II SA/Rz 726/25

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SWSA Piotr Godlewski Sędziowie WSA Maria Mikolik /spr./ WSA Karina Gniewek - Berezowska Protokolant starszy specjalista Anna Mazurek-Ferenc po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 9 września 2025 r. sprawy ze skargi I. S. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 7 kwietnia 2025 r. nr 010070/680/7684790/2024 w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia wychowawczego I. uchyla zaskarżoną decyzję; II. zasądza od Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na rzecz skarżącego I. S. kwotę 480 zł /słownie: czterysta osiemdziesiąt złotych/ tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego. Przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: "Prezes ZUS" lub "Organ") z 7 kwietnia 2025 r. nr 010070/680/7684790/2024, wydana w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia wychowawczego. Wydanie decyzji poprzedzało postępowanie administracyjne o następującym przebiegu: Wnioskiem z 2 sierpnia 2024 r. I. S. (dalej: "Skarżący") zwrócił się do Organu o przyznanie świadczenia wychowawczego na syna – A. S. Decyzją z 12 grudnia 2024 r. nr 010070/680/764790.2024 Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił przyznania Skarżącemu wnioskowanego świadczenia. Organ podał, że Skarżący nie sprawuje faktycznej opieki and dzieckiem, bowiem na mocy postanowienia Sądu Okręgowego w [...] z [...] października 2019 r. [...], A. S. ma miejsce zamieszkania przy matce. Stosownie zaś do art. 22 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 1576 z późn. zm.) – dalej: "u.p.p.", w przypadku zbiegu prawa rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka do świadczenia wychowawczego, świadczenie to wypłaca się temu z rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, który faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Skarżący wniósł odwołanie od tej decyzji podnosząc, że od 11 lipca 2024 r. A. S. pozostaje pod jego wyłączną opieką, co potwierdza dokumentacja znajdująca się w aktach spraw prowadzonych przez Sąd Rejonowy w [...] i Sąd Okręgowy w [...]. Skarżący podkreślił, że ponosi całościowe koszty utrzymania syna, a wskazane postanowienie Sadu Okręgowego w [...] nie obowiązywało w momencie złożenia wniosku. Decyzją z 7 kwietnia 2025 r. nr 010070/680/764790/2024 Prezes ZUS utrzymał w mocy decyzję z 12 grudnia 2024 r. Organ podał, że wniosek o świadczenie wychowawcze zgłosili obydwoje rodziców dziecka – wniosek J. S. wpłynął 12 czerwca 2024 r., natomiast wniosek Skarżącego wpłynął 2 sierpnia 2024 r. W tej sytuacji świadczenie wychowawcze przysługuje rodzicowi sprawującemu faktyczną opiekę nad dzieckiem, czyli rodzicowi, przy którym sąd ustalił miejsce zamieszkania dziecka. Organ wskazał, że postanowieniem z [...] października 2019 r. [...] Sąd Okręgowy w [...] ustalił, że miejscem zamieszkania A. S. jest miejsce zamieszkania jego matki. Postanowieniami z [...] marca 2024 r. i [...] sierpnia 2024 r. Sąd oddalił wnioski Skarżącego o zmianę postanowienia z [...] października 2019 r., a dodatkowo zobowiązał Skarżącego do wydania dziecka matce. Brak jest zatem prawnej możliwości przyznania Skarżącemu wnioskowanego świadczenia i to niezależnie od ustaleń przeprowadzonych wywiadów środowiskowych. Decydujące znaczenie ma bowiem miejsce zamieszkania dziecka wynikające z orzeczenia sądu powszechnego. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie, I. S. wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji, zasądzenie kosztów postępowania oraz przeprowadzenie dowodu z dołączonych do skargi dokumentów. Zaskarżonej decyzji Skarżący zarzucił naruszenie: 1. art 7 w zw. z art. 77 § 1 w zw. z art. 107 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 572 z późn zm.) – dalej: "k.p.a.", poprzez niepodjęcie wszelkich możliwych czynności niezbędnych do dokładnego stanu faktycznego, a w szczególności poprzez brak ustaleń dotyczących prawdziwego miejsca zamieszkania małoletniego A. S., gdyż od 11 lipca 2024 r. stale zamieszkuje on ze Skarżącym; 2. art. 7 w zw. z art. 80 k.p.a. poprzez zastosowanie dowolnej a nie swobodnej oceny dowodów i oparcie zaskarżonej decyzji na postanowieniu Sądu Okręgowego w [...] z [...] października 2019 r., a w konsekwencji ustalenie, że na podstawie tego postanowienia matka dziecka jest uprawniona do świadczenia wychowawczego, podczas gdy to Skarżący jako faktyczny opiekun dziecka ma prawo do uzyskania świadczenia wychowawczego; 3. art. 107 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 1283 z późn. zm.) – dalej: "u.p.s." w zw. z art. 15 u.p.p. poprzez ich niezastosowanie skutkujące zaniechaniem ustalenia pod opieką, którego z rodziców znajduje się małoletni, a przez to, który z rodziców jest uprawnionych do świadczenia wychowawczego. 4. art. 4 ust. 2 pkt 2 z zw. z art. 22 u.p.p. poprzez niezastosowanie kryteriów ustawowych i niewypłacenie świadczenia rodzicowi, który faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. W odpowiedzi na skargę Organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczas wyrażone stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie zważył, co następuje: W myśl art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2022 r. poz. 2492 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Na mocy art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2024 r. poz. 935; dalej: P.p.s.a.) uwzględnienie skargi następuje w przypadku: naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy, a także w przypadku stwierdzenia przyczyn powodujących nieważność kontrolowanego aktu lub wydania tego aktu z naruszeniem prawa. W przypadku uznania, że skarga nie ma uzasadnionych podstaw podlega ona oddaleniu, na podstawie art. 151 P.p.s.a. Stosownie natomiast do art. 134 § 1 P.p.s.a. sąd wydaje rozstrzygnięcie w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Po rozpoznaniu sprawy w wyżej wskazanych granicach Sąd doszedł do przekonania, że skarga zasługuje na uwzględnienie. Sąd stwierdził, że w sprawie należy przeprowadzić dodatkowe postępowanie wyjaśniające, które pozwoli rozstrzygnąć, który z rodziców małoletniego A. S. jest rzeczywiście uprawniony do świadczenia wychowawczego w świetle ujawnionych na rozprawie okoliczności faktycznych. Zgodnie z art. 4 ust. 2 pkt 1 u.p.p., świadczenie wychowawcze przysługuje: matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a – który nie ma w tej sprawie zastosowania. W stanie faktycznym sprawy o świadczenie wychowawcze na dziecko A. S. w okresie od 1 czerwca 2024r. do 31 maja 2025 roku zwróciła się w pierwszej kolejności matka małoletniego J. S. Skarżący jako ojciec małoletniego zwrócił się o przyznanie tego świadczenie w drugiej kolejności. W związku z powyższym ZUS stwierdził, że świadczenie należy przyznać matce. ZUS oparł się na postanowieniu z [...] października 2019 r. [...], w którym Sąd Okręgowy w [...] ustalił, że miejscem zamieszkania A. S. jest miejsce zamieszkania jego matki. Dodatkowo postanowieniami z [...] marca 2024 r. i [...] sierpnia 2024 r. Sąd oddalił wnioski Skarżącego o zmianę postanowienia z [...] października 2019 r., a także zobowiązał Skarżącego do wydania dziecka matce. ZUS nie kwestionował ustaleń wynikających z nadzoru tymczasowego sprawowanego przez kuratora, z którego wynika, że małoletni zamieszkuje z ojcem. ZUS stwierdził jednak, że dla celów przyznania świadczenia zobowiązany jest przyjąć ustalenia sądu co do miejsca zamieszkania. Oceniając przeprowadzone przez ZUS postępowanie pod względem zgodności z wymogami, wynikającymi z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. należy wskazać na art. 22 u.p.p., który wyznacza zakres postępowania wyjaśniającego, jakie winien przeprowadzić Organ, rozstrzygający o uprawnieniu do świadczenia wychowawczego. Zgodnie z tym przepisem, w przypadku zbiegu prawa rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka do świadczenia wychowawczego, świadczenie to wypłaca się temu z rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, który faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Jeżeli opieka nad dzieckiem sprawowana jest równocześnie przez oboje rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, świadczenie wychowawcze wypłaca się temu, kto pierwszy złoży wniosek. W przypadku gdy po złożeniu wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego przez rodzica, opiekuna prawnego dziecka lub opiekuna faktycznego dziecka drugi rodzic, opiekun prawny dziecka lub opiekun faktyczny dziecka złoży wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego w związku z opieką nad tym samym dzieckiem, Zakład Ubezpieczeń Społecznych ustala kto sprawuje opiekę i w tym celu może zwrócić się do kierownika ośrodka pomocy społecznej o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, o którym mowa w ustawie z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, w celu ustalenia osoby sprawującej opiekę nad dzieckiem. Przepisy art. 15 ust. 2 stosuje się. Sytuacja opisana w art. 22 u.p.p. zaistniała w niniejszej sprawie, bowiem każdy z rodziców oddzielnie ubiegał się o świadczenie wychowawcze w związku z opieką nad tym samym dzieckiem. W związku z powyższym na organie spoczywał obowiązek ustalenia, który z rodziców, stosownie do art. 4 ust. 2 pkt 1 i art. 22 u.p.p. faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Sposób sformułowania tych przepisów wskazuje, że chodzi tutaj o rodzica faktycznie sprawującego opiekę nad dzieckiem. Zatem prawnym kryterium decydującym o przyznaniu omawianego świadczenia jest wspólne zamieszkiwanie i pozostawanie na utrzymaniu rodzica. Ustawa o pomocy państwa w wychowaniu dzieci nie zawiera oddzielnie definicji sprawowania opieki. Zatem sformułowania, którymi posługuje się ustawodawca – tj. "wspólnie zamieszkuje", "pozostaje na utrzymaniu", "faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem" należy rozumieć jako faktyczną pieczę nad dzieckiem zwłaszcza, że ustawodawca w art. 22 u.p.p. odwołuje się do środka dowodowego w postaci wywiadu środowiskowego, za pomocą którego ZUS może ustalić osobę sprawującą opiekę nad dzieckiem. W niniejszej sprawie Skarżący już przed wydaniem decyzji ZUS podnosił, że od 11 lipca 2024r. sprawuje faktyczną opiekę nad dzieckiem, które wyprowadziło się od matki i zamieszkało u ojca. Skarżący dołączył sprawozdanie z nadzoru tymczasowego kuratora, w którym ta okoliczność została potwierdzona. ZUS z kolei uznał, że wiążące w sprawie są ustalenia wynikające z wyżej opisanych postanowień Sądu, z których wynikało, że miejsce zamieszkania małoletniego jest przy matce. Skarżący powyższe ustalenia Organu konsekwentnie kwestionował. Do skargi dołączył kolejne sprawozdania z nadzoru tymczasowego kuratora (z [...].07.2024r., [...].08.2024r., [...].09.2024r., [...].10.2024r.) z których wynika, że małoletni A. S. zamieszkuje u ojca. Pełnomocnik Skarżącego przedstawił również protokół z rozprawy rozwodowej z [...] stycznia 2025r., w którym zawarte jest oświadczenie matki małoletniego, w którym przyznaje, że małoletni A. mieszka u ojca od 11 lipca 2024r. Z przedstawionych dokumentów wynika, czego nie kwestionował również ZUS, że małoletni A. faktycznie zamieszkuje u ojca, który sprawuje nad nim opiekę. Na rozprawie w dniu 9 września 2025r. Skarżący oświadczył, że Sąd Okręgowy w [...] postanowieniem z [...] września 2025r. orzekł, że miejsce zamieszkania małoletniego A. jest przy ojcu przyjmując, że małoletni zamieszkuje u Skarżącego od 11 lipca 2024r. W ocenie Sądu w toku postępowania uzupełniającego należy wezwać Skarżącego do przedstawienia odpisu postanowienia Sądu Okręgowego z [...] września 2025r. wraz z uzasadnieniem. Potwierdzenie, że Sąd Okręgowy przyjął, iż małoletni zamieszkuje u Skarżącego od 11 lipca 2024r. bezpośrednio wpływałoby na prawo Skarżącego do przyznania świadczenia wychowawczego. Oznaczałoby to, że ww. postanowienie Sądu Okręgowego usankcjonowało stan faktyczny, istniejący od 11 lipca 2024r. polegający na tym, że małoletni A. S. przebywa w miejscu zamieszkania ojca, który od tego czasu sprawuje nad nimi fatyczną opiekę. Należy również zwrócić uwagę na kolejną okoliczność faktyczną, ujawnioną w piśmie procesowym Skarżącego z 23 czerwca 2025r. a następnie potwierdzoną na rozprawie. Ze złożonych przez Skarżącego na rozprawie w dniu 9 września 2025r. dokumentów (tj. informacji ZUS z 8 września 2025r. oraz wydruku wypłaty świadczeń) wynika, że Skarżącemu przyznano świadczenie dobry start na rok szkolny 2025/2026. Ponadto przyznano Skarżącemu świadczenie wychowawcze na okres rozpoczynający się od 1 czerwca 2025r. Co istotne, świadczenie wychowawcze przyznano jeszcze przed wydaniem postanowienia Sądu Okręgowego z [...] września 2025r. Z powyższego wynika, że ZUS w niezmienionym stanie faktycznym dokonuje sprzecznych rozstrzygnięć w zakresie osoby sprawującej faktyczną opiekę nad małoletnim A. W przedmiotowej sprawie przyjęto bowiem że Skarżący nie jest uprawniony do świadczenia wychowawczego natomiast w sprawie o przyznanie tego świadczenia od 1 czerwca 2025r. uznano, że Skarżący spełnia warunki do jego przyznania, mimo, że rozstrzygnięcia w obu tych sprawach zapadły przed wydaniem postanowienia Sądu Okręgowego z [...] września 2025r. Taki sposób prowadzenia postępowania i wydania decyzji rozstrzygającej o istocie sprawy narusza w sposób istotny art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. Wypłata Skarżącemu świadczenia wychowawczego od czerwca 2025r. prowadzi do wniosku, że ZUS przyjął, iż to Skarżący sprawuje faktyczną opieką nad dzieckiem. Ta okoliczność była wykazywana przez Skarżącego w niniejszej sprawie na podstawie sprawozdań z nadzoru tymczasowego kuratora. W związku z powyższym Prezes ZUS rozpoznając sprawę ponownie powinien uwzględnić okoliczności dotyczące sprawowania faktycznej opieki przez Skarżącego, wynikające ze sprawozdań kuratora, fakt przyznania już Skarżącemu świadczenia wychowawczego na kolejny okres. Prezes ZUS winien również wezwać Skarżącego do przedstawienia odpisu postanowienia Sądu Okręgowego z [...] września 2025 r., jak wskazano we wcześniejszym fragmencie uzasadnienia i z uwzględnieniem tej okoliczności rozpoznać wniosek Skarżącego. Z przyczyn powyżej opisanych Sąd stwierdził, że ZUS wydając decyzję o odmowie przyznania Skarżącemu prawa do świadczenia wychowawczego naruszył wymogi, dotyczące wyczerpującego wyjaśnienia okoliczności sprawy, wynikające z art. 7, art. 77 § 1 i art. 22 u.p.p. W sytuacji bowiem gdy o świadczenie ubiegają się rodzice odrębnie, ZUS zobowiązany jest do ustalenia, który z nich faktycznie opiekuje się dzieckiem, na które ma być przyznane świadczenie. Powyższemu obowiązkowi ZUS w niniejszej sprawie nie sprostał. Z tych przyczyn, uznając, że w sprawie doszło do istotnego naruszenia art. 7, art. 77 § 1 i art 80 k.p.a w zw. z art. 22 u.p.p., Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c uchylił zaskarżoną decyzję. Na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 P.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1964 z późn. zm.) na rzecz Skarżącego od Prezesa ZUS zasądzono zwrot kosztów zastępstwa procesowego w kwocie 480 zł.