II SA/Rz 727/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie: Przewodniczący: Sędzia WSA Ewa Partyka po rozpoznaniu w dniu 11 września 2015 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku Z. R. i Z. R. o przyznanie prawa pomocy w sprawie z ich skarg na decyzję [...] Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia [...] maja 2015 r. Nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania odwoławczego postanawia odmówić przyznania skarżącym prawa pomocy obejmującego zwolnienie od kosztów sądowych. Z. R. i Z. R. w następstwie wezwania do uiszczenia wpisu sądowego w uzupełniającej kwocie 400 zł, odrębnymi wnioskami o przyznanie prawa pomocy złożonymi na formularzach PPF wnieśli o zwolnienie od kosztów sądowych (pełna wysokość wpisu w sprawie objętej skargą to 500 zł, a skarżący przy jej wnoszeniu opłacili z tego tytułu kwotę 100 zł). Postanowieniem referendarza sądowego WSA w Rzeszowie z dnia 21 sierpnia 2015 r. odmówiono przyznania skarżącym wnioskowanego prawa pomocy z uwagi na brak wykazania, że uzasadnia to ich sytuacja materialna. We wniesionym sprzeciwie pełnomocnik skarżących (adwokat) zarzucił zaskarżonemu postanowieniu naruszenie art. 246 § 2 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej P.p.s.a.) poprzez nieuzasadnione stwierdzenie o braku wykazania przez wnioskodawców, iż nie mają dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, skutkujące przyjęciem, że nie przysługuje im prawo pomocy w dochodzonym zakresie. Wniósł o zmianę zaskarżonego postanowienia i zwolnienie wnioskodawców od ponoszenia kosztów sądowych ponad kwotę 100 zł. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Na wstępie należy zaznaczyć, że w dniu 15 sierpnia 2015 r. weszła w życie ustawa z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. poz. 658). Zgodnie z art. 2 ustawy nowelizującej, do postępowań sądowych wszczętych przed tą datą, przepis art. 260 P.p.s.a. stosuje się w brzmieniu dotychczasowym; wg jego treści, w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Zwolnienie od kosztów sądowych (zarówno w całości, jak i w części) objęte jest zakresem częściowego prawa pomocy (art. 245 § 3 i 4 P.p.s.a.), którego przyznanie w przypadku osób fizycznych uzależnione jest od wykazania braku możliwości poniesienia pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a.). Wymóg spełnienia tej przesłanki ciąży na osobie wnioskującej, która powinna podejmować takie czynności, które przekonałyby sąd co do zasadności jego przyznania (tak NSA w postanowieniu z dnia 30 lipca 2009 r. I FZ 171/09). Na podstawie przedłożonych przez skarżących formularzy PPF ustalono, że prowadzą wspólne gospodarstwo domowe wraz z 28-letnim synem M. Jako jedyny składnik posiadanego majątku przedstawiający znaczną wartość wykazali mieszkanie o pow. 52 m², zaś jako dochody wynagrodzenie za pracę skarżącego Z. R. oraz jego syna z tytułu odbywania stażu – ok. 1600 i 1200 zł brutto. Na ponoszone w stosunku miesięcznym wydatki składają się opłaty za wodę, energię elektryczną, gaz, telefon i czynsz – odpowiednio 150, 120, 100, 250 i 400 zł, spłata kredytu – 500 zł oraz zakup leków – ok. 150 zł. W złożonym wyniku wezwania dodatkowym oświadczeniu pełnomocnik skarżących wykazał ponadto koszty wyżywienia ich i syna – 900 zł, wydatki na utrzymanie i eksploatację samochodu – 100 zł oraz zakup chemii gospodarczej, kosmetyków i środków higieny – 130 zł. Wyjaśnił, że spłata kredytu obejmuje 2 zobowiązania zaciągnięte w 2012 – na okres 5 lat i w 2014 r. na 15 lat. Jego honararium za prowadzenie sprawy stanowi symboliczna kwota 100 zł (dokumentuje ja załączona kserokopia faktury z dnia 11 sierpnia 2015 r.). Posiadany przez skarżących samochód osobowy to Volkswagen Golf, rok prod. 1989. Załączony wyciąg z rachunku bankowego Z. R. na dzień 31 lipca 2015 r. wykazywał ujemne saldo 786 zł, zaś jego syna 11 zł (dodatnie). Wg tych wyciągów, ich dochody netto wynoszą 1190 i 997 zł, zaś kwoty spłacanych kredytów 263 i 242 zł. Na rachunek skarżącego co miesiąc wpływa także kwota ok. 2500 zł, przekazywana przez drugiego syna K. na spłatę w jego imieniu zobowiązania wynikającego z prowadzonego postępowania egzekucyjnego (potwierdzają to załączone kserokopie wpłat z dnia 10 czerwca, 10 lipca i 11 sierpnia 2015 r. na rzecz komornika sądowego). W sprzeciwie reprezentujący skarżących adwokat zakwestionował zaliczenie przez referendarza tych wpłat na poczet ich dochodów. Dodatkowo podniósł konieczność uwzględnienia wydatków na zakup odzieży i obuwia, które łącznie z pozostałymi dają kwotę ok. 2800 zł miesięcznie. Co do pokrycia różnicy w kwocie ok. 620 zł między tymi wydatkami a dochodami wskazał, że skarżący korzystają z pomocy finansowej rodziny i osób bliskich. Zdaniem Sądu, analiza powyższych danych nie potwierdza zasadności zwolnienia Z. i Z. R. z ustawowego obowiązku ponoszenia kosztów postępowania związanych ze swoim udziałem w sprawie (art. 199 P.p.s.a.). Przede wszystkim należy podkreślić wyjątkowy - względem tego obowiązku – charakter prawa pomocy, wynikający ze źródeł jego finansowania, jakim są środki publiczne. Powoduje on, że okoliczności dotyczące sytuacji materialno – bytowej strony wnioskującej nie mogą budzić jakichkolwiek wątpliwości, a te które występują, nie mogą być interpretowane na jej korzyść i podlegają wyjaśnieniu. Nie kwestionując wykazywanych przez skarżących wydatków (łącznie ok. 2800 zł miesięcznie) oraz przeznaczenia środków przekazywanych przez syna Krzysztofa na opłacanie jego zobowiązań, zasadnicze zastrzeżenia budzi jednak to, z jakich źródeł wydatki te są pokrywane, gdyż niewystarczające w tym zakresie są deklarowane dochody osiągane przez nich i zamieszkującego wspólnie syna M. w wysokości 2187 zł. Różnica opiewa na stosunkowo znaczną kwotę ponad 600 zł i to bez uwzględniania innych doraźnych wydatków, w tym sygnalizowanych w sprzeciwie (nieoznaczonych kwotowo) na zakup odzieży i obuwia oraz związanych ze świadczoną przez pełnomocnika pomocą prawną (w tym zakresie należy zauważyć, że dokumentująca ją faktura - jak wskazał sam pełnomocnik - na symboliczną kwotę 100 zł, została wystawiona już po odebraniu przez niego wezwania do udzielenia dodatkowych informacji, w tym wskazania źródeł pokrycia wydatków związanych z jego wynagrodzeniem, a ogólnikowe wskazanie tytułu płatności "obsługa prawna" nie pozwala na obecnym etapie stwierdzić, że dotyczy on całości postępowania administracyjnego i sądowego w sprawie). Trudno też uznać, że fakt nadwyżki wydatków nad dochodami nie został przez pełnomocnika dostrzeżony na etapie składania przez niego dodatkowego oświadczenia wraz z załącznikami, oraz że nie został on od razu odpowiednio uzasadniony. W tym kontekście zawarta dopiero w sprzeciwie informacja o rzekomej pomocy finansowej otrzymywanej przez skarżących od rodziny i bliskich osób jawi się jako całkowicie nieprzekonująca i niewiarygodna, tym bardziej, że osoby te nie zostały w żaden sposób oznaczone (imię i nazwisko, stopień pokrewieństwa), a okoliczność udzielania przez nie wsparcia w jakikolwiek sposób potwierdzona. Nie określono też formy tej pomocy, a więc czy jest to pożyczka (jeżeli tak, to na jakich warunkach i na jak długo została udzielona), czy np. pomoc bezzwrotna (co samo w sobie jest stosunkowo mało prawdopodobne). Wobec deklarowanego przez pełnomocnika braku zdolności skarżących do zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych oraz poczynienia oszczędności, braki (mimo nie budzącego wątpliwości treści skierowanego do niego wezwania) dotyczą także nieudzielenia takich istotnych informacji, jak sposób wykorzystania przez skarżących środków pochodzących z zaciągniętych kredytów. Wyraźnego podkreślenia wymaga przy tym również, że punktu odniesienia do możliwości wywiązania się z obowiązku opłacenia kosztów sądowych nie stanowią wszystkie normalnie ponoszone wydatki, lecz wyłącznie najważniejsze, które w obiektywnym znaczeniu zmierzają do zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych i to jedynie w ich niezbędnym zakresie (zakup żywności, środków czystości, leczenie, podstawowe opłaty związane utrzymaniem domu lub mieszkania). Co do zasady nie zaliczają się do nich koszty utrzymania pojazdów mechanicznych (w przypadku skarżących 100 zł) i spłaty zobowiązań cywilnoprawnych, tj. kredytów i pożyczek, zwłaszcza że jak wskazano wyżej, nie określono, na jaki cel skarżący zaciągnęli kredyty. Uwagę zwraca także relatywnie wysoka kwota miesięcznych opłat telefonicznych (250 zł). W ocenie Sądu, wszystkie powyższe okoliczności świadczą, że skarżący wraz z reprezentującym ich pełnomocnikiem nie wywiązali się z obowiązku wykazania przesłanki do przyznania wnioskowanego prawa pomocy. Pełnomocnikowi należy przyznać rację co do zawartych w sprzeciwie twierdzeń o tyle, że instytucja prawa pomocy faktycznie stanowi jedną z gwarancji realizacji konstytucyjnej zasady prawa do sądu dla osób, którym brak środków finansowych dostęp ten uniemożliwia. Dostęp ten nie jest jednak bezwarunkowy i wiąże się z obowiązkiem należytego wykazania uzasadniających go okoliczności. Warunku tego strona wnioskująca nie spełniła; udzielone informacje są niespójne i dotknięte brakami, a podniesione argumenty wydają się w znacznej mierze przywołane na potrzeby uzyskania korzystnego rozstrzygnięcia. Skutkuje to odmową uwzględnienia złożonego wniosku. Odmienne uznanie naruszałoby ustawowe zasady przyznawania prawa pomocy, które nie jest instytucją służącą zabezpieczeniu lub poprawie stanu majątkowego i może być udzielane jedynie na podstawie okoliczności nie budzących wątpliwości co do ich zgodności ze stanem rzeczywistym. Ubocznie należy podkreślić, że zgodnie z art. 200 P.p.s.a., w razie uwzględnienia wniesionej skargi przez Sąd I instancji, przysługuje skarżącym od organu który wydał zaskarżony akt, zwrot kosztów postępowania niezbędnych do celowego dochodzenia swoich praw. Z powołanych względów orzeczono jak w sentencji postanowienia.