II SA/Rz 617/20

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SNSA Stanisław Śliwa /spr./ Sędziowie WSA Paweł Zaborniak WSA Joanna Zdrzałka po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 29 września 2020 r. sprawy ze skargi J. R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] marca 2020 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia i zobowiązania do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń wychowawczych - skargę oddala - Samorządowe Kolegium Odwoławcze (SKO), decyzją z dnia [...] marca 2020 r. nr [...], utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Miasta i Gminy [...] z dnia [...] stycznia 2020 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego i zobowiązania do jego zwrotu, w podstawie prawnej powołując art. 4 ust. 1 i ust. 2 pkt 1, art. 25 ust. 1, ust. 2 pkt 6, ust. 9, ust. 10 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowaniu dzieci (Dz. U. z 2019 r., poz. 2407 ze zm.), zwanej dalej "u.p.p.w.d." oraz art. 17 pkt 1 i art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2020 r., poz. 256), określanej następnie jako "K.p.a." Decyzją z dnia [...] października 2018 r. nr [...] Burmistrz Miasta i Gminy [...] przyznał J. R. świadczenie wychowawcze na troje dzieci: M. R., A. R. i P. R. Z kolei decyzją z dnia [...] września 2019 r., [...] organ ten uchylił wymienione rozstrzygnięcie w zakresie świadczenia wychowawczego na M. R. W wyniku przeprowadzonego postępowania wyjaśniającego ustalił bowiem, że M. R. nie mieszka z matką. Faktyczną opiekę nad dzieckiem od dnia 1 listopada 2018 r. sprawuje jego ojciec – D. R. W związku z powyższym, decyzją z dnia 31 stycznia 2020 r. Burmistrz Miasta i Gminy [...] ustalił, że wypłacone J. R. świadczenie wychowawcze na syna M. R., za okres od dnia 1 listopada 2018 r. do dnia 31 sierpnia 2019 r., w kwocie 5 000 zł jest nienależnie pobranym świadczeniem i jednocześnie zobowiązał J. R. do zwrotu tej kwoty wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie w wysokości 7%, naliczonymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczenia do dnia spłaty. J. R. nie zgodziła się z powyższą decyzją i złożyła od niej odwołanie. Wskazała, że od listopada 2018 r. jej syn M. przebywał "na próbę" u swojego ojca. Pomimo tego, faktyczny ciężar utrzymania syna spoczywał na niej. Otrzymywane zaś świadczenie wychowawcze przelewała na konto D. R. Skoro celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków z wychowaniem dziecka, to cel ten został spełniony, bowiem ojciec M. otrzymywał środki na dziecko, które u niego przebywało. Decyzją z dnia [...] marca 2020 r. SKO utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Organ odwoławczy podniósł, że przepisy przyznają pierwszeństwo do pobierania świadczenia temu z rodziców, który faktyczne sprawuje opiekę nad dzieckiem i ponosi związane z tym wydatki. Ustawodawca przypisuje istotne znaczenie rzeczywistemu wspólnemu zamieszkiwaniu dziecka z rodzicem uprawnionym do świadczenia wychowawczego i pozostawaniu na jego utrzymaniu. Wspólne zamieszkiwanie z dzieckiem jest warunkiem koniecznym do przyznania świadczenia wychowawczego. Kolegium podniosło, że na formularzu wniosku z dnia 13 sierpnia 2018 r. o ustalenie prawa do świadczenia J. R. zapoznała się z warunkami nabywania prawa do świadczenia wychowawczego oraz zasadami ich ustalania, przyznawania i wypłacania, które zostały określone w ustawie, co potwierdziła własnoręcznym podpisem. Na stronach 7-8 wniosku strona złożyła oświadczenie - pod rygorem odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia - dotyczące ustalenia prawa do świadczenia wychowawczego, w tym w zakresie konieczności zgłoszenia wszelkich zmian mających wpływ na prawo do tego świadczenia, pod rygorem powstania nienależnie pobranego świadczenia. Pouczenie takie zawarte też zostało w decyzji o przyznaniu prawa do świadczenia wychowawczego. Następnie, Kolegium zauważyło, że strona od dnia 1 listopada 2018 r. zaprzestała sprawowania opieki nad synem M. R., który zamieszkał z ojcem – D. R. w P. Okoliczności te znajdują potwierdzenie w treści wywiadu środowiskowego Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w [...] oraz oświadczeniu D. R. z dnia 24 września 2019 r. Okoliczność ta nie jest również kwestionowana przez stronę, zaś dodatkowo potwierdza ją "porozumienie rodzicielskie" zawarte w dniu 7 listopada 2018 r., w którym rodzicie dziecka "zgodnie ustalają, iż małoletni M. R. będzie przebywał pod adresem zamieszkania ojca" oraz wniosek ojca skierowany do Sądu Rejonowego w [...] o "zgodną zmianę rozstrzygnięcia w sprawie władzy rodzicielskiej i miejsca zamieszkania małoletniego" syna M. J. R. - podpisany przez ojca i matkę dziecka. Zdaniem organu odwoławczego, skoro celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowaniem dziecka, to w sytuacji kiedy małoletnie dziecko nie zamieszkiwało z matką – J. R., to nie pozostawało na jej utrzymaniu i w związku z tym nie ponosiła ona kosztów związanych z wychowaniem, opieką i zaspakajaniem podstawowych potrzeb syna. Oznacza to, że strona nie była uprawniona do otrzymania świadczenia na syna M. R., o czym nie poinformowała organu I instancji (wypłacającego świadczenie). Wobec powyższego, SKO stwierdziło, że na podstawie art. 25 ust. 1 i ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d. świadczenie wychowawcze wypłacone w okresie od 1 listopada 2018 r. do 31 sierpnia 2019 r. jest świadczeniem nienależnie pobranym, które podlega zwrotowi. Organ podkreślił też, że bez wpływu na ustalenie i zwrot nienależnie pobranego świadczenia pozostaje okoliczność, komu i na jaki cel skarżąca przekazywała świadczenie wychowawcze, bowiem w świetle przepisów ustawy, nie była osobą uprawnioną do jego pobierania. SKO zauważyło także, iż podniesione w odwołaniu kwestie związane z ponoszeniem wydatków związanych z utrzymaniem syna mogą mieć znaczenie w postępowaniu w sprawie zastosowania ulgi w spłacie należności, jednak stanowi to odrębne postępowanie, wymagające złożenia wniosku przez stronę. J. R. zaskarżyła decyzję SKO do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie, wnosząc o jej uchylenie wraz z decyzją organu I instancji. Kwestionowanemu rozstrzygnięciu zarzuciła naruszenie: - prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy tj. art. 4 ust. 2 pkt 1, art. 25 ust. 1, ust. 2 pkt 6, ust. 7 u.p.p.w.d. poprzez błędną wykładnię, - art. 5 K.c. przez utrzymanie w mocy decyzji organu I instancji, gdy prawidłowe rozpoznanie sprawy powinno prowadzić do jej uchylenia w całości i umorzenia postępowania, Skarżąca zarzuciła też sprzeczność istotnych ustaleń organu z treścią zebranego materiału dowodowego polegającego na pominięciu faktu, że ojciec M.R. otrzymał od niej świadczenie wychowawcze, a zatem cel tego świadczenia został zrealizowany, bowiem otrzymała je osoba uprawniona. SKO wniosło w odpowiedzi na skargę o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w uzasadnieniu kwestionowanej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Z mocy brzmienia art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2019 r., poz. 2167 ze zm.) kontrolując działalność organów administracji publicznej sąd stosuje kryterium zgodności z prawem. Jedną z form działalności organów poddanych takiej kontroli jest decyzja administracyjna, a to z mocy art. 3 § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325), zwanej w dalszej części "P.p.s.a.". Jeśli kwestionowana decyzja odpowiada prawu, Sąd oddala skargę na podstawie art. 151 P.p.s.a. Jeśli natomiast stwierdzi, że uchybia ona przepisom prawnym, wówczas eliminuje ją z obrotu prawnego. Uchybienia, które obligują Sąd do uchylenia decyzji w całości bądź w części określa art. 145 § 1 pkt 1 P.p.s.a., a są nimi: naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Przeprowadzona w niniejszym postępowaniu kontrola decyzji SKO doprowadziła do stwierdzenia, że jest ona prawidłowa, co skutkowało koniecznością oddalenia skargi. Rozstrzygnięciem tym Kolegium utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Miasta i Gminy [...], w której uznano, że kwota w wysokości 5.000 zł wypłacona skarżącej J. R. w okresie od 1 listopada 2018 r. do 31 sierpnia 2019 r. jest nienależnie pobranym, na dziecko M. R., świadczeniem wychowawczym i zobowiązano wymienioną do jego zwrotu. Organ I instancji ustalił, że M. R. od dnia 1 listopada 2018 r. nie mieszka już z matką, a ze swoim ojcem, który sprawuje nad nim faktyczną opiekę. Tymczasem, świadczenie wychowawcze, w myśl art. 4 ust. 2 pkt 1 u.p.p.w.d. przysługuje rodzicowi, z którym dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na jego utrzymaniu. W takich okolicznościach Burmistrz przyjął, że skarżąca pobierała świadczenie wychowawcze pomimo braku do niego prawa. Z mocy zaś art. 20 ust. 1 u.p.p.w.d. zobowiązana była do niezwłocznego poinformowania organu wypłacającego świadczenie o wystąpieniu zmian mających wpływ na prawo do tego świadczenia. Argumentację organu I instancji w pełni podzieliło Kolegium w stanowiącej przedmiot kontroli decyzji z dnia 30 marca 2020 r. Jak wynika z akt sprawy, wyrokiem z dnia 16 marca 2016 r. (sygn. akt [...]) Sąd Okręgowy rozwiązał przez rozwód małżeństwo D. R. i J. R., powierzając matce wykonywanie władzy rodzicielskiej nad małoletnimi dziećmi, w tym M., ograniczając równocześnie władzę rodzicielską ojca dziecka do współdecydowania w sprawach dotyczących edukacji i organizowania wypoczynku. Sąd ustalił, że strony będą wspólnie ponosić koszty utrzymania i wychowania M. z tym, że ojciec dziecka zobowiązany będzie łożyć na jego rzecz raty alimentacyjne w kwocie 350 zł miesięcznie. Decyzją z dnia [...] października 2018 r., na skutek wniosku J. R. z dnia 13 sierpnia 2018 r., Burmistrz Gminy i Miasta [...] przyznał wnioskodawczyni świadczenie wychowawcze w kwocie 500 zł na dziecko M. R. na okres od 1 października 2018 r. do 30 września 2019 r. Akta sprawy wskazują następnie, że od listopada 2018 r. M. R. przebywa pod adresem zamieszkania jego ojca D. R. Świadczy o tym przede wszystkim "porozumienie rodzicielskie" podpisane przez obojga rodziców dnia 7 listopada 2018 r., ale także skierowany przez D. R. do Sądu Rejonowego w [...] (datowany na 1 marca 2019 r.) wniosek o zmianę wyroku Sądu Okręgowego w [...] z 16 marca 2016 r. poprzez powierzenie władzy rodzicielskiej nad M. R. również wnioskodawcy z jednoczesnym pozostawieniem tej władzy matce. Przede wszystkim jednak, okoliczność w postaci zamieszkiwania przez M. R. u jego ojca nie jest kwestionowana przez skarżącą. Nie zgadzając się ze skierowanymi wobec niej decyzjami dotyczącymi nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego J. R. zarzuciła, że w istocie pomimo zmiany przez M. R. miejsca zamieszkania, ciężar jego utrzymania nadal spoczywał na niej. Sprawowała nad nim nadal opiekę. Skarżąca zwróciła też uwagę, że cel świadczenia wychowawczego został przecież spełniony, bowiem pobierane środki przelewała ona na konto bankowe ojca dziecka. Przedstawione powyżej okoliczności sprawy przesadzają, w ocenie Sądu, o zgodności z prawem decyzji organów obu instancji. W świetle art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d., za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze uważa się świadczenie wypłacone mimo braku prawa do niego. Z mocy z kolei brzmienia art. 4 ust. 2 pkt 1 u.p.p.w.d., świadczenie wychowawcze przysługuje matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a. Przewidziany w tym ostatnim przepisie wyjątek dotyczy sytuacji, kiedy dziecko, zgodnie z orzeczeniem sądu, jest pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców rozwiedzionych, żyjących w separacji lub żyjących w rozłączeniu, sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach. Wówczas kwotę świadczenia wychowawczego ustala się każdemu z rodziców w wysokości połowy kwoty przysługującego za dany miesiąc świadczenia wychowawczego. Należy jeszcze wskazać na art. 22 u.p.p.w.d., wedle którego, w przypadku zbiegu prawa rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka do świadczenia wychowawczego, świadczenie to wypłaca się temu z rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, który faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Jeżeli opieka nad dzieckiem sprawowana jest równocześnie przez oboje rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, świadczenie wychowawcze wypłaca się temu, kto pierwszy złoży wniosek. Istotne jest również, że zgodnie z art. 4 ust. 1 u.p.p.w.d., celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Zdaniem Sądu, okoliczność, że M. R., na którego pobierane było świadczenie wychowawcze przeprowadził się do swojego ojca musiała skutkować przyjęciem, że od tego dnia skarżąca nie była już uprawniona do otrzymywania świadczenia wychowawczego na niego. Wniosek taki należy wyprowadzić z jednoznacznego brzmienia powołanego wyżej art. 4 ust. 2 pkt 1 u.p.p.w.d., który jako adresata przedmiotowego świadczenia wskazuje tego rodzica, z którym dziecko wspólnie mieszka i pozostaje na jego utrzymaniu. Nie można także pominąć art. 4 ust. 1 u.p.p.w.d., w świetle którego celem przedmiotowego świadczenia jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Podpisując, w dniu 7 listopada 2018 r., porozumienie rodzice M. R. ustalili, że bieżące decyzje w jego sprawach podejmować będzie ten rodzic, u którego dziecko aktualnie przebywa. Ustalili równocześnie, że takim miejscem przebywania dziecka będzie adres zamieszkania jego ojca. J. R. i D. R. ustalili także, iż ojciec dziecka nie będzie już przekazywał skarżącej rat alimentacyjnych ze względu na to, że sam zapewni mu wszelkie niezbędne potrzeby oraz utrzymanie. Matka dziecka oświadczyła zaś, że będzie partycypowała w kosztach utrzymania dziecka przez "zakup niezbędnych rzeczy np. ubrania, rower itp.". Zatem od momentu zmiany przez M. R. miejsca zamieszkania przebywał on fizycznie u swojego ojca, pod którego faktyczną pieczą się znajdował. To ojciec dbał o zapewnienie jego codziennych potrzeb życiowych. Sąd nie kwestionuje w tym miejscu tego, że skarżąca również uczestniczyła w życiu syna, do czego zresztą zobowiązała się we wspomnianym porozumieniu rodzicielskim, a uczestnictwo to miało także wymiar finansowy. Nie zmienia to jednak tego, że bieżącą opiekę nad synem od listopada 2018 r. sprawował jego ojciec, nie zaś skarżąca. To zatem z ojcem M. R. prowadził wspólne gospodarstwo domowe. Mając to na uwadze, jako słuszne należy uznać stanowisko rozstrzygających sprawę organów, że pomimo istnienia w obrocie prawnym wyroku sądowego powierzającego władzę rodzicielską nad M. R. skarżącej, oparły się one na rzeczywistym stanie faktycznie, zgodnie którym dziecko pozostaje pod bieżącą opieką ojca. Konieczność uwzględnienia tego faktu wynika wprost z cytowanego art. 4 ust. 2 pkt 1 u.p.p.w.d., ale także z treści powołanych wyżej art. 5 ust. 2a czy art. 22 u.p.p.w.d. Wszystkie te przepisy kładą bowiem bez wątpienia nacisk na faktyczną, stałą opiekę nad dzieckiem i zaspokajanie jego codziennych potrzeb. Dlatego należało jako właściwe ocenić stanowisko tak Burmistrza, jak i SKO, przyjmujące, że od dnia 1 listopada 2018 r. J. R. utraciła uprawnienie do pobierania świadczenia wychowawczego na syna M. R. Powyższego nie można przy tym uznać za podważanie wyroku sądowego, bowiem organy zobowiązane są do ustalenia aktualnego stanu sprawy w zakresie miejsca zamieszkania dziecka i wykonywania względem niego bieżących czynności opiekuńczych, do czego obligują je przytoczone wyżej przepisy ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci. Skoro więc na skutek upływu czasu zmieniła się sytuacja życiowa dziecka, bowiem zamieszkało ono z innym niż dotychczas rodzicem, to musiało mieć to wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego, a w konsekwencji prowadzić do utraty tego uprawnienia przez rodzica, z którym dziecko do tej pory prowadziło wspólne gospodarstwo domowe. Zgodnie z art. 22 ust. 1 u.p.p.w.d., w przypadku wystąpienia zmian mających wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego osoba otrzymująca świadczenie wychowawcze jest obowiązana do niezwłocznego powiadomienia o tym organu właściwego wypłacającego to świadczenie. Skarżąca była świadoma istnienia tego rodzaju obowiązku, bowiem pouczenie w tym zakresie znajdowało się w treści formularza wniosku o przyznanie świadczenia. Zawierała go także decyzja przyznająca przedmiotowe świadczenie. Strona składając zaś taki wniosek zaznaczyła na jego formularzu, że M. R. mieszka z nią i pozostaje na jej utrzymaniu. Odnosząc się do zarzutów skarżącej należy wskazać, że brzmienie art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d. jest jasne i nie wymaga żadnych zawiłych interpretacji. Wynika więc z niego wprost, że świadczenie wychowawcze jest nienależnie pobrane wówczas, kiedy zostało wypłacone, pomimo że brak było prawa do niego. W niniejszym postępowaniu organy wykazały że J. R. utraciła prawo do otrzymywania przedmiotowego świadczenia, tym samym to, czy strona celowo chciała wprowadzić organ w błąd, czy też jej działania stanowią wynik niedostatecznej dbałości o własne interesy nie może mieć dla rozstrzygnięcia sprawy żadnego znaczenia. Z tej samej przyczyny, nieistotne dla sprawy jest również to, że skarżąca przekazywała pobierane świadczenie wychowawcze swojemu byłemu mężowi z zamierzeniem, by przeznaczył te środki na dziecko. Kluczowym bowiem dla wydania decyzji ustalającej nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze jest to, że uzyskiwała je osoba, która nie miała do tego prawa. Ta ostatnia okoliczność została zaś stwierdzona przez organy. Z przedstawionych względów Sąd skargę oddalił w oparciu o art. 151 P.p.s.a. uznając, że decyzje organów odpowiadają prawu.