II SA/Rz 615/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SWSA Maciej Kobak Sędziowie WSA Krystyna Józefczyk WSA Magdalena Józefczyk /spr./ Protokolant specjalista Anna Mazurek - Ferenc po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 17 sierpnia 2018 r. sprawy ze skargi K. R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] kwietnia 2018 r. nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia I. uchyla zaskarżoną decyzję i decyzję Burmistrza Miasta i Gminy [....] z dnia [...] marca 2018 r. nr [...]; II. umarza postępowanie administracyjne. Zaskarżoną decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] (dalej: "organ II instancji", "Kolegium" lub "SKO") utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Miasta i Gminy [...] (dalej: "organ I instancji") w sprawie stwierdzenia, że kwota wypłacona KR (dalej: "skarżąca") za okres od 1 lutego 2017 r. do 30 września 2017 r. w wysokości 1520,00 zł jest nienależnie pobranym świadczeniem. W podstawie prawnej decyzji organ wskazał art 17 pkt 1 i art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2017 r, poz. 1257 ze zm.; dalej: "K.p.a.".) oraz art. 30 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. 2017 r., poz. 1952 ze zm.; dalej: "u.ś.r."). W uzasadnieniu decyzji SKO podało, że: decyzją z 08.12.2016 r. organ I instancji przyznał KR prawo do zasiłku rodzinnego na małoletnie dzieci LR i MR. Orzeczenie stało się prawomocne. W dniu 07.12.2016 r. wnioskodawczyni złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczenia rodzicielskiego, które przyznano decyzją z 07.12.2016 r. Stwierdzono, że świadczenie rodzicielskie mieści się w katalogu dochodów uzyskanych (art. 3 pkt 24 u.ś.r.) w związku z czym organ I instancji wszczął postępowanie w sprawie zasadności pobierania zasiłku rodzinnego wraz z dodatkami na małoletnie dzieci. W wyniku analizy sytuacji dochodowej rodziny ustalono, że od miesiąca lutego 2017 r. miesięczny dochód wynosi 825,67 zł w przeliczeniu na członka rodziny i przekracza kryterium dochodowe o 151,67 zł. Tym samym od 01.02.2017 r. nie są spełnione przesłanki uprawniające wnioskodawczynię do zasiłku rodzinnego na rzecz dzieci LR i MR. Organ podał, że uchylił od 01.10.2017 r. decyzję z 08.12.2016 r. przyznającą prawo do zasiłku rodzinnego KR. Powołano też treść art. 25 ust 1 u.ś.r., zgodnie z którym w przypadku wystąpienia zmian w liczbie członków rodziny, uzyskania dochodu lub innych zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, w tym wysokość otrzymywanych świadczeń, osoba, o której mowa w art. 23 ust. 1, jest obowiązana do niezwłocznego powiadomienia o tym właściwego organu do wypłaty świadczenie rodzinne. Zapis informujący o takim obowiązku znajduje się w części VII wniosku złożonego przez KR o ustalenie prawa do zasiłku rodzinnego oraz dodatków do zasiłku rodzinnego, z którym wnioskodawczyni zapoznała się 07.12.2017 r., co potwierdziła podpisem. Podobny zapis umieszczono w pouczeniu decyzji z 08.12.2016 r. przyznającej prawo do zasiłku rodzinnego oraz dodatków do zasiłku rodzinnego. Odwołanie od decyzji złożyła KR wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i umorzenie postępowania I instancji. Orzeczeniu zarzuciła : naruszenie przepisów prawa materialnego, a to : art. 30 u.ś.r. poprzez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie sprowadzające się do niesłusznego przyjęcia, iż świadczenia wypłacone odwołującej w okresie od 1 lutego 2017 roku do 30 września 2017 roku były świadczeniami nienależnymi, które winny zostać zwrócone wraz z naliczonymi ustawowymi odsetkami podczas gdy w rzeczywistości KR nie została przez organ prawidłowo pouczona o obowiązku poinformowania organu o ewentualnych zmianach w wysokości osiąganego przez nią dochodu, w tym również o terminie dokonania takiego zawiadomienia oraz możliwych sankcjach za zaniechanie tego działania, przez co faktowi pobrania przez odwołującą opisanych świadczeń nie sposób przypisać charakteru działania w złej wierze, a zatem niesłusznym jest uznanie, że wypłacony jej zasiłek rodzinny był świadczeniem nienależnym, naruszenie przepisów postępowania, a to: art. 7, art. 8, art. 11, art. 80 K.p.a., poprzez przekroczenie granic swobodnej oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, skutkujące błędnym ustaleniem stanu faktycznego przyjętego za podstawę wydanego rozstrzygnięcia, a w konsekwencji zastosowanie w niniejszej sprawie dalece dowolnego uznania administracyjnego dotyczącego przyjęcia, że wypłacone KR świadczenia z zasiłku rodzinnego są świadczeniami nienależnymi oraz uznania, że odwołująca była w prawidłowy sposób pouczona o obowiązku poinformowania organu o zmianach w wysokości osiąganego przez nią dochodu. Powyższych zarzutów nie podzieliło Kolegium i opisaną na wstępie decyzją utrzymało decyzję organu I instancji w mocy. Organ II instancji zgodził się tak z ustaleniami jak i wyciągniętymi na ich podstawie wnioskami. Podkreślił, że skarżąca składając 7.12.2016 r. wniosek o ustalenie prawa do zasiłku rodzinnego oraz dodatków do zasiłku rodzinnego została pouczona o obowiązku niezwłocznego poinformowania organu prowadzącego postępowanie o uzyskaniu dochodu związanego z uzyskaniem świadczenia rodzicielskiego. Świadczy o tym jej własnoręczny podpis złożony pod oświadczeniem, że zapoznała się z niniejszym pouczeniem. Podobne pouczenie zawierała decyzja z dnia 8.12.2016 r. (w sprawie ustalenia prawa do zasiłku rodzinnego oraz dodatków do zasiłku rodzinnego), którą wnioskodawczyni otrzymała 14.12.2016 r. Natomiast decyzję z dnia [...].12.2016 r., nr [...] r. w sprawie ustalenia prawa do świadczenia rodzicielskiego wnioskodawczyni otrzymała 9.12.2016 r. W momencie otrzymania decyzji ustalającej prawo do zasiłku rodzinnego posiadała wiedzę o obowiązku poinformowania organu o przyznaniu jej świadczenia rodzicielskiego. Powinna się liczyć, że przyznane świadczenia rodzicielskiego, będące uzyskaniem dochodu może wpłynąć na wysokość dochodu jej rodziny. W skardze do Sądu skarżąca zarzuciła naruszenie: - art 30 u.ś.r. poprzez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie sprowadzające się do niesłusznego przyjęcia, że świadczenia wypłacone odwołującej w okresie od 1 lutego 2017 r. do 30 września 2017 r. były świadczeniami nienależnie pobranymi, podczas gdy nie została przez organ prawidłowo pouczona o obowiązku poinformowania organu o ewentualnych zmianach wysokości osiągniętego przez nią dochodu, w tym również o terminie dokonania takiego zawiadomienia oraz możliwych sankcjach za zaniechanie takiego działania, przez co nie można jej działaniu przypisać charakteru działania w złej wierze, - art 7, 8, 11, 80 K.p.a. poprzez przekroczenie granic swobodnej oceny zgromadzonego materiału dowodowego . Na tych podstawach wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji ją poprzedzającej, skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym oraz zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych. W uzasadnieniu między innymi wskazał, że pouczenie, na które powołuje organ odnosiło się do zmian, jakie mogą zaistnieć w przyszłości, zatem po uzyskaniu przez nią prawa do zasiłku rodzinnego, a taka sytuacja nie miała miejsca. Skarżąca zwróciła również uwagę na to, że obie decyzje zostały wydane przez ten sam organ. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] wniosło o jej oddalenie podtrzymując stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Obecna na rozprawie skarżąca podtrzymała wnioski i zarzuty zawarte w skardze. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie zważył, co następuje: Sąd administracyjny sprawuje w zakresie swej właściwości kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej, co wynika z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2017 r. poz. 2188 ze zm.). Zakres tej kontroli wyznacza art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r., poz. 1302, zwana dalej "P.p.s.a."). Stosownie do tego przepisu sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. W myśl art. 145 § 1 P.p.s.a., Sąd zobligowany jest do uchylenia decyzji bądź postanowienia lub stwierdzenia ich nieważności, ewentualnie niezgodności z prawem, gdy dotknięte są one naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszeniem prawa dającym podstawę do wznowienia postępowania, innym naruszeniem przepisów postępowania, jeśli miało ono istotny wpływ na wynik sprawy, lub zachodzą przyczyny stwierdzenia nieważności decyzji wymienione w art. 156 k.p.a. lub innych przepisach. W myśl art. 151 P.p.s.a. w razie nieuwzględnienia skargi w całości albo w części Sąd oddala skargę odpowiednio w całości albo w części. Zgodnie z art. 145 § 3 P.p.s.a. w przypadku, o którym mowa w § 1 pkt 1 i 2, sąd stwierdzając podstawę do umorzenia postępowania administracyjnego, umarza jednocześnie to postępowanie. Skarga zasługuje na uwzględnienie z przyczyn w niej wskazanych. Podstawą prawną zaskarżonej decyzji jak i decyzji organu I instancji jest art. 30 ustawy o świadczeniach rodzinnych. W uzasadnieniu decyzji organów obydwu instancji organy przytoczyły treść art. 30 ust. 1 u.ś.r. stanowiącego, że osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne jest obowiązana do ich zwrotu. Przepis art. 30 zawiera kilka jednostek redakcyjnych, a definicja świadczenia nienależnie pobranego zawarta jest w ust. 2 art. 30 u.ś.r. i wymienia 5 przesłanek powodujących w niebudzących wątpliwości okolicznościach stanu faktycznego zakwalifikowanie, że wypłacone świadczenie rodzinne było nienależnie pobrane. Nie budzą wątpliwości okoliczności stanu faktycznego w niniejszej sprawie, gdyż wyznaczają je data złożenia wniosku o świadczenia rodzinne, daty wydania decyzji i daty doręczenia tych decyzji skarżącej. Z uzasadnienia zaskarżonej decyzji wynika, ze wniosek o przyznanie świadczeń rodzinnych skarżąca złożyła 7 grudnia 2016 r., w którym zawarto pouczenie o obowiązku niezwłocznego poinformowania organu prowadzącego postępowanie o uzyskaniu dochodu w formie świadczenia rodzicielskiego. Podobne pouczenie zawierała decyzja z [...] grudnia 2016 r. (w sprawie ustalenia prawa do zasiłku rodzinnego oraz dodatków do zasiłku rodzinnego), którą wnioskodawczyni doręczono 14 grudnia 2016 r. Natomiast decyzję z dnia [...] grudnia 2016 r. nr [...] w sprawie ustalenia prawa do świadczenia rodzicielskiego wnioskodawczyni otrzymała 9 grudnia 2016 r. Organy wywiodły, że w dacie doręczenia decyzji o zasiłku rodzinnym, czyli 14 grudnia 2016 r. posiadała wiedzę o obowiązku poinformowania organu o przyznaniu świadczenia rodzicielskiego. Kolegium tak jak organ I instancji uznało, że brak przekazania tej informacji organowi wypłacającemu zasiłek rodzinny w związku z późniejszym ustaleniem przekroczenia kryterium uprawniającego do otrzymania zasiłku rodzinnego wraz z dodatkami. Sąd zwraca uwagę, że dla rozpatrzenia wniosku o świadczenie rodzicielskie jak i zasiłki rodzinne wnioskowane przez skarżącą, właściwym jest jeden i ten sam organ. Zatem wydając decyzję dla świadczeń rodzinnych, o które wnioskowała skarżąca, w dacie ich wydania organ I instancji miał wiedzę o stanie majątkowym wnioskodawczyni. Wiedzę tę organ I instancji miał z urzędu, a nadto podstawą do wydania obydwu decyzji przez organ był wniosek skarżącej z [...] grudnia 2016 r. wraz z załącznikami. Organ I instancji wydał decyzje w dniach [...] i [...] grudnia 2016 r., czyli sytuacja dochodowa i jej skutki dla strony były organowi znane we wskazanych datach. Innego założenia nie można nawet poczynić, gdyż stałoby w opozycji do zasad zawartych w art. 6, art. 7. art. 8 i art. 9 K.p.a. Z art. 6 K.p.a. wynika, że organy administracji publicznej działają na podstawie przepisów prawa. Kodeks postępowania administracyjnego nakłada na organy administracji obowiązek prowadzenia postępowania w taki sposób, aby pogłębić zaufanie do organów państwa (art. 8 K.p.a.), z czym powiązana jest zasada udzielania informacji określona w art. 9 K.p.a. Zatem strona postępowania powinna być informowane w takim zakresie, w jakim konieczne jest, by z powodu nieznajomości prawa nie poniosła szkody. Organ nie może również wykorzystywać błędu strony lub jej nieporadności bez umożliwienia jej wyjaśnienia budzących się w sprawie wątpliwości i dlatego zobligowany jest do podjęcia wszystkich niezbędnych czynności służących dokładnemu wyjaśnieniu stanu faktycznego oraz załatwieniu sprawy, mając na względzie nie tylko interes społeczny, ale nader wszystko, w kontekście zasad pogłębiania zaufania obywateli do organów administracji publicznej oraz zasady czuwania przez te organ nad interesem strony i innych osób biorących udział w postępowaniu, słuszny interes odwołującego się obywatela. Realizując zasadę informowania stron określoną w art. 9 K.p.a. organ winien był wezwać skarżącą celem wyjaśnienia skutków związanych z rozpoznaniem wniosku o żądane świadczenia. Stanowiłoby to zarazem realizację zasady prawdy obiektywnej i ochrony słusznego interesu obywatela zawartą w art. 7 K.p.a. Z przepisu tego wynika, że w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Elementem stanu faktycznego było ustalenie kryterium dochodowego, które miało znaczenie na wynik sprawy zakończonej decyzją o przyznaniu zasiłków rodzinnych na małoletnie dzieci. Skoro podstawą działania organu I instancji był wniosek skarżącej, a decyzje wydawane 7 i 8 grudnia 2016 r., to organowi I instancji już 7 grudnia 2016 r. znana była okoliczność o przekroczeniu kryterium dochodowego, które wykluczało powstanie uprawnienia do zasiłku rodzinnego i dodatków do tego zasiłku, o które wnioskowała skarżąca. Rolą organu I instancji było wezwanie skarżącej i poinformowanie o stanie faktycznym sprawy i wpływu świadczenia rodzicielskiego na uprawnienia do zasiłku rodzinnego na dzieci. Takich czynności nie podjął organ I instancji. Natomiast organ I instancji zawiadomieniem z 13 października 2017 r. powiadomił o wszczęciu postępowania z urzędu w sprawie zasadności pobierania świadczeń rodzinnych przyznanych decyzją z dnia 8 grudnia 2016 r. Argumentacja organów obydwu instancji sprowadza się do uznania przyznanych zasiłków rodzinnych i dodatków do tych zasiłków za nienależne z tej przyczyny, że skarżąca pobrała nienależnie świadczenie, gdyż nie wywiązała się z obowiązku poinformowania organu o uzyskaniu dochodu (str. 4 wniosku). Uzyskanie dochodu przez skarżącą nastąpiło dzień po przyznaniu zasiłków rodzinnych na dzieci. Organ uznając wypłacone zasiłki za nienależnie pobrane świadczenia w istocie wywodzi negatywny skutek dla skarżącej z faktu, że nie poinformowała tego organu, że wydał decyzję o świadczeniu rodzicielskim. Uzyskanie dochody przez stronę nastąpiło nie w wyniku własnych starań strony, a decyzji wydanej przez organ w odstępstwie jednego dnia. Sąd w składzie orzekającym nie podważa treści takiego obowiązku, ale realizacja tego obowiązku ma sens wówczas, gdy na skutek okoliczności, tylko na podstawie realizacji obowiązku informacyjnego przez stronę organ może powiać taką informację. W rozpoznawanej taka sytuacja nie wystąpiła. Sąd zwraca ponadto uwagę na art. 7b K.p.a., który statuuje zasadę współdziałania organów administracji publicznej w niezbędnym zakresie do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i prawnego sprawy. Reasumując powyższe uwagi, Sąd doszedł do przekonania, że w realiach niniejszej sprawy nie można mówić o instytucji nienależnie pobranego świadczenia z art. 30 ust. 2 u.ś.r., gdyż wszystkie okoliczności związane z dochodem strony były organowi I instancji znane z urzędu 8 grudnia 2016 r. wobec wydania decyzji o świadczeniu rodzicielskim. Nie zasługuje więc na aprobatę stanowisko organów orzekających, że skarżąca nie wywiązała się ze swego obowiązku. W przypadku, gdy przepis art. 30 ust. 2 u.ś.r. wskazuje na kilka kryteriów oceny nienależnie pobranego świadczenia, rolą organu jest wskazanie konkretnej podstawy prawnej, co nie miało miejsca w niniejszej sprawie. Skarżącej nie można przypisać, że pobierając zasiłek działała niezgodnie z prawem. Wywodzenie przez organy orzekające, że brak informacji o uzyskanym dochodzie w formie świadczenia rodzicielskiego od skarżącej wypełnia normę art. 30 ust. 2 u.ś.r. jest niezasadne, z tego względu, że na organie również ciążył obowiązek informowania strony i działanie organu zgodnie z przepisami prawa, co zostało wyżej przedstawione odnośnie zasad postępowania przez organ określonych w art. 6, art. 8, art. 9 K.p.a. Skutki błędnych działań organu I instancji nie mogą być przenoszone na stronę. Z tych przyczyn Sąd działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) w zw. z art. 135 P.p.s.a. uchylił decyzje organów obydwu instancji, a na podstawie art. 145 § 3 P.p.s.a. umorzył postępowanie administracyjne w tej sprawie. W przypadku uprawomocnienia się niniejszego wyroku z mocy art. 170 P.p.s.a. będzie miał on wpływ na inne postępowania administracyjne prowadzone w tej sprawie.