansowa Skarżącego pozwala mu na spłatę nienależnie pobranych świadczeń bez uszczerbku dla Skarżącego oraz jego małoletnich dzieci, gdy już w chwili obecnej uzyskiwany dochód nie pozwala na zaspokojenie wszystkich usprawiedliwionych potrzeb rodziny, a nadto w sprawie występują szczególnie uzasadnione okoliczności niezależne od Skarżącego; - konieczność spłaty nienależnie pobranych świadczeń nie spowoduje nieodwracalnych strat dla Skarżącego oraz jego małoletnich dzieci, a także zagrożenia dla możliwości ich dalszej egzystencji poprzez brak możliwości zaspokajania ich podstawowych potrzeb bytowych. W oparciu o przedstawione zarzuty Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji Kolegium oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji. W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko w sprawie. Odnosząc się do zarzutów podniesionych w skardze, organ ocenił, że stanowią one jedynie próby zanegowania prawidłowych ustaleń dokonanych przez organy obu instancji. Wojewódzki Sąd Administracyjny, zważył co następuje: Skarga jako nieuzasadniona, została przez WSA oddalona w całości. Sąd administracyjny sprawuje w zakresie swej właściwości kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej, co wynika z art. 1 ustawy z 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2019 r. poz. 2167). Zakres tej kontroli wyznacza art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2019 r. poz. 2325; zwana dalej w skrócie p.p.s.a.). Stosownie do tego przepisu Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Natomiast w myśl art. 145 p.p.s.a., Sąd zobligowany jest do uchylenia decyzji bądź postanowienia lub stwierdzenia ich nieważności, ewentualnie niezgodności z prawem, gdy dotknięte są one naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszeniem prawa dającym podstawę do wznowienia postępowania, innym naruszeniem przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy, lub zachodzą przyczyny stwierdzenia nieważności decyzji wymienione w art. 156 k.p.a. lub innych przepisach. Jednocześnie w ramach prowadzonej kontroli legalności decyzji Sąd stosuje przewidziane prawem środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 p.p.s.a.). Przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja administracyjna SKO wydana w sprawie odmowy umorzenia nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego wraz z odsetkami. Na mocy zaskarżonej decyzji na skutek rozpoznania wniosku skarżącego Organy odmówiły umorzenia nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego wraz z odsetkami w kwocie głównej 5400 zł. Według Sądu, postępowanie administracyjne zakończone kwestionowanymi przez Skarżącego decyzjami zostało przeprowadzone z zachowaniem zasady prawdy materialnej - art. 7, art. 77, art. 80 K.p.a. - dzięki czemu ustalenia Organów pozwalały Sądowi na skontrolowanie tych rozstrzygnięć, bez konieczności uzupełniania materiału dowodowego na podstawie art. 106 § 3 P.p.s.a. WSA nie przeprowadził dowodów z dokumentów załączonych do pisma strony z dnia [...] marca 2020 r. i oddalił na rozprawie złożony w tym przedmiocie wniosek strony. Opisane w nim zdarzenie (tj. pożar z dnia [...] stycznia 2020 r. podpiwniczenia budynku mieszkalnego skarżącego), na które powołuje się wnioskodawca miał miejsce po wydaniu decyzji przez SKO, zatem nie stanowi ono koniecznego dla zastosowania art. 106 § 3 P.p.s.a. elementu stanu faktycznego, podlegającego ocenie WSA. Wymaga w tym miejscu wyjaśnienia, iż działania administracji publicznej podlegają kontroli sądu administracyjnego wyłącznie według stanu prawnego i faktycznego z chwili podejmowania tego działania, w tym przypadku według stanu na dzień [...] października 2019 r. W rezultacie, okoliczności powstałe po wydaniu zaskarżonego aktu SKO, nie mogą podlegać ustalaniu w ramach postępowania uzupełniającego z dokumentów - art. 106 § 3 P.p.s.a. Innymi słowy, pozostają one bez jakiegokolwiek wpływu na ocenę legalności decyzji SKO. Wniosek strony skarżącej o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń został właściwie oceniony przez orzekające w sprawie Organy pod kątem zaistnienia przesłanek wynikających z art. 23 ust. 8 ustawy z dnia 7 września 2008 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. z 2019 r. poz. 670; zwana dalej ustawą o pomocy). Wobec tej podstawy materialnoprawnej zaskarżonego rozstrzygnięcia SKO należy przypomnieć, iż według jej treści: Organ właściwy wierzyciela, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Powyższy przepis oznacza, że warunkiem zastosowania ulgi w spłacie nienależnie pobranych świadczeń alimentacyjnych, jest wystąpienie szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny wnioskodawcy. Powyższa norma została zbudowana w oparciu o wyrażenia niedookreślone, wymagające od organu przeprowadzenia procesu wartościującego wszystkie kluczowe dla sytuacji rodziny zobowiązanego okoliczności społeczno-życiowe, świadczące o tym, że z uwagi na swą niestandardowość wymagają wsparcia ze strony publicznej wspólnoty. Pojęcie szczególnie uzasadnionych okoliczności ma na celu zapewnienie elastyczności procesu stosowania normy przewidującej ulgę, a jednocześnie wyznacza granice uznania administracyjnego. Zauważa to WSA w Łodzi w wyroku z dnia 13 grudnia 2019 r., o sygn. II SA/Łd 678/19, LEX, pisząc, iż sama trudna sytuacja materialna danej rodziny nie uzasadnia umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń, jest to możliwe dopiero wówczas, gdy sytuacja rodziny będzie "szczególna" i to szczególna na tle rodzin uprawnionych do świadczeń rodzinnych, a nie względem wszystkich innych rodzin. Niezależnie od tego wskazać należy, że rozstrzygnięcie z art. 23 ust. 8 ustawy o pomocy państwa zapada w ramach tzw. uznania administracyjnego. Kontrola decyzji uznaniowej dokonywana przez Sąd sprowadza się do badania czy organ przy wydaniu tej decyzji nie przekroczył granic uznania dozwolonego prawem oraz czy właściwie ocenił stan faktyczny sprawy i czy należycie uzasadnił rozstrzygnięcie z uwzględnieniem zwrotów niedookreślonych, wyrażonych w art. 23 ust. 8 ustawy o pomocy państwa. Zdaniem Sądu, w niniejszej sprawie Organy nie dopuściły się naruszenia powołanych w skardze przepisów postępowania administracyjnego jak również przepisów prawa materialnego. Wbrew twierdzeniom Strony wnoszącej skargę, Samorządowe Kolegium Odwoławcze rozważyło wszystkie istotne w procesie zwolnienia od nienależnie pobranych świadczeń aspekty życia rodziny M.A. Ustalono bowiem dochody rodziny, na które składa się świadczenie wychowawcze, świadczenie z funduszu alimentacyjnego, a także dochód z posiadanego gospodarstwa rolnego. Należy zgodzić się z orzekającymi w sprawie Organami, że w obecnych warunkach rynkowych kwota dochodu trzyosobowej rodziny nie jest znacząca, jednakże odpowiedzialność za stan dochodów ponosi przede wszystkim wnioskodawca. Skarżący nie kwestionuje bowiem za pomocą stosownych orzeczeń, że jest osobą niezdolną do pracy, a zatem może poprzez swą aktywność zawodową przyczyniać się do polepszenia bytu rodziny. Słusznie Kolegium zwraca uwagę, iż niskie dochody rodziny wnioskodawcy nie mogą przesądzać o zastosowaniu ulg przewidzianych w art. 23 ust. 8 ustawy o pomocy państwa. Niskie dochody rodzin nie są bowiem sytuacją w Polsce na tyle szczególną czyli wyróżniającą wnioskodawcę, aby można było wymagać od organów administracji publicznej takiej odpowiedzi, której żąda od organów skarżący. Sąd w pełni zgadza się z tezą Organu odwoławczego, iż to Skarżący powinien podjąć samodzielne starania aby realnie poprawić swą sytuacje, tym bardziej, że nie istnieją żadne obiektywne przeciwwskazania ku temu. Zobowiązany do zwrotu świadczeń nienależnie pobranych nie jest osobą chorą, niepełnosprawną, która nie może podjąć zatrudnienia. Takiego spojrzenia na sytuację wnioskującego wymaga zasada subsydiarności, która stanowi fundament systemu prawnego krajów członkowskich Unii Europejskiej. Trafnie zatem Kolegium argumentuje, że od osoby młodej o pełnej aktywności zawodowej należy wymagać aby w sposób odpowiedzialny za swój byt i za dzieci podjęła starania o znalezienie odpowiedniego dla swych możliwości zatrudnienia. Przeciwwskazaniem ku temu nie jest stan zdrowia wnioskodawcy, ale także wiek dzieci, które nie wymagają od niego stałej opieki. WSA zauważa, iż z treści wyroku Sądu Apelacyjnego w [....] z dnia [...] września 2016 roku sygn. akt [...], wynika że M.A. potrafi pracować skoro dorabiał pracując jako rzeźnik, uzyskując dochód w wysokości 500 zł miesięcznie. Dlatego tym bardziej poprawne jest wnioskowanie Kolegium na temat braku możliwości uwzględnienia żądania skarżącego. Nie można także pominąć, iż za powstanie tych należności odpowiada wyłącznie skarżący, który jak wynika z przedłożonej dokumentacji przyczynił się do wydania decyzji zobowiązującej do zwrotu i uznającej pobrane świadczenia za nienależne, poprzez niedopełnienie obowiązku poinformowania właściwego organu o zmianie wysokości zasądzonych alimentów. Nie ma tu więc sytuacji, w której odpowiedzialność za powstały stan należności ciążyłby w jakimś stopniu na organach administracji czy osobach trzecich. Według Sądu nie nastąpiło też naruszenie art. 2 pkt 4 ustawy o pomocy państwa w związku z art. 3 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych (ustawowa definicja dochodu), przez doliczenie do dochodu rodziny świadczeń wychowawczych otrzymywanych na dzieci skarżącego. Zważyć bowiem należy, że cytowany wyżej przepis art. 23 ust. 8 ustawy o pomocy państwa nakazuje badać całokształt okoliczności majątkowych i socjalnych rodziny wnioskodawcy. Niewątpliwie zaś świadczenie wychowawcze stanowi jeden z kluczowych elementów tej sytuacji, który nie może być pominięty przy ocenie zdolności wywiązywania się skarżącego z zobowiązań z tytułu nienależnie pobranych świadczeń. Nie można twierdzić zasadnie, pomoc pieniężna państwa w wychowaniu dzieci nie kształtuje sytuacji majątkowej wnioskodawcy, będąc dla tej sytuacji zupełnie obojętną. Definicja ustawowa dochodu rodziny wyrażona w art. 2 pkt 4 ustawy o pomocy, nie ma takiego zastosowania w sprawach zwolnienia od obowiązku nienależnie pobranych świadczeń jak w przypadku procesu rozpatrywania wniosku o przyznanie świadczenia alimentacyjnego na podstawie art. 9 ust. 2 ustawy o pomocy. Nie nastąpiło także zarzucane organom naruszenie art. 23 ust. 8 ustawy o pomocy państwa, polegające na nierozważeniu rozłożenia na raty kwoty zobowiązania czy też odroczenia terminu spłaty nienależnie pobranych świadczeń. Wobec wykazania przesłanek uniemożliwiającej zastosowanie tej regulacji, nie było potrzeby, aby Organ I instancji czy SKO poszerzały swe rozważania na temat zastosowania względem skarżącego innego rodzaju ulgi. Tym bardziej, że skarżący w swym profesjonalnie sformułowanym wniosku bardzo konkretnie wskazał, iż chodzi mu o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń a nie o inną postać dostępnej ulgi w spłacie istniejących zobowiązań. Wskazać także należy, że strona była wyczerpująco informowana o treści art. 23 ust. 8 ustawy o pomocy i nie zmieniała w toku procesu bardzo jasno wyrażonego podania o umorzenie całości należności. Wobec tych okoliczności Sąd nie dopatrzył się w działaniach organów jakichkolwiek uchybień, które mogłyby powodować uwzględnienie skargi. Działając z urzędu WSA także nie dopatrzył się takich nieprawidłowości, które skutkowałyby koniecznością zastosowania kompetencji kasacyjnych na podstawie art. 134 § 1 P.p.s.a. Stosując przepis art. 23 ust. 8 ustawy o pomocy, Kolegium w żadnym aspekcie tej regulacji nie przekroczyło granic uznania administracyjnego uwzględniając w należytym stopniu zarówno interes społeczny i słuszny interes obywatela. Z tych przyczyn rozpatrzoną skargę należało oddalić w całości na podstawie art. 151 P.p.s.a.