II SA/Rz 804/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący WSA Maciej Kobak Sędziowie WSA Krystyna Józefczyk /spr./ WSA Ewa Partyka Protokolant specjalista Anna Mazurek - Ferenc po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 2 lutego 2017 r. sprawy ze skargi D. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] marca 2016 r. nr [...] w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych uchyla zaskarżoną decyzję i decyzję Wójta Gminy [...] z dnia [...] stycznia 2016 r. nr [...]. Przedmiotem skargi D.S. jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego (dalej "Kolegium") z dnia [...] marca 2016 r. nr [...] w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. Z akt administracyjnych sprawy wynika, że decyzją z dnia [...] listopada 2012 r. nr [...] Kierownik Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w (dalej "GOPS") W [....] przyznał D.S. prawo do zasiłku rodzinnego wraz z dodatkami na dwoje dzieci na okres od 1 listopada 2012 r. do 31 października 2013 r. Wobec faktu, że w dniu 5 września 2012 r. D.S. podjęła pracę uzyskując dochód w wysokości 1151, 66 netto, a M.S. od 2 lipca 2012 r. uzyskał prawo do świadczenia rehabilitacyjnego, które za miesiąc sierpień wynosiło 2 093, 16 zł, co w przeliczeniu na osobę w rodzinie dało dochód w wysokości 811, 20 zł miesięcznie, który był uzyskiwany w dacie przyznawania świadczeń rodzinnych na wskazany wyżej okres zasiłkowy, Kierownik GOPS w [...] decyzją z dnia [...] września 2015 r. uznał świadczenie rodzinne wypłacone od 1 listopada 2012 r. do 31 grudnia 2012 r., w wysokości 555, 00 zł za nienależnie pobrane. Decyzją z dnia [...] stycznia 2016 r. nr [...].2016 Wójt Gminy [...] zobowiązał D.S. do zwrotu nienależnie pobranych za okres od 1 listopada 2012 r. do 31 grudnia 2012 r. świadczeń rodzinnych w łącznej kwocie 555 zł wraz z odsetkami naliczanymi od dnia spłaty. W odwołaniu od powołanej wyżej decyzji D.S. podniosła zarzuty powtórzone potem w skardze, kwestionując prawidłowość wydanej decyzji. Opisaną na wstępie decyzję Kolegium utrzymało w mocy decyzję organu I instancji działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (aktualny tekst jednolity Dz. U. z 2016 r. poz. 23, dalej "k.p.a."). W uzasadnieniu Kolegium wskazało, że zgodnie z art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jednolity Dz.U. z 2016 r. poz. 1518 ze zmianami, dalej "u.ś.r.") za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustalenie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania (pkt 1), świadczenia rodzinne przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia (pkt 2). W przypadku rodziny odwołującej otrzymywała ona świadczenia rodzinne pomimo zaistnienia okoliczności powodujących przekroczenie kryterium dochodowego z powodu uzyskania dochodu przed ustaleniem prawa do świadczeń rodzinnych i wskutek niepoinformowania o tym fakcie organu I instancji. Przepisy ustawy pozwalają na weryfikację decyzji przyznających świadczenia rodzinne jedynie w sytuacji kiedy organ wydający decyzję w przedmiocie przyznania świadczenia rodzinnego nie dysponował wiedzą na temat wszystkich dochodów uzyskiwanych przez wnioskodawcę w dniu ustalania prawa do tych świadczeń. Umożliwia to ponowne przelicznie dochodu przypadającego na członka rodziny wnioskodawcy i ewentualne uznanie wnioskowanego świadczenia za nienależnie pobrane. Celem regulacji prawnej w zakresie świadczenia nienależnie pobranego jest zobowiązanie do zwrotu świadczeń przez świadczeniobiorców, którzy w chwili wydania decyzji o otrzymaniu prawa do świadczeń rodzinnych nie byli uprawnieni do jego pobierania. W skardze na opisaną na wstępie decyzję D.S. wniosła jej uchylenie. Zaskarżonej decyzji zarzuciła rażące naruszenie prawa tj.: konstytucyjnej zasady równości wobec prawa konstytucyjnej zasady działania w ramach i na podstawie prawa (zasad równości), zasady pogłębiania zaufania obywateli prawa wyrażone w art. 8 k.p.a. W ocenie skarżącej decyzje obu instancji są błędne bowiem opierając się na interpretacji przepisów prawa niezgodnej z naczelnymi zasadami demokratycznego państwa prawa. Zwróciła uwagę na występującą jej zdaniem praktykę orzeczniczą polegającą na nierównym traktowaniu osób znajdujących się identycznych sytuacjach materialnych. W ocenie skarżącej decyzja jest oparta na decyzjach rażąco naruszających prawo dlatego powinna być wyeliminowana z obrotu prawnego. Ponadto zwróciła uwagę na to, że decyzja organu I instancji w identycznym stanie prawnym i faktycznym dotycząca innego okresu zasiłkowego została uchylona przez organ odwoławczy, co potwierdza zasadność niniejszej skargi. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie z przyczyn podniesionych w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie zważył, co następuje: Skarga została uwzględniona, bowiem zarówno zaskarżona decyzja, jak i decyzja organu I instancji okazały się wadliwe z przyczyn, które Sąd uwzględnił z urzędu. Sąd administracyjny sprawuje w zakresie swej właściwości kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej, co wynika z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2016 r. poz. 1660). Zakres tej kontroli wyznacza art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm., dalej "P.p.s.a."). Stosownie do tego przepisu sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. W myśl art. 145 P.p.s.a., sąd zobligowany jest do uchylenia decyzji bądź postanowienia lub stwierdzenia ich nieważności, ewentualnie niezgodności z prawem, gdy dotknięte są one naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszeniem prawa dającym podstawę do wznowienia postępowania, innym naruszeniem przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy, lub zachodzą przyczyny stwierdzenia nieważności decyzji wymienione w art. 156 Kodeksu postępowania administracyjnego lub innych przepisach. W ramach kontroli legalności sąd stosuje przewidziane prawem środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 P.p.s.a.). Przedmiotem kontroli Sąd jest decyzja wydana w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych Jak wynika z art. 30 ust. 1 u.ś.r., osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest zobowiązana do ich zwrotu, jednakże w art. 30 ust. 9 powołanej ustawy złagodzono stanowczość tej regulacji poprzez przyznanie organom administracji publicznej prawa do udzielenia zobowiązanemu określonej ulgi w spłacie, z umorzeniem należności włącznie. Art. 30 ust. 2 tej ustawy stanowi, że za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się 1) świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania; 2) świadczenia rodzinne przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia; 3) świadczenia rodzinne wypłacone w przypadku, o którym mowa w art. 23a ust. 5, za okres od dnia, w którym osoba stała się uprawniona do świadczeń rodzinnych w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, do dnia wydania decyzji o uchyleniu decyzji przyznającej świadczenia rodzinne; 4) świadczenia rodzinne przyznane na podstawie decyzji, której następnie stwierdzono nieważność z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa albo świadczenie rodzinne przyznane na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania i osobie odmówiono prawa do świadczenia rodzinnego; 5) świadczenia rodzinne wypłacone osobie innej niż osoba, która została wskazana w decyzji przyznającej świadczenia rodzinne, z przyczyn niezależnych od organu, który wydał tę decyzję. Artykuł 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. stanowi, że za świadczenia rodzinne nienależnie pobrane uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. W świetle tego zapisu warunkiem uznania świadczenia za nienależnie pobrane jest wystąpienie w trakcie jego realizacji okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie ich wypłaty. Wystąpienie okoliczności powodujących ustanie prawa do świadczeń oznacza de facto odpadnięcie jednej z przesłanek warunkujących ich nabycie. Należy wyjaśnić, że chodzi o sytuację faktyczną, która występuje po wydaniu decyzji przyznającej prawo do świadczeń rodzinnych, czyli w trakcie okresu zasiłkowego. Taka sytuacja nie miała miejsca w przedmiotowej sprawie. Przesłanką warunkującą uznanie pobranego świadczenia za nienależnie pobrane jest przyznanie i wypłata świadczenia na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia (art. 30 ust. 2 pkt 2 u.ś.r.). Z tego przepisu wynika, że uznanie świadczenia za nienależnie pobrane wymaga wykazania przez organ negatywnego zachowania świadczeniobiorcy skierowanego dla uzyskania zasiłku. Należy zatem stwierdzić, że strona złożyła fałszywe zeznania lub dokumenty, świadomie wprowadziła organ w błąd. Ustawodawca wskazuje na przyznanie i wypłatę świadczenia, co oznacza, że już na etapie składania wniosku o przyznanie danego świadczenia osoba działała ze świadomością wywołania po stronie właściwego organu mylnego wyobrażenia co do sytuacji faktycznej osoby ubiegającej się o przyznanie danego świadczenia w celu jego uzyskania. Wprowadzenie w błąd organu przyznającego świadczenia jest celowe, osoba wywołująca mylne wyobrażenie po stronie organu ma bowiem na celu uzyskanie pomocy publicznej w postaci konkretnego świadczenia. W literaturze przedmiotu wskazuje się na cywilistyczną koncepcję pojęciową winy, co oznacza świadome działanie wnioskodawcy, który przez wprowadzenie w błąd organu dąży do wywołania po stronie organu mylnego wyobrażenia co do spełnienia przesłanek warunkujących nabycie prawa do wnioskowanych świadczeń. Okoliczność "świadomego wprowadzenia organu w błąd" powinien stwierdzić organ administracji publicznej właściwy w sprawie. Należy zauważyć, że fakt wprowadzenia organu właściwego w sprawie w błąd jest często przesłanką do wznowienia postępowania w trybie nadzwyczajnym z uwagi na zaistnienie przesłanki z art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a., organ bowiem w sytuacji, gdyby strona nie wprowadziła go świadomie w błąd, wydałby decyzję o odmiennej treści [Małysa – Sulińska Katarzyna (red.) Komentarz do art. 30 ustawy o świadczenia rodzinnych opublikowany w LEX 2015]. W przedmiotowej sprawie świadczenie rodzinne zostało wypłacone na podstawie pozostającej w obrocie prawnym decyzji Wójta Gminy [....] z dnia [...] listopada 2012 r. nr [...] przyznającej D.S. zasiłek rodzinny wraz z dodatkami na dzieci A.S. i M.S. na okres zasiłkowy od 1 listopada 2012 r. do 31 października 2013 r. Decyzja została wydana w następstwie złożenia przez uprawnioną w dniu [...] października 2012 r. wniosku i w wyniku błędnego ustalenia dochodu rodziny skutkującego przyjęciem, że dochód na osobę w rodzinie nie przekraczał kryterium dochodowego uprawniającego do przyznania zasiłku rodzinnego. Wnioskodawczyni składając wniosek nie podała bowiem dochodu uzyskanego z tytułu otrzymanego świadczenia rehabilitacyjnego przez męża M.S. od [...] lipca 2012 r. (dochód z miesiąca sierpnia 2012 r. wyniósł 2 093, 16 zł) a także nie podała, że od [...] września 2012 r. podjęła zatrudnienia i uzyskała wynagrodzenie za miesiąc październik 2012 r. w wysokości 1151, 66 zł. Tymczasem powyższe dochody uzyskane w 2012 r. powinny zostać uwzględnione przy ustalaniu dochodu stanowiącego podstawę ustalenia czy wnioskodawczyni spełnia kryterium dochodowe uprawniające do ubiegania się o przedmiotowe świadczenia, a co najistotniejsze ich doliczenie powodowało przekroczenie kryterium dochodowego, a co za tym idzie brak podstaw do przyznania wnioskowanego świadczenia. Powyższa okoliczność była dla organu Wójta Gminy [...] przesłanką do wznowienia z urzędu postępowania w sprawie decyzji ostatecznej z dnia [...] listopada 2012 r. postanowieniem z dnia [...] kwietnia 2015 r. nr [...]. W podstawie prawnej organ ten powołał art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a. wskazując, że z dokumentów znajdujących się w posiadaniu organu wynika, że wyszły na jaw nowe dowody dotyczące okresu zasiłkowego 2012/2013 nieznane organowi w chwili wydawania decyzji. Sąd w tym miejscu stwierdza, że wszczęcie postępowania w sprawie w wznowienia postępowania w sprawie ustalenia prawa do zasiłku rodzinnego wraz z dodatkami obligowało organ do przeprowadzenia postępowania na podstawie art. 149 § 2 k.p.a., a w następstwie tego do wydania jednego z dwóch rozstrzygnięć przewidzianych w art. 151 k.p.a. w którym organ albo odmówi uchylenia decyzji dotychczasowej, gdy stwierdzi brak podstaw do jej uchylenia na podstawie art. 145 § 1, art. 145a lub art. 145b (pkt 1) albo uchyli decyzję dotychczasową, gdy stwierdzi istnienie podstaw do jej uchylenia na podstawie art. 145 § 1, art. 145a lub art. 145b, i wyda nową decyzję rozstrzygającą o istocie sprawy (pkt 2). W przedmiotowej sprawie zostało wydane postanowienie o wznowieniu postępowania administracyjnego w sprawie decyzji ostatecznej z dnia [...] listopada 2012 r. Wydanie tego postanowienia otwiera organowi drogę do prowadzenia postępowania w trybie nadzwyczajnym, w wyniku którego ma obowiązek wydać jedno z rozstrzygnięć przewidzianych w art. 151 k.p.a. Skutkiem niewydania tego rozstrzygnięcia w obrocie prawnym nadal pozostaje decyzja Wójta Gminy [...] z dnia [...] listopada 2012 r. nr [...] przyznająca wnioskodawczyni przedmiotowe świadczenie. Wobec tego przedwczesnym jest orzekanie o zwrocie świadczenia nienależnie pobranego. Stanowi to naruszenia przepisów procesowych, które ma istotny wpływ na wynik postępowania. Z powyższych względów Sąd na zasadzie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c oraz art. 135 P.p.s.a. uwzględnił skargę dopatrując się naruszeń, które wziął pod uwagę z urzędu.