II SA/Rz 819/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SWSA Joanna Zdrzałka /spr./ Sędziowie WSA Elżbieta Mazur - Selwa WSA Maria Mikolik Protokolant specjalista Anna Zięba-Drymajło po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 7 listopada 2024 r. sprawy ze skarg I. M. na decyzje Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 22 kwietnia 2024 r. nr 010070/680/5259000/2023 (nr postępowań 408927415, 408927418, 408927416) w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia wychowawczego uchyla zaskarżone decyzje i decyzje Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 30 stycznia 2024 r. nr 010070/680/5259000/2023 (nr postępowań 408927415, 408927418, 408927416) II SA/Rz 819/24 UZASADNIENIE Przedmiotem skarg I.M. (dalej: "skarżąca") są decyzje Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: "Prezes ZUS") z dnia 22 kwietnia 2024 r. nr 010070/680/5259000/2023 o odmowie przyznania świadczenia wychowawczego na okres 2023/2024 na dzieci: M.M., A.M. i I.M1. Jako podstawę prawną organ wskazał art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jednolity: Dz. U. z 2024 r., poz. 572 ze zm. - dalej: "k.p.a.") oraz ustawę z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2023 r., poz. 810 ze zm. - dalej – "u.o.p.w.d.") i ustawę z dnia 22 marca 2022 r. o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego Państwa (Dz. U. z 2023 r., poz. 103 ze zm. – dalej: "u.p.o.u."). Jak wynika z uzasadnienia i akt administracyjnych sprawy, po rozpatrzeniu wniosków skarżącej z 26 czerwca 2023 r., Zakład Ubezpieczeń Społecznych trzema decyzjami z dnia 30 stycznia 2024 r. nr 010070/680/5259000/2023 odmówił przyznania świadczenia wychowawczego na okres od 1 czerwca 2023 r. do 31 maja 2024 r. na dzieci M.M., A.M. i I.M1. Organ powołując się na art. 26 ust. 1 pkt 2 u.p.o.u. wyjaśnił, że świadczenie wychowawcze przysługuje obywatelowi Ukrainy jeżeli zamieszkuje z dziećmi w Polsce. Stosownie natomiast do art. 11 ust. 2 tej ustawy wyjazd obywatela Ukrainy z Polski na okres powyżej 30 dni pozbawia go prawa do legalnego pobytu w Polsce, na podstawie art. 2 ust. 1 tej ustawy. Organ wyjaśnił, że wnioskowane świadczenia nie mogą zostać przyznane, gdyż nie zostały zaktualizowane rozbieżności w rejestrze Straży Granicznej. Na podstawie tego rejestru ustalono, że skarżąca utraciła legalny pobyt w Polsce w związku z wyjazdem na Ukrainę w dniu 12 października 2022 r. W odwołaniach I.M. wskazała, że świadczenia powinny jej przysługiwać od dnia złożenia wniosku, tj. od 26 czerwca 2023 r. Podkreśliła, że w toku postepowania wzywana była przez organ do uzupełnienia wniosków, co uczyniła. Wyjaśniła, że 4 października 2022 r. przybyła z Ukrainy do Polski na podstawie ruchu bezwizowego – jako turysta. Nie złożyła wówczas wniosku o udzielenie ochrony czasowej i 12 października 2022 r. opuściła terytorium Polski. Jej pobyt od 4 – 12 października 2022 r. nie był pobytem w charakterze osoby objętej ochroną czasową pesel ukr – która zadeklarowała cel wjazdu do Polski, jako osoba, która uciekła przez wojną. Zatem nie była osobą, która miałaby prawo do 500+ i nie składała wniosku do ZUS. Zdaniem odwołującej data 12 października 2022 r. nie może być powodem do wzywania jej do uzupełnienia wniosku a tym samym odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia. Odwołująca wyjaśniła także, że 23 czerwca 2023 r. wraz z małoletnimi dziećmi: I.M1., A.M., M.M. złożyła wniosek o nadanie numerów Pesel Ukr. Natomiast 26 czerwca 2023 r. złożyła wniosek o świadczenie wychowawcze. W kwestii wjazdu do Polski - 22 czerwca 2023 r. zwróciła się do placówki Straży Granicznej w [...] (gdzie przekroczyła granicę) z wnioskiem o aktualizację danych jej i jej dzieci – jako osób uciekających przed wojną. Na potwierdzenie powyższego przedłożyła pismo ze Straży Granicznej. W tych okolicznościach odwołująca stwierdziła, że ona i jej dzieci przebywają legalnie na terenie Polski jako osoby posiadające w Polsce ochronę czasową (pesel ukr) od dnia 26 czerwca 2023 r. Są wpisani do rejestru o jakim mowa w art. 3 ust. 3 u.p.o.u. Wskazanymi na wstępie decyzjami z dnia 22 kwietnia 2024 r. Prezes ZUS utrzymał w mocy decyzje organu I instancji. W uzasadnieniu każdej z decyzji organ uznał, że skarżącej nie przysługuje prawo do wnioskowanych świadczeń, gdyż utraciła ona prawo do legalnego pobytu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Wyjaśnił, że za legalny, na podstawie art. 2 ust. 1 u.p.o.u., uznaje się pobyt obywatela Ukrainy, który przybył do RP z Ukrainy w związku z działaniami wojennymi po 23 lutego 2022 r. jeśli został mu nadany numer PESEL z oznaczeniem statusu cudzoziemca "UKR" i został umieszczony w rejestrze pobytu obywateli Ukrainy, którzy przybyli do Polski po 23 lutego 2022 r. w związku z działaniami wojennymi przez Komendanta Straży Granicznej. Wyjazd obywatela Ukrainy z terytorium RP na okres powyżej 1 miesiąca pozbawia go prawa do legalnego pobytu na terytorium RP i traci on status "UKR". Organ wyjaśnił, że na podstawie rejestru prowadzonego przez Komendanta Głównego Straży Granicznej ustalił, że skarżąca utraciła legalny pobyt na terytorium RP, w związku z wyjazdem z terytorium RP w dniu 12 października 2022 r. Nadto przyjazd na terytorium RP od powyżej wskazanej daty wyjazdu nie został odnotowany przez Komendanta Głównego Straży Granicznej. Organ podał, że osobom, które utraciły status "UKR", w związku z wyjazdem z terytorium RP, status ten może zostać nadany kolejny raz po ponownym przybyciu na terytorium RP z terytorium Ukrainy w związku z działaniami wojennymi prowadzonymi na terytorium tego państwa. W celu ponownego uzyskania statusu "UKR", należy zgłosić się do organu gminy nie później niż w ciągu 90 dni od dnia wjazdu na terytorium RP. Organ stwierdził, że w przypadku ponownego przyjazdu na terytorium RP oraz uzyskania utraconego statusu "UKR", w celu uzyskania uprawnienia do świadczenia wychowawczego, należy złożyć nowy wniosek SW-U. I. M. zaskarżyła decyzje Prezesa ZUS do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie, zarzucając naruszenie przepisów prawa materialnego mające istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie: - art. 2 ust. 1 u.p.o.u. poprzez nieprawidłowe i nieadekwatne jego zastosowanie w niniejszej sprawie tj. uznanie wjazdu do Polski w celach turystycznych jako wjazdu do Polski w związku z wojną, - art. 26 ust. 3 u.p.o.u. poprzez nieprawidłowe zastosowanie przepisu w zakresie daty, od jakiej ustala się prawo do świadczenia wychowawczego tj. od miesiąca złożenia wniosku o przyznanie prawa do świadczenia wychowawczego. Zarzuciła także naruszenie przepisów postępowania, mające istotny wpływ na wynik sprawy: - art. 6 k.p.a. polegające na braku oparcia rozstrzygnięcia organu na obowiązujących przepisach prawa, - art. 7, art. 77 § 1 k.p.a. polegające na niewyczerpującym zebraniu i rozpatrzeniu całego materiału dowodowego i niepodjęciu wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy, w tym bezzasadnego przyjęcia, że wyjazd z Polski 12 października 2022 r. stanowił jednoznacznie utratę legalnego pobytu oraz że należy ten fakt uznać za mający znaczenie w sprawie, - art. 10 k.p.a. polegające na tym, że organ I i II instancji nie wyjaśnił i nie uzasadnił stronie zasadności przesłanek, którymi kierował się przy wydaniu decyzji oraz polegające na tym, że organ w uzasadnieniu decyzji nie wskazał jasnej podstawy prawnej wydanego rozstrzygnięcia. Wobec powyższych zarzutów zwróciła się o uchylenie zaskarżonych decyzji i przyznanie świadczenia wychowawczego na okres świadczeniowy 2023/2024 oraz połączenie spraw wszystkich dzieci l., M. i A. do łącznego rozpoznania. W uzasadnieniu skarżąca podtrzymała argumentację odwołania, podkreślając, że 4 października 2022 r. przybyła z córką z Ukrainy. W Polsce przebywała w celach turystycznych do 12 października 2022 r. Celem ich wjazdu do Polski nie była wówczas ucieczka przed wojną. Nie występowała o nadanie numeru PESEL UKR, nie ubiegała się o żadne świadczenie. Kolejny raz do Polski wjechała 22 czerwca 2023 r. z dziećmi z powodu trudnej sytuacji wojennej w Ukrainie, szukając schronienia w Polsce. Wówczas podała cel wjazdu i wystąpiła o nadanie numerów Pesel ukr dla siebie i dzieci, zaś 26 czerwca 2023 r. zwróciła się z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego na dzieci. Wystąpiła także z wnioskiem o uzupełnienie danych w rejestrze Straży Granicznej, tj. o wskazanie jej i jej dzieci jako osób wjeżdżających do Polski w związku z wojną. Skarżąca stwierdziła, że wydane decyzje są błędne i nie mają oparcia w okolicznościach faktycznych sprawy. W odpowiedzi na skargi Prezes ZUS wniósł o ich oddalenie i podtrzymał stanowisko zaprezentowane w uzasadnieniach kwestionowanych decyzji. Wyjaśnił, że 3 lipca 2024 r. pracownik ZUS dokonał ponownego odczytu danych z rejestru. Ustalono, że dane nie uległy zmianie, rejestr nie został zaktualizowany a I.M. posiada legalność pobytu jedynie w okresie 4.10.2022 – 12.10.2022 r. Nie odnotowano w rejestrze przyjazdu na terytorium Polski jako przyjazdu obywateli Ukrainy w związku z działaniami wojennymi. Sąd na rozprawie w dniu 7 listopada 2024 r. zarządził połączenie spraw o sygn. akt II SA/Rz 819/24, II SA/Rz 820/24 i II SA/Rz 821/24 do wspólnego rozpoznania i rozstrzygnięcia oraz prowadzenie ich pod sygn. akt II SA/Rz 819/24. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie zważył co następuje: Sąd administracyjny sprawuje w zakresie swej właściwości kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej, co wynika z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2024 r., poz. 1267). Zakres tej kontroli wyznacza art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2024 r., poz. 935 – zwanej dalej w skrócie P.p.s.a.). Stosownie do tego przepisu Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. W rozpoznawanej sprawie Sąd uwzględnił też treść art. 135 P.p.s.a., umożliwiającego stosowanie przewidzianych prawem środków w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia. Dokonując takiej kontroli w niniejszej sprawie Sąd doszedł do przekonania, że skargi zasługują na uwzględnienie, albowiem zarówno zaskarżone decyzje Prezesa ZUS, jak i poprzedzające je decyzje Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 30 stycznia 2024 r., wydane zostały z naruszeniem prawa. Zgodnie z art. 4 ust. 2 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 810 – dalej ustawa) świadczenie wychowawcze przysługuje matce, ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka, opiekunowi prawnemu dziecka, dyrektorowi domu pomocy społecznej, albo rodzinie zastępczej, osobie prowadzącej rodzinny dom dziecka, dyrektorowi placówki opiekuńczo-wychowawczej, dyrektorowi regionalnej placówki opiekuńczo-terapeutycznej albo dyrektorowi interwencyjnego ośrodka preadopcyjnego. Jak wynika z przepisów ustawy, a co podkreśla się w orzecznictwie, świadczenie wychowawcze ma na celu częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Skierowane jest do podmiotów, które sprawują rzeczywistą opiekę nad dzieckiem. Z mocy art. 26 ust. 1 pkt 2 powołanej na wstępie ustawy z dnia 22 marca 2022 r. o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego Państwa (dalej w skrócie: "u.p.o.u."), prawo do świadczenia wychowawczego przysługuje również obywatelom Ukrainy przebywającym legalnie na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, spełniającym warunki wskazane w tym przepisie. Nie ulega wątpliwości, że skarżąca I.M. jest obywatelką Ukrainy, legitymującą się paszportem wydanym przez władze tego Państwa. "Legalność" pobytu obywatela Ukrainy na terenie RP po 24.02.2022 r. reguluje art. 2 u.p.o.u. Przepis ten w ust. 1 zd. pierwsze stanowi: "Jeżeli obywatel Ukrainy, o którym mowa w art. 1 ust. 1, przybył legalnie na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w okresie od dnia 24 lutego 2022 r. do dnia określonego w przepisach wydanych na podstawie ust. 4 i deklaruje zamiar pozostania na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, jego pobyt na tym terytorium uznaje się za legalny do dnia 30 września 2025 r. W przypadku skarżącej istotny jest fakt, że nadany został jej samej oraz dzieciom, z którymi przybyła do Polski w dniu 22.06.2023 r. – numer PESEL. Stosowne powiadomienia Urzędu Miasta w [...] z dnia 23 czerwca 2023 r. zostały dołączone do skargi (w kserokopiach). Fakt ten ma istotne znaczenie, bowiem ustawodawca wiąże z nim domniemanie legalności pobytu obywatela Ukrainy na terytorium RP. Zgodnie z art. 4 ust. 1 u.p.o.u., numer PESEL, o którym mowa w art. 15 ustawy z dnia 24 września 2010 r. o ewidencji ludności, nadaje się obywatelowi Ukrainy, którego pobyt na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej uznaje się za legalny na podstawie na podstawie art. 2 ust. 1, na podstawie wniosku złożonego w dowolnym organie wykonawczym gminy na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Z przepisu tego wprost wynika, że numer PESEL może być nadany tylko temu obywatelowi Ukrainy, którego pobyt na terytorium Ukrainy jest legalny w świetle przepisów u.p.o.u. W tej sytuacji nie można przyjąć tak jak zrobiły to organy orzekające w niniejszej sprawie, że skarżąca utraciła legalny pobyt w Polsce. Taka sytuacja mogłaby mieć miejsce, gdyby skarżąca wyjechała z Polski po 22.06.2023 r. W aktach sprawy brak jest informacji by taki fakt miał miejsce. Powoływanie się przez organ na okoliczność wyjazdu I.M. z Polski 12.10.2022 r. jako podstawę odmowy przyznania skarżącej świadczenia wychowawczego jest nietrafny. Słusznie podkreśla skarżąca, że jej pobyt w Polsce wraz z córką w okresie od 4.10.2022r. – do 12.10.2022 r. nie miał związku z wojną i miał krótkotrwały charakter. Skarżąca nie występowała wówczas o nadanie nr PESEL ani nie występowania o przyznanie świadczenia 500 plus. Istotne dla sprawy znaczenie ma przyjazd skarżącej do Polski wraz z dziećmi w czerwcu 2023 r., którego powodem była trudna sytuacja wojenna na Ukrainie. Wówczas skarżąca zadeklarowała pozostanie na dłuższy czas w Polsce i dopiero wówczas ubiegała się o uzyskanie ochrony czasowej, przewidzianej przepisami u.p.o.u. Wtedy też uzyskała nr PESEL z dopiskiem UKR dla siebie i trójki swoich dzieci, a następnie wystąpiła z wnioskiem o przyznanie świadczenia wychowawczego. Organ powołuje się na brak zarejestrowania wjazdu do Polski przez Straż Graniczną uzasadniając tym odmowę przyznania świadczeń. Sąd zwraca również uwagę na przypadki, kiedy wjazd obywatela Ukrainy nie został zarejestrowany przez komendanta placówki Straży Granicznej. Takie sytuacje przewiduje art. 3 ust. 1 u.p.o.u., a dalszy tryb postępowania reguluje ust. 2: "zarejestrowanie pobytu obywatela Ukrainy, o którym mowa w ust. 1, na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej następuje na jego wniosek, o którym mowa w art. 4 ust. 1. W rozpoznawanej sprawie skarżąca zwróciła się z takim wnioskiem do Komendanta Straży Granicznej, a jej wniosek nie został dotychczas rozpatrzony. Fakt ten został zignorowany przez orzekające w sprawie organy, które w ten sposób dopuściły się naruszenia art. 7, art. 8, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. W ocenie Sądu naruszenia te mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy, co uzasadnia uchylenie decyzji organów obu instancji. W ponownie prowadzonym postępowaniu, organy związane oceną prawną wyrażoną w niniejszym wyroku dokonają ponownej oceny wniosków skarżącej w zakresie spełnienia przesłanek wymienionych w art. 26 ust. 2 u.p.o.u., uwzględniając w tym zakresie fakt nadania skarżącej i jej dzieciom numeru PESEL z dopiskiem UKR oraz ewentualnie wydane na wniosek skarżącej zaświadczenie Komendanta Głównego Straży Granicznej o zarejestrowaniu jej pobytu w Polsce po 22.06.2023 r. (jeśli zostanie ono wydane). Z wszystkich tych przyczyn, uznając, że w rozpoznawanej sprawie zaistniały przesłanki z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) P.p.s.a. w zw. z art. 135 P.p.s.a., Sąd uchylił decyzje organów obu instancji.