II SA/Rz 776/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący WSA Krystyna Józefczyk Sędziowie WSA Jolanta Ewa Wojtyna WSA Joanna Zdrzałka /spr./ Protokolant Sylwia Pacześniak po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 23 listopada 2011 r. sprawy ze skargi H. C. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] czerwca 2011 r., nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych -skargę oddala- II SA/Rz 776/11 UZASADNIENIE Decyzją z dnia [...] marca 2011 r. Nr [...] Prezydent Miasta [...] ustalił, że kwota wypłacona H. C. w okresie od 1.11.2010 r. do 28.02.2011 r. z tytułu zasiłku rodzinnego na dziecko I. C. w wysokości 364 zł jest świadczeniem nienależnie pobranym i zobowiązał do zwrotu całości nienależnie pobranych świadczeń. Od decyzji tej H. C. nie odwoływała się, złożyła natomiast wniosek o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych w kwocie 364 zł, w którym podała, że od 1.10.2010 r. do 31.12.2010 r. pracowała w okresie próbnym na całym etacie, a od dnia 1.01.2011 r. podpisała umowę na ¾ etatu w firmie sprzątającej [...]. Później okazało się, że w czasie pracy na pełnym etacie przekroczyła kryterium dochodowe. Zwróciła uwagę, że jest samotną matką, wdową, wychowującą 16 — letnia córkę i nie może liczyć na pomoc nikogo. Ze świadczeń pomocy społecznej korzysta sporadycznie, a po opłaceniu rachunków z dochodów, jakie uzyskuje pozostaje jej niewiele. Dodatkowo ma III grupę inwalidzką, leczy się na nadciśnienie, przy czym z uwagi na brak środków nie zawsze kupuje leki. Po rozpatrzeniu tego wniosku Prezydenta Miasta [...] decyzją z dnia [...] maja 2011 r., nr [...] w pkt 1 odmówił umorzenia należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych wraz ustawowymi odsetkami, w pkt 2 rozłożył spłatę należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych w kwocie 364,00 zł wraz z ustawowymi odsetkami, które są naliczane od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych do dnia spłaty, na cztery raty miesięczne, po 91 zł każda wraz z ustawowymi odsetkami naliczanymi odpowiednio: od 1.12.2010 r. do dnia spłaty, od 1.01.2011 r. do dnia spłaty, od 1.02.2011 r. do dnia spłaty i od 1.03.2011 r. do dnia spłaty. Organ ten ustalił, że H. C. (lat 55), zamieszkuje w lokalu komunalnym przy ul. N. wraz z pozostającą na jej utrzymaniu córką I. (lat 16) uczennicą Zespołu Szkół Nr [...] w R. Na dochody rodziny w miesiącu poprzedzającym sporządzenie karty informacyjnej składały się: przychody z umowy zlecenia wnioskodawczym ze SKOK w wysokości 400 zł netto, wynagrodzenie ze stosunku pracy w Przedsiębiorstwie Usługowym "[...]" w wysokości 794,10 zł netto, w którym wnioskodawczym zatrudniona jest na podstawie umowy o pracę na czas określony do dnia 30 września 2012 r. oraz świadczenia z funduszu alimentacyjnego uprawnionej I. C. w wysokości 500 zł. Tak więc łączny dochód rodziny w tym okresie wyniósł 1.694,10 zł, co w przeliczeniu na osobę w rodzinie daje kwotę 847,05 zł. Stałe wykazane miesięczne wydatki rodziny stanowią koszty czynszu wraz z ratą zadłużeniową - 641 zł, energii elektrycznej - 40 zł, gazu - 32,50 zł, internetu 36 zł. Dodatkowo rodzina ponosi koszty opłaty rat za komputer - 70 zł oraz rat pożyczek bankowych SKOK - 52 zł i Banku [...] - 69 zł. W ocenie organu wnioskodawczyni nie spełniła przesłanek do umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, a decydujący wpływ na taką ocenę miała sytuacja dochodowa rodziny – dochód w przeliczeniu na osobę przekroczył kryterium dochodowe na osobę w rodzinie określone w ustawie o pomocy społecznej (351 zł). Dodatkowo wnioskodawczyni nie dopełniła obowiązku poinformowania organu o zmianach mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych czyli o okoliczności uzyskania dochodu, co wiązało się z przekroczeniem kryterium dochodowego, a co za tym idzie utratą uprawnień do pobierania zasiłku rodzinnego. Ponadto nie udokumentowała kosztów zakupu leków, o których wspomina we wniosku. Według organu istnieją natomiast inne szczególne okoliczności, które uprawniają do rozłożenia spłaty nienależnie pobranych świadczeń na raty, stosownie do treści art. 30 ust. 9 ustawy, tj. fakt, że H. C. samotnie wychowuje i ma na utrzymaniu nastoletnią, ucząca się córkę. Wysokość miesięcznych rat nie wpłynie na pogorszenie się sytuacji materialnej rodziny, co zmuszałoby H. C. choćby do zwrócenia się o dodatkowe środki pomocowe. H. C. złożyła odwołanie od tej decyzji, zwracając się o ponowne rozpatrzenie jej prośby o umorzenie przedmiotowej należności. Wskazując na okoliczności wyeksponowane we wniosku, podkreśliła, że znajduje się w trudnej sytuacji rodzinnej i materialnej, "ledwo wiąże koniec z końcem", a musi ponosić wysokie opłaty (czynsz, prąd, gaz, Internet, pożyczki). Z opieki społecznej korzysta sporadycznie, tylko w celu uzyskania środków na książki i odzież. Samorządowe Kolegium Odwoławcze, decyzja z dnia [...] czerwca 2011 r., nr [...], utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W podstawie prawnej wskazano art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. oraz art.. 30 ust. 1, 2 i 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006 r., Nr 139, poz. 992, ze zm.). W uzasadnieniu Kolegium powołało się na wynikające z art. 30 ust. 9 cyt. ustawy uprawnienie organu do umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczenia terminu jej płatności albo rozłożenia na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Wydana w takiej sprawie decyzja ma więc charakter uznaniowy, uwarunkowana jest dokonaniem analizy sytuacji rodziny wnioskodawcy. Kontrola zgodności z prawem decyzji uznaniowej dokonywana przez organ odwoławczy ogranicza się do zbadania, czy organ administracji orzekający w sprawie nie przekroczył granic uznania i czy właściwie uzasadnił rozstrzygnięcie. Zdaniem organu II instancji w postępowaniu l-instancyjnym ocena przedmiotowych przesłanek została prawidłowo przeprowadzona, co znalazło odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji. Organ po pierwsze ustalił dochód rodziny H. C., który nie był kwestionowany przez odwołującą oraz jej sytuację rodzinną i majątkową. Organ I instancji ocenił sytuację dochodową rodziny (w tym źródła zarobkowania), jako nie odbiegającą od sytuacji dochodowej znacznej części społeczeństwa (przekroczone tzw. kryterium dochodowe), czego konsekwencją było uznanie, że nie zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny wnioskodawcy. Jednocześnie uwzględniając sytuację materialną wnioskodawczyni organ I instancji rozłożył spłatę należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych w kwocie 364 zł na cztery raty miesięczne po 91 zł każda uznając, że taka forma spłaty nienależnie pobranego świadczenia nie wpłynie na pogorszenie się sytuacji materialnej rodziny. Skargę na powyższą decyzję złożyła H. C., nie wskazując kierunku jej weryfikacji. Podniosła, że jest samotną matką, wychowującą 16 letnią córkę. Pracuje sprzątając w banku SKOK rano na umowę zlecenia , a po południu na ¾ etatu w Urzędzie [...], pobierając wynagrodzenie netto odpowiednio 400 zł i 798 zł. Podkreśliła, że ma bardzo trudną sytuację osobistą i materialną, nie korzysta z opieki i nie ma środków aby oddać należną kwotę. Po opłaceniu rachunków nie pozostaje jej prawie nic. Koszty utrzymania córki ponosi samodzielnie i nie może liczyć na niczyją pomoc, gdyż mąż i rodzice nie żyją. Kwota, którą ma zwrócić jest dla niej to bardzo duża, ponieważ, jak wskazała, żyje "od 1 – go do 1 – go". W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie z przyczyn wywiedzionych w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Sąd administracyjny sprawuje w zakresie swej właściwości kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej, co wynika z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. nr 153, poz. 1269, ze zm.). Zakres tej kontroli wyznacza art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270 ze zm.) – zwanej dalej w skrócie P.p.s.a. Stosownie do tego przepisu Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. W przypadku decyzji, zgodnie z art. 145 § 1 P.p.s.a., Sąd zobligowany jest do jej uchylenia lub stwierdzenia jej nieważności, ewentualnie niezgodności z prawem, gdy dotknięta jest naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszeniem prawa dającym podstawę do wznowienia postępowania, innym naruszeniem przepisów postępowania, jeśli miało ono istotny wpływ na wynik sprawy, lub zachodzą przyczyny stwierdzenia nieważności decyzji wymienione w art. 156 k.p.a. lub innych przepisach. Zaskarżona decyzja nie jest dotknięta wymienionymi wyżej wadami i naruszeniami, które skutkować mogłyby jej wyeliminowaniem z obrotu prawnego, to zaś oznacza, że brak jest podstaw do uwzględnienia skargi. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowi art. 30 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006 r., Nr 139, poz. 992, ze zm.). W ust. 1 tego przepisu wprowadzony został obowiązek zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. Po myśli natomiast ust. 9 organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeśli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Świadczenia rodzinne, wypłacone H. C. w okresie 1.11.2010 r. – 28.02.2011 r., uznane zostały za nienależnie pobrane i zobowiązano do ich zwrotu w całości, decyzją Prezydenta Miasta [...] z dnia [...] marca 2011 r. Nr [...]. Decyzja ta jest ostateczna. Przedmiotem rozpoznania organów, jak również kontroli Sądu w niniejszej sprawie jest wyłącznie kwestia umorzenia należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, objęta postępowaniem wszczętym na skutek wniosku skarżącej z dnia 11.04.2011 r. Ustalony przez organy stan faktyczny w zakresie sytuacji rodzinnej i majątkowej skarżącej jest niesporny i nie budzi wątpliwości. Skarżąca jest matką samotnie wychowującą 16-letnia córkę, pracuje w 2 różnych miejscach, aby zapewnić utrzymanie rodzinie, osiągając przy tym dochody, które w przeliczeniu na osobę w rodzinie wynoszą 847,05 zł miesięcznie. Nie budzi także zastrzeżeń zastosowany w sprawie cytowany przepis art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych, który wprowadza odstępstwo od ogólnej zasady obowiązku zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. Przewiduje on różne formy złagodzenia tego obowiązku, poczynając od odroczenia terminu płatności, poprzez rozłożenie na raty, aż do umorzenia całości lub części kwoty. Decyzja wydawana w oparciu o art. 30 ust. 9 wymienionej ustawy ma charakter uznaniowy. Należy także zauważyć, że umorzenie nienależnie pobranych świadczeń, jako odstępstwo od ogólnej zasady dopuszczalne jest wyjątkowo i tylko wtedy, gdy zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. W wyroku z dnia 28.10.2010 r., II SA/Łd 742/10, System Orzecznictwa LEX Nr 755911, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi podkreślił, że użyty w art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych zwrot "szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny" należy interpretować biorąc pod uwagę fakt, iż co do zasady do świadczeń rodzinnych uprawnione są jedynie osoby o niewysokich dochodach, spełniające kryterium dochodowe. A zatem sama trudna sytuacja materialna danej rodziny nie uzasadnia umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń. Jest to możliwe dopiero wówczas, gdy sytuacja rodziny będzie "szczególna" i to szczególna na tle rodzin uprawnionych do świadczeń rodzinnych, a nie względem wszystkich innych rodzin. W rozpoznawanej sprawie takie okoliczności nie zaistniały. Dochód rodziny skarżącej w przeliczeniu na osobę wynosi ponad 800 zł, co znaczenie przekracza kryterium dochodowe wskazane w ustawie o świadczeniach rodzinnych (504 zł). Nie jest ono wprawdzie wyznacznikiem zastosowania szczególnych instrumentów z art. 30 ust. 9 tej ustawy, niemniej jednak pozwala zakwalifikować sytuację materialną jako wymagającą pomocy. Na podkreślenie zasługuje fakt, że sytuacja dochodowa kształtuje się tak dzięki staraniom i wysiłkom samej skarżącej, która za wszelką cenę zmierza do poprawienia statusu materialnego rodziny. W obiektywnej jednak ocenie sytuacja ta nie jest "szczególna" na tle innych uprawnionych do świadczeń rodzinnych. Właściwie też oceniły ją organy, odmawiając umorzenia nienależnie pobranych świadczeń. Jednocześnie prawidłowo zastosowały przewidzianą również w art. 30 ust. 9 ustawy formę rozłożenia orzeczonej do zwrotu kwoty na 4 raty po 91 zł miesięcznie , "wychodząc", jak wskazał organ II instancji, "naprzeciw" potrzebom skarżącej i mając na względzie, by spłata nienależnie pobranego świadczenia nie pogorszyła sytuacji materialnej rodziny. Z wszystkich tych przyczyn Sąd uznał, że zaskarżona decyzja odpowiada prawu, co skutkowało oddaleniem skargi w oparciu o art. 151 P.p.s.a.