II SA/Rz 55/25

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SWSA Maria Mikolik Sędziowie WSA Karina Gniewek - Berezowska /spr./ AWSA Jolanta Kłoda-Szeliga Protokolant starszy specjalista Anna Mazurek-Ferenc po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 24 czerwca 2025 r. sprawy ze skargi S. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Rzeszowie z dnia 11 października 2024 r. nr SKO.4112/9/2024 w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję i decyzję Burmistrza [...] z dnia 29 marca 2024 r. nr MGOPS.5222.DA.ODM.1.2024. Wnioskiem z 13 września 2022 r. S. B. (dalej: "skarżący") zwrócił się do Burmistrza [....] (dalej: "organ I instancji", "Burmistrz") o umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego wraz z odsetkami w całości lub w części, odroczenie terminu płatności albo rozłożenie na raty z uwzględnieniem sytuacji dochodowej i rodzinnej dłużnika. Decyzjami z 12 października 2022 r. nr [...] oraz z 10 lutego 2023 r. nr [...] Burmistrz odmówił umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz osób uprawnionych: M. B. i E. B. wraz z odsetkami. Rozstrzygnięcia te, w administracyjnym toku instancji, zostały uchylone decyzjami Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Rzeszowie (dalej: "SKO", "Kolegium", "organ odwoławczy") odpowiednio z 29 grudnia 2022 r. nr SKO.4112/29/2022 i z 5 grudnia 2023 r. nr SKO.4112/5/2023. Zdaniem Kolegium Organ I instancji nie poczynił wyczerpujących ustaleń w zakresie sytuacji rodzinnej, dochodowej i zdrowotnej wnioskodawcy. Po ponownym rozpatrzeniu sprawy, decyzją z 29 marca 2024 r. nr [...] Burmistrz [...] odmówił umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczenia terminu płatności albo rozłożenia na raty wypłaconych świadczeń na rzecz osób uprawnionych: M. B. i E. B. w kwocie bazowej w wysokości 43.439,37 wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienia, które na dzień 29 marca 2024 r. wynoszą 27.738,54 zł. Organ wskazał, że wnioskodawca nie spełnia przesłanek przemawiających za uwzględnieniem wniosku. Przyznał, że problemy zdrowotne wnioskodawcy uniemożliwiają mu podjęcie zatrudnienia w celu uzyskania dodatkowych środków, które mógłby przeznaczyć na leczenie oraz szybszą spłatę zobowiązań alimentacyjnych. Głównym źródłem dochodu Skarżącego jest emerytura wraz z dodatkami (dodatek pielęgnacyjny, świadczenie uzupełniające dla osób niepełnosprawnych), które są pomniejszane o potrącenie komornicze. Organ zauważył, że wprawdzie dochód nie zawsze wystarcza na pokrycie wszystkich niezbędnych kosztów życia niemniej jednak w celu poprawy sytuacji może on wystąpić o przyznanie świadczenia wspomagającego przeznaczonego dla osób niepełnosprawnych. Wyjaśnił także, że wprawdzie Skarżący znajduje się w trudnej sytuacji życiowej, jednak nie pozostaje bez środków do życia. Ma zapewnioną należytą opiekę, ze strony osób drugich oraz instytucji (pomoc zapewnia rodzina/rodzeństwo oraz gmina [...], która świadczy usługi opiekuńcze w wymiarze 60 godzin miesięcznie). Sytuacja wnioskodawcy jako dłużnika jest trudna, ale stabilna. Ponadto jest wynikiem jego braku zaangażowania przez wiele lat w spłatę alimentów. Organ stwierdził, że mimo niełatwej sytuacji życiowej, wieloletnie zaniedbania i bierna postawa dłużnika alimentacyjnego oraz brak współpracy przemawiają za odmową umorzenia należności z funduszu alimentacyjnego. Posiadane środki finansowe, z uwzględnieniem ewentualnego otrzymania świadczenia wspierającego, pozwolą na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych i godne życie a jednocześnie umożliwią chociaż częściową spłatę zobowiązań wobec Skarbu Państwa. Końcowo organ wyjaśnił, że dobro dłużnika jest ważne, ale nie zwalnia organu od przestrzegania zasad racjonalnego dysponowania środkami publicznymi. S. B. złożył odwołanie i zarzucił naruszenie art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. oraz brak uwzględnienia jego szczególnej sytuacji dochodowej i rodzinnej. Wskazał na arbitralną ocenę materiału dowodowego i zaakcentowanie postawy i postępowania dłużnika alimentacyjnego sprzed ponad 20 lat. Tymczasem będący podstawą wniosku art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, odnosi się do sytuacji aktualnej, bieżącej dłużnika i nie uzależnia umorzenia zaległości od innych przesłanek. Zdaniem odwołującego okoliczności na jakie wskazuje organ – fakt karalności, które uległo już zatarciu, negatywna postawa sprzed 25 lat - mają na celu jego zdyskredytowanie. Natomiast nie mają żadnego znaczenia w sprawie o umorzenie zadłużenia. W dalszej części odwołujący wskazał na swój stan zdrowia. Obecnie jego dochód to kwota 2400 zł brutto, z czego 778 zł potrąca komornik. Pozostałą część przeznacza wyłącznie na żywność, leczenie i pomoce [....]. Jego sytuacja dochodowa i rodzinna jest szczególna. Nie ma możliwości podjęcia dodatkowego zatrudnienia. Stan zdrowia nie poprawi się. Zwrócił się o umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń alimentacyjnych wraz z odsetkami w całości lub w znacznej części. SKO w Rzeszowie, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2024 r., poz. 572 ze zm. – dalej: "k.p.a.") w zw. z art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2023 r., poz. 1993 ze zm. – dalej: "ustawa"), utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. Kolegium podzieliło w całości ustalenia stanu faktycznego i ich ocenę dokonaną przez Organ I instancji. Przyznało, że nie ma wątpliwości, że sytuacja odwołującego jest obecnie trudna zarówno pod kątem finansowym, jak i zdrowotnym. Z dokonanych ustaleń Organu I instancji, a także z oświadczeń odwołującego wynika, że przyczyna braku regulowania należności alimentacyjnych przez odwołującego była złożona. Około 20 lat temu wyprowadził się on z domu z uwagi na konflikty rodzinne. Jak oświadczył miał wówczas problemy z ustabilizowaniem swojej sytuacji życiowej. Kolegium zauważyło, że jakkolwiek przyczyna powstania zaległości jest istotną okolicznością sprawy, to jednak kluczowe jest czy ewentualna przeszkoda w realizacji należności ma charakter trwały i nieodwracalny. Obecnie odwołujący ma [...] lat, jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, porusza się na wózku inwalidzkim, [...]. Z uwagi na liczne schorzenia wymaga stałego leczenia farmakologicznego oraz rehabilitacji, co wiąże się z koniecznością ponoszenia znacznych kosztów. Możliwość podjęcia obecnie zatrudnienia jest znacznie ograniczona ze względu na stan zdrowia oraz wiek. Odwołujący zamieszkuje razem z bratem w domu mieszkalnym jednorodzinnym. Warunki mieszkaniowe są dobre. Brat opłaca rachunki. Finansowo pomagają również siostry, które zamieszkują w niewielkiej odległości od miejsca zamieszkania odwołującego. Obecnie utrzymuje się z emerytury oraz świadczenia uzupełniającego dla osób niepełnosprawnych oraz dodatku pielęgnacyjnego w łącznej wysokości 1238,88 zł (marzec 2022 r.). Emerytura pomniejszana jest o alimenty, co znacznie obniża możliwość samodzielnego utrzymania się odwołującego (kwota potrącenia: 777,99 zł). Pozostały dochód odwołujący przeznacza wyłącznie na zakup jedzenia, leków oraz środków [....]. Na co dzień odwołujący korzysta z pomocy rodziny oraz instytucji (usługi opiekuńcze w wymiarze 60 godzin miesięcznie). Kolegium zgodziło się z Organem I instancji, że niewątpliwie obecna sytuacja odwołującego jest trudna, zarówno pod względem zdrowotnym, jak i finansowym. Niemniej jednak brak możliwości spłaty zaległości alimentacyjnych nie jest sytuacją wyjątkową na tle sytuacji innych dłużników alimentacyjnych. Rodzice obowiązani są do świadczeń alimentacyjnych względem dziecka. Trudna sytuacja materialna rodziców nie zwalnia ich z obowiązku świadczenia na rzecz dzieci. Nie płacąc alimentów w terminie na rzecz swoich dzieci odwołujący niejako sam przyczynił się do zaistniałej w jego życiu sytuacji. Odwołujący nie wykazał, że powstanie zadłużenia z tytułu wypłacanych świadczeń alimentacyjnych na rzecz jego dzieci było usprawiedliwione okolicznościami od niego niezależnymi. SKO stwierdziło także, że sytuacja bytowa odwołującego jest stabilna. Zamieszkuje w domu wyposażonym w podstawowe sprzęty gospodarstwa domowego, może liczyć na pomoc rodziny oraz instytucji pomocowych (usługi opiekuńcze). Ma stałe źródło dochodu w postaci emerytury oraz świadczenia uzupełniającego dla osób niepełnosprawnych oraz dodatku pielęgnacyjnego, może też ubiegać się o zapomogi. Sytuacja dochodowa i rodzinna odwołującego nie przemawia za zastosowaniem ulgi w postaci umorzenia przedmiotowych należności. Mimo niewątpliwych trudności zdrowotnych i finansowych położenia odwołującego nie można oceniać jako wyjątkowego. Umorzenie należności oznaczałoby definitywną rezygnację organu władzy publicznej z możliwości odzyskania środków finansowych wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie złożonej na powyższą decyzję S. B. wniósł o jej uchylenie wraz z poprzedzającą ją decyzją Organu I instancji. Zarzucił naruszenie art. 138 § 1 k.p.a. oraz art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. w zw. z art. 30 ust. 2 ustawy. Skarżący podtrzymał dotychczasową argumentację i wskazał na swój stan zdrowia i trudną sytuację dochodową. W jego ocenie organy nie zgromadziły materiału dowodowego w sposób wyczerpujący i nie dokonały jego obiektywnej oceny. Jego stan zdrowia stale się pogarsza, nie ma możliwości poprawy sytuacji finansowej, jest całkowicie niezdolny do pracy. Aktualnie jego dochód stanowi świadczenia emerytalne wraz z dodatkami, z czego 1028 zł potrąca komornik. Pozostaje mu kwota 1543 zł, którą w całości przeznacza na jedzenie, lekarstwa, pomoce [....]. Kwota ta jest niewystarczająca. Nie zgodził się z dokonaną przez Kolegium oceną, że jego sytuacja na tle innych dłużników nie jest na tyle zła, by można umorzyć jego zadłużenie, chociaż w części, np. zaległe odsetki. Nie zgodził się także ze stwierdzeniem, że sytuacja dochodowa i rodzinna nie ma charakteru szczególnego, podczas gdy jest inwalidą o znacznym stopniu niepełnosprawności. W odpowiedzi na skargę SKO w Rzeszowie wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko i argumentację wyrażone w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935; dalej: "p.p.s.a."), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie, nie będąc przy tym związane granicami skargi (art. 134 § 1 p.p.s.a.) w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 p.p.s.a.). Stosownie zaś do treści art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c p.p.s.a., Sąd uwzględniając skargę na decyzję uchyla ją, w całości lub w części, jeżeli stwierdzi: a)naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy; b)naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego; c) inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja wydana w przedmiocie odmowy umorzenia w całości należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Podstawę materialnoprawną rozstrzygnięcia stanowią przepisu ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Zgodnie z art. 30 ust. 2 tej ustawy: organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Decyzje uznaniowe, a do tego rodzaju decyzji należy zaskarżona decyzja różnią się od decyzji związanych sposobem rozstrzygania. O ile w przypadku decyzji związanych ziszczenie się określonych w przepisie przesłanek rodzi po stronie organu obowiązek wydania decyzji o określonej treści o tyle w przypadku decyzji uznaniowych organ, po dokonaniu ustaleń, może wydać decyzję pozytywną ale również może wydać decyzję negatywną, kierując się przy tym interesem społecznym, jak również słusznym interesem strony – art. 7 k.p.a. Kontrola sądu w odniesieniu do elementu "uznaniowości" administracyjnej nie obejmuje kryterium celowości, lecz koncentruje się na dokonaniu oceny, czy uznanie organu nie ma charakteru arbitralnego oraz czy zostało należycie uzasadnione rzeczowymi argumentami. Aby dokonać takiej analizy sąd musi zbadać, czy organ w sposób należyty ocenił występowanie "szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny". Uwzględnić należy całokształt sytuacji materialnej, zdrowotnej i życiowej wnioskodawcy. W tym pojęciu mieści się stan rodzinny, wiek, niepełnosprawność i stan zdrowia. Przesłanka ta winna być badana pod kątem oceny indywidualnej, przy uwzględnieniu wszystkich tych okoliczności, które w konkretnej sprawie kształtują sytuację wnioskodawcy i jego rodziny jako szczególną z punktu widzenia słuszności i zasadności zastosowania wnioskowanej ulgi. ( wyrok WSA w Lublinie z 29 sierpnia 2023 r., sygn. akt II SA/Lu 361/23, to i wszystkie powołane w sprawie orzeczenia dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych orzeczenia.nsa.gov.pl). Dług alimentacyjny jaki obciąża Skarżącego to kwota 71.177,92 zł. Na kwotę tą składa się należność główna w wysokości 43.439,37 zł oraz odsetki w kwocie 27.738,54 zł. Dług powstał w wyniku bezskuteczności egzekucji świadczeń alimentacyjnych zasądzonych wyrokiem Sądu Rejonowego w [...] z 8 czerwca 2009 r. w kwocie po 400 zł. na dwójkę dzieci. W sprawie zostało ustalone że Skarżący legitymuje się orzeczeniem stwierdzającym znaczny stopień niepełnosprawności wydanym [...] października 2021 r. na stałe. Ma [...] lat, [...]. Wymaga stałego leczenia i rehabilitacji, co wiąże się z ponoszenie stałych znacznych wydatków. Skarżący utrzymuje się z dochodu, którego miesięczna wysokość wynosi 2.152,57 zł brutto oraz dodatku pielęgnacyjnego w kwocie 256,44 zł. Po potrąceniu należności alimentacyjnych oraz składki zdrowotnej do wypłaty pozostaje kwota około 1500 zł. Z wywiadu środowiskowego wynika, że miesięczne wydatki Skarżącego to: - 150 zł energia elektryczna, - 150 zł gaz, - 200 zł leki i leczenie, - 80 zł woda, - 600 +300 zł na sezon opał. Miesięcznie kwota wydatków oscyluje w kwocie około 635 zł. Skarżący zamieszkuje wraz z bratem, który choruje na [....]. W wywiadzie środowiskowym stwierdzono, że ze względu na stwierdzone schorzenia nie jest w stanie podjąć pracy zarobowej. Z tego powodu korzysta z usług pomocy społecznej, w wymiarze 60 godzin dzienne. Stwierdzono, że warunki w jakich zamieszkuje są dobre. W domu jest łazienka, ma swój pokój i miejsce do spania. Jak ustalił Organ dotychczas korzystał z pomocy rodziny w regulowaniu bieżących rachunków, aktualnie sytuacja uległa zmianie. Pogorszył się stan zdrowia brata, z którym zamieszkuje i który wymaga pomocy innych osób, zwiększyły się w związku z tym koszty utrzymania. Reprezentująca Skarżącego siostra wskazała, że nie jest w stanie pomagać bratu jak dawniej. Ona jak i pozostałe rodzeństwo, to starsi ludzie, każde z problemami zdrowotnymi. Ona sama zajmuje się dodatkowo schorowaną matką w wieku [...] lat. Podkreśliła, że rosnące koszty opału, jak również innych mediów powodują, że sytuacja stale się pogarsza i nie jest w stanie w taki sam sposób zapewnić bratu świadczonej przez siebie opieki. Jej zdaniem sytuacja brata jest szczególna i wiąże się z wyjątkowo ciężką sytuacją zdrowotną. Inwalidztwo i inne choroby współistniejące, na które cierpi Skarżący uniemożliwiają podjęcie zatrudnienia, a dług stale rośnie osiągając wysokość niemożliwą do spłacenia. Przeciwnego zdania były Organy, które zgodnie stwierdziły, że Skarżący zaprzestał regulowania zadłużenia od 2013 r., ponadto nie interesował się potrzebami dzieci, w związku z czym nie zasługuje na skorzystanie z wnioskowanej ulgi. Dodatkowo jego sytuacja, zdaniem Organów, chociaż trudna, jest stabilna. W uzasadnieniu decyzji Oranu I instancji znalazło się również jedno zdanie dotyczące rozłożenia na raty. Stwierdzono mianowicie, że rozłożenie na raty obiektywnie nie zmieni sytuacji życiowej wnioskodawcy i nie wpłynie na jej poprawę. Tymczasem Skarżący zarówno w odwołaniu, jak również w skardze postuluje umorzenie choćby części kwoty obejmującej naliczone odsetki w kwocie ponad 27.700 zł. Organ II instancji do tego wniosku w ogóle się nie odniósł, a powinien. Skarżący bowiem wnioskował o całkowite, ewentualnie częściowe umorzenie zaległości. Jak wskazano na wstępie decyzja w przedmiocie umorzenia jest decyzją uznaniową, w której Organ waży zarówno interes publiczny jak również interes indywidualny. Zdaniem Sądu w pojęciu interesu publicznego ocenianego na tle spraw dotyczących umorzenia jakichkolwiek należności na rzecz Państwa jest rozważnie racjonalności utrzymywania długu, narastających odsetek i mnożenia kasztów związanych z jego obsługą. Na tle bowiem tego rodzaju spraw należy rozważyć kwestię likwidacji tego długu przy uwzględnieniu obu interesów, interesu publicznego oraz interesu indywidualnego wnioskodawcy. Truizmem jest to, że posiadanie dzieci wiąże się z obowiązkiem ponoszenia związanych z tym kosztów i nie może być tak, że w sytuacji nieuzasadnionej koszty te ponosić będą wszyscy za wyjątkiem ojca dzieci. Analiza sprawy wskazuje na to, że z obowiązku tego Skarżący dobrowolnie się nie wywiązywał, wyręczało go państwo ( Fundusz Alimentacyjny) które ma w związku z tym względem Skarżącego wierzytelność. W sytuacji jednak, gdy sytuacja dłużnika jest na tyle trudna, że nie rokuje poprawy, a dotychczas prowadzona egzekucja nie prowadzi do całkowitego zaspokojenia długu i wciąż generuje odsetki, należy poszukiwać optymalnego rozwiązania. Skarżącemu co miesiąc ze świadczenia emerytalnego potrącana jest maksymalna kwota, przy zachowaniu minimum egzystencji, a dodatkowo sytuacja zdrowotna rodzi wątpliwości, czy pozostała do dyspozycji suma jest wystraczająca na zaspokojenie potrzeb z tym związanych, w sposób nie zagrażający zdrowiu i życiu. Wprawdzie Skarżący nie udokumentował kosztów leczenia i zakupu leków, niemniej jednak schorzenia na jakie cierpi wywołują wątpliwości w tym zakresie. Organy nie odpowiedziały, a nawet nie rozważyły, możliwość częściowego umorzenia należności, a następnie rozłożenia jej na raty, o co także wnioskował Skarżący. Takie rozwiązanie mieści się w pojęciu interesu publicznego, zmierza bowiem do racjonalnego dochodzenia należności. Pozwoliłoby bowiem na utrzymanie spłaty zaległości na dotychczasowym poziomie, jednocześnie rodząc u dłużnika alimentacyjnego poczucie realnej możliwości zaspokojenia długu. Mając powyższe na uwadze Sąd uchylił zarówno zaskarżoną decyzję, jak też decyzję ją poprzedzającą na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. i art. 135 p.p.s.a.