II SA/Rz 671/25

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SWSA Maria Mikolik /spr./ Sędziowie NSA Stanisław Śliwa AWSA Jolanta Kłoda-Szeliga po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 3 września 2025 r. sprawy ze skargi B. D. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Rzeszowie z dnia 17 marca 2025 r. nr SKO.4112/13/2024 w przedmiocie odmowy umorzenia należności wypłaconych tytułem świadczeń z funduszu alimentacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję i decyzję Burmistrza [...] z dnia 23 kwietnia 2024 r. nr MGOPS.532.182.2021; II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Rzeszowie na rzecz skarżącej B. D. kwotę 497 zł /słownie: czterysta dziewięćdziesiąt siedem złotych/ tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Rzeszowie (dalej: "Kolegium", "Organ odwoławczy" lub "Organ II instancji") z 17 marca 2025 r. nr SKO.4112/13/2024, wydana w przedmiocie odmowy umorzenia należności wypłaconych tytułem świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Wydanie decyzji poprzedzało postępowanie administracyjne o następującym przebiegu: Decyzją z [...] października 2014 r. nr [...] Burmistrz [...] (dalej: "Burmistrz" lub "Organ I instancji") przyznał KD oraz MD świadczenia z funduszu alimentacyjnego w wysokości po 250,00 zł miesięcznie, na okres od 1 października 2014 r. do 30 września 2015 r. Wnioskiem z 29 kwietnia 2021 r. BD (dalej: "Skarżąca") zwróciła się do Burmistrza o umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości. Uzasadniając zgłoszone żądanie Skarżąca wskazała na swoją trudną sytuacją materialną i zdrowotną. Wniosek był kilkukrotnie rozpoznawany przez Organy I oraz II instancji, w tym decyzją z [...] listopada 2022r. nr [...] Burmistrz odmówił umorzenia należności wypłaconych z funduszu alimentacyjnego na rzecz dzieci Skarżącej, w łącznej kwocie 6 000 zł wraz z odsetkami. Decyzją z 4 stycznia 2023r. nr SKO.4112/32/2022 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Rzeszowie utrzymało w mocy decyzję Burmistrza. Prawomocnym wyrokiem z 18 października 2023 r. II SA/Rz 779/23, Wojewódzki Sąd Administracyjny uchylił opisane wyżej decyzje. Zdaniem Sądu, zestawienie stanowiska Kolegium z materiałem dowodowym znajdującym się w aktach sprawy, prowadzi do wniosku, że organy nie przeprowadziły wnikliwej oceniły proporcji pomiędzy kryterium interesu społecznego, a słusznym interesem strony, co skutkuje, że odmowa umorzenia została dokonana z naruszeniem granic uznania administracyjnego. Sąd podniósł, że Organy orzekające powołują się na istnienie programów pomocowych, beneficjentką, których może być Skarżąca, nie podały, czy Skarżąca otrzymuje jakąkolwiek pomoc ze wskazanych przez organ I instancji programów. Sąd uznał, że znaczny stopień niepełnosprawności Skarżącej wyklucza podjęcie jakiegokolwiek zatrudnienia. Ponadto [....], jakim jest poddawana Skarżąca nie są zabiegami obojętne dla organizmu, a po [....], która trwa kilka godzin pacjent wymaga odpoczynku. Organy powinny zatem ustalić stan zdrowia Skarżącej i jednoznacznego ustalenia, czy istnieją realne rokowania podjęcia zatrudnienia przez Skarżącą, czyli uzyskania dochodu w wysokości, która pozwalałby na egzekwowanie zadłużenia. Ocena związana z uzyskaniem środków finansowych na spłatę zadłużenia alimentacyjnego ma być dokonana w tej sprawie aktualnie i w szerszej perspektywie na przyszłość. Niezależnie od powyższego Sąd podniósł, że błędnie też Organy jako negatywną okoliczność przyjęły, że Skarżąca wybrała najdalej idące rozwiązanie, bo przepisy przewidują częściowe umorzenie rozłożenie na raty itp. Przepisy nie warunkują wystąpienia z wnioskiem w trybie art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (tekst jedn. Dz.U. z 2025 r. poz. 438 z późn. zm.) - dalej: "u.p.a." od uprzedniego złożenia wniosku w trybie art. 30 ust. 1 u.p.a. Po ponownym rozpatrzeniu sprawy, decyzją z [...] kwietnia 2024 r. nr [...] Burmistrz [...]. odmówił umorzenia należności z tytułu otrzymanych przez KD i MD świadczeń z funduszu alimentacyjnego za okres od 1 października 2014 r. do 30 września 2015 r. w łącznej kwocie 6 000 zł oraz odmówił umorzenia odsetek od tej kwoty. Organ I instancji podał, że powstanie zadłużenia Skarżącej jest następstwem zaniechania dłużnika alimentacyjnego, które polegało na nie wywiązywaniu się z obowiązku alimentacyjnego wobec dzieci. Na podstawie wywiadu środowiskowego przeprowadzonego 13 lutego 2024 r. ustalono, że Skarżąca jest rozwiedziona, gospodaruje samotnie, a źródłem jej dochodu jest zasiłek stały w kwocie 792,96 zł oraz zasiłek pielęgnacyjny w kwocie 215,84 zł. Stałymi miesięcznymi wydatkami są opłaty za energię elektryczną, gaz, leki, wodę i odprowadzanie ścieków sanitarnych, niemniej Skarżąca zalega z opłatami. Ustalono ponadto, że Skarżąca nigdy nie pracowała zawodowo ani dorywczo, zajmowała się wychowywaniem dzieci, z którymi aktualnie nie utrzymuje kontaktu. Pozostaje pod stałą kontrolą lekarską z powodu przewlekłych schorzeń [...] i co drugi dzień jest [...], co znacznie utrudnia jej codzienne funkcjonowanie. Stan zdrowia nie ulega poprawie i wymaga systematycznego zażywania leków. Ponadto Skarżąca została zaliczona do osób niepełnosprawnych w stopniu znacznym okresowo do 15 października 2025 r. Zdaniem Burmistrza sytuacja zdrowotna i finansowa Skarżącej jest trudna, niemniej nie uzasadnia umorzenia ciążących na niej należności z tytułu wypłaconych świadczeń alimentacyjnych. Wskazane przez Skarżącą okoliczności nie czynią bowiem jej sytuacji wyjątkową oraz nie mogą stawiać jej w sytuacji uprzywilejowanej w stosunku do innych dłużników alimentacyjnych. Samo uzyskiwanie niskich dochodów, bądź też nieuzyskiwanie dochodów, nie jest zaś okolicznością wyjątkową i szczególną na tle innych dłużników alimentacyjnych. W ocenie Organu I instancji, w obecnej sytuacji zastosowanie ulgi w postaci umorzenia zadłużenia byłoby przedwczesne i sprzeczne z interesem społecznym - prowadziłoby bowiem do obciążania obowiązkami dłużnika całego społeczeństwa. Nie można bowiem wykluczyć, że Skarżąca może uzyskać w przyszłości prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy czy emerytury co poprawi jej sytuację materialną. Ponadto w ostatnim czasie zostało wprowadzonych szereg zmian systemowych mających na celu poprawienie sytuacji finansowej i bytowej osób chorych. sytuację finansową rodzin, w których jest niepełnosprawna osoba poprawia ustawa o świadczeniu uzupełniającym dla osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji określająca warunki nabywania prawa, oraz zasady wypłacania świadczenia uzupełniającego dla osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji (świadczenie uzupełniające 500+), która weszła w życie 1 października 2019 r. Ponadto 1 stycznia 2019 r. uruchomiony został Solidarnościowy Fundusz Wsparcia Osób Niepełnosprawnych, z którego finansowane są programy skierowane do osób niepełnosprawnych obejmujące m.in. usługi opiekuńcze, zapewnienie odpowiednich warunków mieszkaniowych dla osób niepełnosprawnych oraz asystencję. Dodatkowo od 1 czerwca 2018 r. podniesiono wysokość renty socjalnej do wysokości minimalnej emerytury; wypłacono tzw. "13 emeryturę"; przyjęto ustawę o szczególnych rozwiązaniach wspierających osoby ze znacznym stopniem niepełnosprawności, która wprowadza szczególne uprawnienia w dostępie do świadczeń opieki zdrowotnej, usług farmaceutycznych oraz wyrobów medycznych dla osób z orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; przyjęcie ustawy wprowadzającej II etap programu "Za życiem" tj. możliwość powrotu osób niepełnosprawnych do warsztatów terapii zajęciowej, usługi wspierające i rehabilitacyjne w ramach zajęć klubowych w warsztatach terapii zajęciowej, dłuższy zasiłek opiekuńczy, udogodnienia dla niepełnosprawnych pracowników, wyłączenie kwoty zasiłku pielęgnacyjnego z dochodów osoby niepełnosprawnej, pozostającej na utrzymaniu podatnika przy obliczaniu ulgi rehabilitacyjnej w podatku dochodowym od osób fizycznych, rezygnację z kwotowego progu dochodowego przy uldze rehabilitacyjnej; poprawa funkcjonowania warsztatów terapii zajęciowej i zakładów aktywności zawodowej poprzez zwiększenie wysokości dofinansowania; podwyższenie kwoty zasiłku pielęgnacyjnego. W życie weszła również ustawa z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym, którego celem jest udzielenie osobom niepełnosprawnym mającym potrzebę wsparcia pomocy służącej częściowemu pokryciu wydatków związanych z zaspokojeniem szczególnych potrzeb życiowych tych osób. Skarżąca ma zatem obiektywną możliwość uzyskania szeregu instytucji wsparcia. Organ I instancji podał, że wyważając zarówno słuszny interes jednostki i interes społeczny oraz kierując się zasadą, że zastosowanie jakiejkolwiek ulgi w spłacie zaległości może nastąpić wyłącznie w nadzwyczajnych okolicznościach faktycznych, z reguły niezależnych od sposobu postępowania, na które strona nie miała wpływu. Wobec powyższego Burmistrz uznał, że w opisywanej sprawie nie zachodzą przesłanki do zastosowania jakiejkolwiek ulgi. Skarżąca wniosła odwołanie od tej decyzji, zarzucając wadliwe ustalenie stanu faktycznego sprawy i w konsekwencji naruszenie art. 30 ust. 2 u.p.a. Zdaniem Skarżącej, Burmistrz błędne przyjął, że brak jest podstaw do udzielenia wnioskowanej ulgi, a sytuacja materialno – bytowa wnioskodawczyni nie jest wyjątkowa na tle innych dłużników alimentacyjnych. Decyzją z 17 marca 2025 r. nr SKO.4112/13/2024 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Rzeszowie utrzymało w mocy decyzję Burmistrza [...]. Podzielając w całości stanowisko Organu I instancji Kolegium podniosło, że sytuacja dochodowa dłużnika w postępowaniu dotyczącym umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń powinna być analizowana przy uwzględnieniu faktu, że dłużnik alimentacyjny co do zasady jest osobą borykającą się z trudnościami finansowymi. Niskie dochody nie przesądzają o braku możliwości spłaty zadłużenia, zaś korzystanie przez stronę ze środków pomocy społecznej również nie stanowi wystarczającej przesłanki dla pozytywnego załatwienia wniosku o umorzenie. W ocenie Kolegium, Organ I instancji w uzasadnieniu decyzji wskazał, że sytuacji Skarżącej nie sposób uznać za szczególnie uzasadnioną i dającą prawo do umorzenia należności. Konkluzja ta poprzedzona została prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem, z zachowaniem zasad doświadczenia życiowego i logiki, a uzasadnienie decyzji odpowiada rygorom art. 107 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 572 z późn zm.) – dalej: "k.p.a.". Ocena ta nie mogła zatem zostać uznana za dowolną, a decyzję Organu i instancji uznać należało za odpowiadającą prawu. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie, BD wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji Organu i instancji, a ponadto o zasądzenie kosztów postępowania. Zaskarżonej decyzji Skarżąca zarzuciła naruszenie: 1. art. 7 w zw. z art. 80 w zw. z art. 77 § 1 k.p.a. polegające na dowolnej analizie zgromadzonego sprawie materiału dowodowego, z pominięciem zasad logiki, wiedzy i doświadczenia życiowego, w szczególności poprzez uznanie, że sytuacja zdrowotna i finansowa Skarżącej nie uzasadnia umorzenia ciążących na niej należności z tytułu wypłaconych świadczeń alimentacyjnych oraz odsetek od tej kwoty; 2. art. 30 u.p.a. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie skutkujące odmową umorzenia należności z tytułu otrzymanych przez osoby uprawnione świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz odmowy umorzenia odsetek od tej kwoty, w szczególności poprzez wadliwą subsumcję i interpretację przesłanek umorzenia wynikających z tego przepisu dotyczących sytuacji dochodowej i rodzinnej, mając na uwadze, iż Skarżąca w pełni spełnia przesłanki do umorzenia, co wynika z faktu jej ciężkiej sytuacji finansowej spowodowanej chorobą i bardzo ciężkim stanem zdrowia, który nie rokuje poprawę. W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczas wyrażone stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie zważył, co następuje: W myśl art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 1267) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Na mocy art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2024 r. poz. 935 ze zm.; dalej: P.p.s.a.) uwzględnienie skargi następuje w przypadku: naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy, a także w przypadku stwierdzenia przyczyn powodujących nieważność kontrolowanego aktu lub wydania tego aktu z naruszeniem prawa. W przypadku uznania, że skarga nie ma uzasadnionych podstaw podlega ona oddaleniu, na podstawie art. 151 P.p.s.a. Stosownie natomiast do art. 134 § 1 P.p.s.a. sąd wydaje rozstrzygnięcie w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Po rozpoznaniu sprawy w wyżej wskazanych granicach Sąd doszedł do przekonania, że skarga zasługuje na uwzględnienie, bowiem Organy z naruszeniem art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. rozpoznały wniosek Skarżącej, uchylając się od odpowiedzi na pytanie, czy w sprawie zachodzą podstawy do umorzenia nie tylko w całości, ale i w części należności z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego. Organy rozpatrywały wniosek Skarżącej w oparciu o art. 30 ust. 2 u.p.a., zgodnie z którym, organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. W niniejszej sprawie Organ I instancji, po ponownym przekazaniu sprawy do rozpoznania na skutek wyroku WSA w Rzeszowie ustalił, że Skarżąca gospodaruje samotnie, a źródłem jej dochodu jest zasiłek stały w kwocie 792,96 zł oraz zasiłek pielęgnacyjny w kwocie 215,84 zł. Stałymi miesięcznymi wydatkami są opłaty za energię elektryczną, gaz, leki, wodę i odprowadzanie ścieków sanitarnych, niemniej Skarżąca zalega z tymi opłatami. Ponadto Skarżąca legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności i co drugi dzień przebywa w szpitalu, gdyż jest [....]. Organy I oraz II instancji stanęły na stanowisku, że Skarżąca nie spełnia przesłanek do umorzenia należności w całości, pomijając wynikający z art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów obowiązek zbadania i rozstrzygnięcia zasadności umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami także w części, odroczenia termin płatności albo rozłożenia spłaty na raty. Wskazany przepis statuuje bowiem różne formy ulg w spłacie świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego i z oczywistych względów brak podstaw do umorzenia należności w całości nie wyklucza jej umorzenia w części czy też rozłożenia na raty. Wskazuje na to użycie zwrotu "może", co oznacza, że omawiana decyzja ma charakter uznaniowy w zakresie rozstrzygnięcia sprawy - pozytywnego lub negatywnego dla strony. Uznanie administracyjne w tej sprawie oznacza więc, że właściwy organ administracji może umorzyć należności dłużnika alimentacyjnego z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności bądź rozłożyć należność na raty (por. wyrok NSA z 30 grudnia 2020 r., sygn. akt I OSK 3337/18, CBOSA), niezależnie od treści wniosku ograniczonej tylko do żądania umorzenia, jeżeli ustalone okoliczności faktyczne wskazują na zasadność zastosowania innej formy. Co więcej, wnikliwe rozważenie wszystkich wskazanych w przepisie ulg jest tym bardziej konieczne, że w ten sposób istnieje możliwość pogodzenia interesu publicznego, nakazującego ściąganie nienależnie pobranych świadczeń, oraz słusznego interesu skarżącego jako dłużnika alimentacyjnego, nakazującego dostosowanie wielkości ściągania do możliwości płatniczych, z uwzględnieniem konieczności zaspokojenia podstawowych potrzeb bytowych (zob. wyroki WSA w Lublinie z 17 stycznia 2019 r., sygn. akt II SA/Lu 771/18; WSA w Gdańsku z 11 czerwca 2025 r., sygn. akt II SA/Gd 95/25, CBOSA). Skoro zatem nie ma aksjologicznego powodu - w sytuacji żądania umorzenia należności w całości, do nierozstrzygania o zasadności umorzenia należności w części, w sytuacji gdy w ocenie organu administracji wniosek o umorzenie należności w całości jest nieuzasadniony, zatem brak rozstrzygnięcia w tym zakresie stanowi naruszenie art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (zob. wyrok WSA w Gdańsku z 24 kwietnia 2025 r., sygn. akt II SA/Gd 1167/24, CBOSA). W ocenie Sądu w niniejszej sprawie należy wskazać na następujące okoliczności faktyczne, które powinny rzutować na sposób rozpoznania wniosku Skarżącej. Po pierwsze w sprawie nie budzi wątpliwości, że Skarżąca jest osobą niezdolną do pracy. Z orzeczenia Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności z [...] maja 2023r. znak [...] wynika, że Skarżąca legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, jest niezdolna do pracy i wymaga konieczności stałej lub długotrwałej opieki w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Treść orzeczenia znajduje pełne odzwierciedlenie w sposobie funkcjonowania Skarżącej, która przebywa co dwa dni w szpitalu na [....]. Po drugie jedynym źródłem utrzymania Skarżącej jest pomoc społeczna, utrzymuje się z zasiłku stałego oraz zasiłku pielęgnacyjnego. Wobec powyższego w ocenie Sądu organy powinny były rozstrzygnąć również o możliwości umorzenia należności w części, w szczególności co do odsetek od należności głównej. Odsetki co do zasady mają pełnić funkcję mobilizującą dłużnika do spłaty należności. Perspektywa wzrostu całkowitej kwoty zadłużenia ma motywować i zmuszać do spłaty należności z posiadanych środków, aby nie popadać w pętlę zadłużenia. Inaczej jednak należy oceniać sytuację, w której dłużnik jest osobą niezdolną do pracy na skutek niepełnosprawności. Z przyczyn obiektywnych nie jest on zdolny do działalności zarobkowej i spłaty zadłużenia zwłaszcza, gdy tak jak w niniejszej sprawie jedynym źródłem utrzymania jest uzyskiwana pomoc społeczna na granicy egzystencji. W tej sytuacji Organy powinny były rozważyć co najmniej o zasadności umorzenia należności w części dotyczącej odsetek od należności głównej. Odmowa umorzenia należności nie może bowiem prowadzić do jeszcze większego uzależnienia osoby niepełnosprawnej od uzyskiwanej pomocy społecznej. Biorąc pod uwagę te ustalenia zdaniem Sądu decyzja o odmowie umorzenia należności wydana w oparciu o art. 30 ust. 2 u.p.a. ma charakter przedwczesny. Z tych przyczyn, działając w oparciu o art. 145 § 1 pkt 1 lit. c i art. 135 P.p.s.a. Sąd uchylił zaskarżoną decyzję oraz decyzję Burmistrza [...] z [...] kwietnia 2024r. Na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 P.p.s.a. na rzecz Skarżącej od SKO w Rzeszowie zasądzono zwrot kosztów zastępstwa procesowego w wysokości 480 zł stosownie do § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1964 z późn. zm.). Sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 P.p.s.a.