II SA/Rz 565/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Paweł Zaborniak po rozpoznaniu w dniu 13 lipca 2017 r. w Rzeszowie na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu J.K. od postanowienia referendarza sądowego z dnia 16 czerwca 2017 r. w pkt I przyznającego skarżącemu prawo pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i w pkt II odmawiającego skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia adwokata w sprawie ze skargi J.K. na postanowienie [...] Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia [...] marca 2017 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania dotyczącego odmowy wznowienia postępowania - postanawia - utrzymać zaskarżone postanowienie w mocy J.K. zaskarżył do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie postanowienie [...] Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w przedmiocie umorzenia postępowania dotyczącego odmowy wznowienia postępowania. W skardze zawarł wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. We wniosku złożonym na urzędowym formularzu (PPF) skarżący podał, że prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe w domu o pow. 85,63 m.kw o nieuregulowanym stanie prawnym. Jako swój majątek skarżący wskazał także nieruchomość rolną o pow. 0,16 ha, w której posiada udział oraz budynek gospodarczy, których stan prawny także nie jest uregulowany. Zaznaczył, że żadnych przedmiotów wartościowych nie posiada, a tylko sprzęt gospodarstwa domowego. Jest osobą bezrobotną, bez prawa do zasiłku, na dowód czego przedłożył stosowne zaświadczenie. Jego dochody to świadczenia pobierane z Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w [...] w postaci: zasiłku celowego w wysokości 100 zł na zakup posiłku lub żywności (przyznanego na okres od 1 stycznia do 30 czerwca 2017 r.) oraz zasiłku okresowego z powodu bezrobocia w wysokości 317 zł (przyznanego na okres od 1 stycznia do 30 czerwca 2017r.). Wnioskodawca wskazał, że w maju 2017 r. otrzymał kwotę 300 zł tytułem zaliczki za udział w produkcji filmu jako statysta. Pozostałą kwotę otrzyma zaś w przyszłym roku. Jako wydatki skarżący wskazał: podatki – 50 zł, gaz – 55 zł, wywóz śmieci – 9 zł, lekarstwa – 36,02 zł, węgiel – 204,48 zł. Wnioskodawca podniósł, że jest zadłużony na kwotę 2250 zł z tytułu zakupu opału. Skarżący podkreślił, że jak brakuje mu środków, to pożycza je. Postanowieniem z dnia 14 czerwca 2017 r. referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Rzeszowie przyznał prawo pomocy w zakresie zwolnienia od koszów sądowych, a odmówił wnioskodawcy przyznania prawa pomocy zakresie ustanowienia adwokata z urzędu. W uzasadnieniu w zakresie odmownego załatwienie wniosku o ustanowienia adwokata z urzędu wyjaśnił, że sąd rozstrzyga w granicach sprawy i nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi i powołaną w niej podstawą prawną, a zatem samodzielnie bada sprawę pod kątem zgodności z prawem i uwzględnia wszelkie stwierdzone uchybienia w tym zakresie, a zatem obecność zawodowego pełnomocnika na tym etapie sprawy nie jest konieczna. Sąd odmawiając ustanowienia adwokata uwzględnił również wyjątkowość instytucji prawa pomocy, jak też ograniczoną ilość środków, z których jest ona finansowana i związany z tym obowiązek badania zasadności ich wydatkowania. W sprzeciwie od wskazanego wyżej postanowienia skarżący nie zgadzając się z jego treścią podniósł, że wykazał zasadności swojego wniosku także w zakresie przyznania mu adwokata z urzędu. Wskazał, że nie jest to jego winą, że niekompetencja i bezczynność spowodowały, że postępowania administracyjne prowadzone były w sposób nieprawidłowy, zatem niezależnie od podanej w uzasadnieniu postanowienia argumentacji należy mu się pomoc prawna także w zakresie ustanowienia adwokata z urzędu. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie zważył, co następuje: Prawo pomocy jest instytucją stanowiącą wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony postępowania. Służy realizacji zasady dostępu do sądu osób, które ze względu na wyjątkowo ciężką sytuację materialną i rodzinną nie są w stanie ponieść kosztów tego postępowania, a często nie mają zaspokojonych nawet podstawowych potrzeb życiowych. Po myśli art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm., zwanej dalej "P.p.s.a.") rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym (art. 245 § 1 P.p.s.a.) Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 P.p.s.a.) Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 P.p.s.a.). Przesłanki przyznania prawa pomocy określa art. 246 P.p.s.a. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Natomiast, częściowe prawo pomocy adresowane jest do osoby, która udowodni, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a.). W ocenie Sądu postanowienie referendarza jest prawidłowe. Analiza sytuacji finansowej i majątkowej wnioskodawcy prowadzi do wniosku, że nie spełnia on przesłanek przyznania mu prawa we całkowitym zakresie, a jedynie w zakresie zwolnienia go od kosztów sądowych. Za słuszne Sąd uznaje stanowisko referendarza, iż przy rozstrzyganiu wniosku strony należy mieć na uwadze, że podmiot zamierzający bronić swoich praw na drodze sądowej winien mieć jednocześnie świadomość odpłatności tego postępowania i tego, że wszelkie odstępstwa od powyższej reguły mogą mieć miejsce w naprawdę wyjątkowych sytuacjach, zwłaszcza wówczas, kiedy dotyczą prawa pomocy w całkowitym zakresie. Rozpoznający dany wniosek musi uwzględnić nie tylko sytuację materialną strony występującej o wsparcie, ale także interesy Skarbu Państwa i innych osób, które także ubiegają się o prawo pomocy stojąc na straży celowości wydatkowania środków publicznych, których ilość jest ograniczona. To zadecydowało o uwzględnieniu wniosku J.K. tylko w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz o odmownym załatwieniu wniosku w zakresie ustanowienia pełnomocnika w osobie adwokata. Słusznie uznano także uwzględniono i to, że obecność zawodowego pełnomocnika na tym właśnie etapie sprawy nie jest konieczna. Skoro zasadą jest ponoszenie przez strony kosztów postępowania związanych ze swoim udziałem w sprawie, to korzystanie z instytucji prawa pomocy powinno mieć miejsce wyłącznie w przypadkach, gdy strona nie nadużywa swych uprawnień procesowych, czyli nie inicjuje szeregu postępowań sądowych w celu innym niż ochrona swych praw i gdy zgromadzenie przez nią funduszy niezbędnych do prowadzenia procesu jest obiektywnie niemożliwe. Podmiot występujący na drogę postępowania sądowego powinien mieć również świadomość, że to on w pierwszej kolejności zobowiązany jest do ponoszenia kosztów swojego udziału postępowaniu sądowym. Zatem decydując się na wszczęcie każdej sprawy sądowej, powinien poprzez swoje działanie zabezpieczyć sobie w stosownym czasie środki finansowe na pokrycie kosztów sądowych. Oznacza to, że w ramach planowania wydatków, prowadząc działalność skargową i przewidując realizację swoich praw przed sądem, powinien wykazać się niezbędną zapobiegliwością i przezornością oraz zapewnić sobie środki na ten cel. Skoro skarżący środków tych nie zabezpieczył i we własnej ocenie ich nie posiada, to okoliczność ta nie może powodować, że należy stronie bezwzględnie przyznać prawo pomocy. Konieczność ponoszenia kosztów sądowych powinna sprzyjać rozwadze przy podejmowaniu decyzji o skorzystaniu z możliwości wniesienia skarg, od których uiszcza się wpis sądowy. Domaganie się przez skarżącego, by koszty każdego zainicjowanego przez niego postępowania zostały przerzucone na Państwo, którego budżet wypracowany jest przez ogół obywateli, jest sprzeczny z ratio legis instytucji prawa pomocy oraz może być kwalifikowane jako przejaw dążeń do nadużywania tego prawa (por. postanowienie NSA z dnia 26 listopada 2015 r. I OZ 1537/15, dostępne na www.orzeczenia.nsa.gov.pl). W konsekwencji zachowanie, które formalnie zgodne jest z literą prawa, lecz sprzeciwia się jej sensowi, nie może zasługiwać na ochronę. Tak samo należy ocenić działania podmiotu, który inicjuje szereg postępowań sądowych w celu innym, niż ochrona swych praw – w ten sposób wpływając na obniżenie poziomu ochrony innych podmiotów, które nie mogą w dostatecznie szybki sposób uzyskać ochronę prawną. Prawo pomocy stanowiące formę realizacji prawa do sądu, nie może być przyznane podmiotowi, który ze swojego prawa czyni nienależyty użytek. Tak zaś należy oceniać np. działania podmiotu, który inicjuje szereg postępowań sądowych nie w celu ochrony swoich realnych praw, ale dla którego inicjowanie tychże postępowań jest celem samym w sobie (por. postanowienie NSA z dnia 25 listopada 2015 r. I OZ 1521/15, dostępne na www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Mając na uwadze powyższe słusznie referendarz zwrócił uwagę na fakt, że J.K. w innych sprawach toczących się przed tut. Sądem ubiegał się od samego początku o przyznanie całkowitego prawa pomocy tj. zarówno w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, jak i ustanowienia adwokata i wnioski te były uwzględniane. Z uwagi na dopatrzenie się przez Sąd w działaniach skarżącego polegających na składaniu w większości z 42 wszczętych przed tut. Sądem spraw wniosków o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym symptomów nadużywania prawa pomocy uznać należy, że prawidłowo referendarz sądowy odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia adwokata. W tym stanie rzeczy, na podstawie art. w art. 245 § 3 w zw. z art. 246 § 1 pkt 1 w zw. z art. 260 § 1 P.p.s.a., orzeczono o utrzymaniu zaskarżonego postanowienia w mocy.