II SA/Rz 826/08

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący NSA Ryszard Bryk Sędziowie WSA Zbigniew Czarnik WSA Jolanta Ewa Wojtyna /spr./ Protokolant st. sekr. sąd. Maria Kołcz po rozpoznaniu w Wydziale II Ogólnoadministracyjnym na rozprawie w dniu 1 kwietnia 2009 r. sprawy ze skargi M.Z. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego (...) z dnia (...), Nr (...) w przedmiocie zasiłku rodzinnego oraz dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka oraz nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy (...) z dnia (...), Nr (...). Kierownik Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej, działając z upoważnienia Wójta Gminy, decyzją [...] z dnia [...] sierpnia 2008 roku , w związku z ponownym ustalaniem prawa do zasiłku rodzinnego oraz dodatków do tego zasiłku postanowił zakończyć prawo do zasiłku rodzinnego dla K. Z. , na okres od 1 maja do 31 sierpnia 2008 roku oraz zakończyć prawo do dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka na ten sam okres. Jednocześnie zobowiązał M. Z. do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń w okresie od 1 maja do 31 lipca 2008 roku w kwocie 702,oo zł wraz z odsetkami w wysokości 10,50 zł oraz wskazał nr konta bankowego na które należy wpłacić nienależnie pobrane świadczenie do dnia 20 sierpnia 2008 roku. Jako podstawę prawną decyzji organ wskazał przepisy art. 104, 130 § 4 kodeksu postępowania administracyjnego (tj. Dz. U. z 2000 r. Nr 98 poz. 1071 ze zm.) oraz art. 4 ust.2,art. 5, art. 6,art. 8 , art. 9 , art. 10, art. 11a, art. 12a, art. 13,art.14, art. 15, art. 20 ust.3, art. 24, art. 25, art. 26, art. 30 ustawy z dnia 28 listopada 2003 roku o świadczeniach rodzinnych ( tj. Dz. U. z 2006 r. Nr 139 poz. 992 ze zm), rozporządzenia Ministra Polityki Społecznej z dnia 2 czerwca 2005 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o świadczenia rodzinne (Dz. U. z 2005 r. nr 105, poz. 881 ze zm.) , rozporządzenia Rady Ministrów z 18 lipca 2006 w sprawie wysokości dochodu rodziny albo dochodu osoby uczącej się stanowiących podstawę ubiegania się o zasiłek rodzinny oraz wysokości świadczeń rodzinnych ( Dz. U. z 2006 r. nr 130 poz. 903 ) oraz upoważnienia Wójta Gminy z dnia 17 maja 2004 w sprawie upoważnienia Kierownika Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej do prowadzenia postępowania w sprawach świadczeń rodzinnych , oraz do wydawania w tych sprawach decyzji. Wskazując na wymienione przepisy organ wskazał, że po przeliczeniu dochodu rodziny i uwzględnieniu dochodu uzyskanego , dochód w przeliczeniu na osobę wynosi 696,12 zł , a zatem przekracza o 192,12 zł ustawową kwotę 504,00 zł warunkującą przyznanie świadczeń rodzinnych .Oznacza to, że M. Z. od dnia 1 maja 2008 roku nie jest uprawniony do pobierania zasiłku rodzinnego z uwagi na uzyskanie prawa do renty rodzinnej . W odwołaniu od powyższej decyzji M. Z. zarzucił, że GOPS bezpodstawnie powołał się na zaświadczenie uzyskane z KRUS, która to okoliczność wpłynęła na ustalenie wysokości zasiłku. Nawet przyjmując , że doszło do przekroczenia progu dochodowego, to przekroczenie nie jest znaczne . Nadto – właścicielką gospodarstwa rolnego jest 12 letnia córka M. Z. Po rozpatrzeniu odwołania , Samorządowe Kolegium Odwoławcze, decyzją [...] z dnia [...] pażdziernika 2008 roku , działając na podstawie art. 3 pkt.1 lit.c tiret dwudzieste trzecie i pkt. 6 , art. 5 ust.1 i 3, art. 30 ust.2 pkt.2 i ust.8, art. 25 ust.1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006 r. nr 139, poz. 992 ze zm.) oraz art. 17 pkt.1 i art. 138 § 1 pkt.1 k.p.a. , utrzymało zaskarżoną decyzję w mocy. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że kluczowym zagadnieniem jest w sprawie kwestia, czy pobrane na mocy decyzji z [...] pażdziernika 2007 roku i [...] marca 2008 roku świadczenia były nienależnymi w rozumieniu przepisu art. 30 ust.2 pkt.2 u.ś.r. Przepis ten przwiduje, że nienależnie pobrane świadczenie rodzinne uważa się za świadczenia rodzinne przyznane lub wypłacone na podstawia fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą świadczenie. WQ przypadku wystąpienia zmian w liczbie członków rodziny, uzyskania dochodu lub innych zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, osoba uprawniona do pobierania świadczeń jest obowiązana do niezwłocznego powiadomienia o tym organu wypłacającego świadczenie. W przedmiotowej sprawie M. Z. pobierał zasiłek rodzinny przyznany decyzją z [...] pażdziernika 2007 roku , natomiast w marcu 2008 roku na skutek śmierci żony, uzyskał status samotnego wychowywania córki i jednocześnie nie poinformował organu I instancji o przyznaniu renty rodzinnej rolniczej / 556,29 zł/. Oznacza to, że wbrew wymogom zawartym w art. 25 ust.1 u.ś.r. zataił okoliczność dotyczącą uzyskania dochodu. Dopiero wystąpienie organu I inst. do KRUS ujawniło fakt pobierania renty . Zatem w świetle art. 30 ust.2 pkt.2 ustawy należy stwierdzić, że mamy do czynienia z nienależnie pobranymi świadczeniami rodzinnymi. Rzeczywisty dochód w przeliczeniu na osobę w rodzinie skarżącego – z uwzględnieniem zmian w sytuacji rodzinnej i dochodowej , wynoszący 696,12 zł znacznie przewyższa kryterium dochodowe / 504 zł / , nie spełnia też wymogu określonego art. 5 ust.3 u.ś.r. , bowiem kwota przewyższenia kryterium jest wyższa od najniższego zasiłku rodzinnego / 48 zł/. Organ odwoławczy wskazał, że organ I instancji nieprawidłowo zobowiązał skarżącego do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia w terminie do [...] sierpnia 2008 roku / 14 dni od wydania decyzji / pomimo, że decyzja ta nie była jeszcze ostateczna, a tym samym nie podlegała wykonaniu. Wada ta jednak nie ma istotnego wpływu na rozstrzygnięcie .Natomiast nieuzasadniony jest zarzut dotyczący wyłączenia dochodów czerpanych z gospodarstwa rolnego, bowiem nie chodzi tutaj o rzeczywistą wartość czerpanych z niego pożytków, lecz o rolnicze przeznaczenie gruntów gospodarstwa oraz powierzchnia tych gruntów, co automatycznie przesądza , że rodzina czerpie z tego gospodarstwa dochody . W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie , M. Z. zarzucił decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego nr [...] nieprawidłowe ustalenie, że przy składaniu wniosku doszło do wprowadzenia organu w błąd, co skutkowało zobowiązaniem skarżącego do zwrotu zasiłku za okres od 1 maja 2008 do 31 lipca 2008. Skarga zarzuca też naruszenie przez organ przepisu art. 136 k.p.a. przez nie przeprowadzenie dowodu z przesłuchania skarżącego i osoby przyjmującej wniosek na okoliczność dołączenia do wniosku dokumentów stwierdzających uprawnienie córki skarżącego do renty rodzinnej. Zarzuca nadto naruszenie przepisu art. 138 § 2 k.p.a. poprzez nie uchylenie przez SKO decyzji GOPS mimo konieczności uzupełnienia postępowania dowodowego. W odpowiedzi na skargę, organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie z przyczyn wskazanych w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Stosownie do przepisu art. 1 ustawy z 25 lipca 2002 roku – Prawo o ustroju sądów administracyjnych / Dz. U. Nr 153 poz. 1269 z 2002 r/ sądy te sprawują w zakresie swej działalności kontrolę pod względem zgodności z prawem jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Zakres tej kontroli wyznacza przepis art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi / Dz. U. Nr 153 poz.1270 z 2002 r. / zwanej dalej P.p.s.a. Zgodnie z tym przepisem sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszeń prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, których dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne do końcowego jej załatwienia. W myśl przepisu art. 145 P.p.s.a. Sąd obowiązany jest do uchylenia decyzji lub stwierdzenia jej nieważności ewentualnie niezgodności z prawem, gdy dotknięta jest naruszeniem prawa w sposób dający podstawę do wznowienia postępowania, innym naruszeniem przepisów postępowania, jeżeli mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy lub jeśli zachodzą przyczyny określone w przepisie art. 156 k.p.a. lub innych przepisach. Warunki nabywania uprawnień do świadczeń rodzinnych ustala ustawa z dnia 28 listopada 2003 roku o świadczeniach rodzinnych /Dz. U. Nr 139 poz. 992 z 2006 roku ze zm./ zwana dalej ustawą o ś.r. Zgodnie z przepisem art. 2 w/w ustawy , świadczeniami rodzinnymi są 1. Zasiłek rodzinny wraz z dodatkami, 2. świadczenia opiekuńcze , którymi są zasiłek pielęgnacyjny i świadczenie pielęgnacyjne, 3.zapomoga wypłacana przez gminy oraz 4. jednorazowa zapomoga z tytułu urodzenia dziecka. Zasiłek rodzinny ,będący przedmiotem rozpatrywanej sprawy , ma na celu częściowe pokrycie wydatków na utrzymanie dziecka, a przysługuje on rodzicom / rodzicowi lub opiekunowi prawnemu dziecka / , opiekunowi faktycznemu dziecka lub osobie uczącej się. Osobom tym przysługuje zasiłek rodzinny, jeżeli dochód rodziny w przeliczeniu na osobę albo dochód osoby uczącej się nie przekracza kwoty 504,00 zł. W rozpatrywanej sprawie , decyzją [...] z dnia [...] pażdziernika 2007 roku Wójt Gminy przyznał M. Z. zasiłek rodzinny na córkę K. Z. , urodzoną 10 stycznia 1996 roku, na okres od 1 września 2007 roku do 31 sierpnia 2008 roku . W związku ze śmiercią w dniu 20 marca 2008 roku żony , skarżący złożył w dniu 26 marca 2008 roku wniosek o ustalenie prawa do zasiłku rodzinnego oraz dodatku do niego ,z tytułu samotnego wychowywania dziecka. Wójt Gminy , decyzją [...] z [...] marca 2008 roku zmienił w/w decyzję własną z [...] pażdziernika 2007 r. , przyznając prawo do dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka na okres od 1 marca do 31 sierpnia 2008 roku. Następnie, po uzyskaniu informacji o nabyciu przez M. Z. prawa do renty rodzinnej rolniczej po żonie, Wójt Gminy wszczął z urzędu postępowanie administracyjne w sprawie weryfikacji prawa do zasiłku rodzinnego, w wyniku którego wydał decyzję z [...] sierpnia 2008 roku o zakończeniu prawa do zasiłku rodzinnego i dodatku do niego , zobowiązując równocześnie do zwrotu świadczeń nienależnie pobranych w okresie od 1 maja do 31 lipca 2008 roku. W podstawie prawnej decyzji organ wskazał m.in na przepisy art. 25 i 30 ustawy o ś.r. Stosownie do przepisu art. 25 ust.1 ustawy o ś.r. , w przypadku wystąpienia zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, osoba uprawniona do świadczenia jest obowiązana do niezwłocznego powiadomienia o tym organu wypłacającego świadczenia rodzinne. Przepis art. 30 ust.1tej ustawy zobowiązuje do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia , wymieniając w ust.2 świadczenia , które uważa się za nienależnie pobrane, do których przepis zalicza świadczenia wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ich ustanie lub zawieszenie. Akta sprawy zawierają zaświadczenie KRUS z dnia 18 lipca 2008 roku , znak: [...] stwierdzające, że M. Z. pobiera rentę rodzinną rolniczą w wysokości 556,29 zł netto, w oparciu o które ustalono, że dochód w przeliczeniu na osobę w rodzinie skarżącego wynosi 696,12 zł , co znacznie przewyższa ustawowe kryterium dochodowe. Niewątpliwie na skarżącym spoczywał w tej sytuacji obowiązek powiadomienia organu wypłacającego świadczenia rodzinne o zmianie dochodu, zgodnie z przytoczonym wyżej przepisem art. 25 ust.1 ustawy. Utrzymując w mocy decyzję organu I instancji , organ odwoławczy stwierdził w uzasadnieniu, że organ I instancji nieprawidłowo zobowiązał skarżącego do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia w terminie 14 dni od daty wydania decyzji, co oznacza, że była ona niostateczna, a zatem nie podlegała wykonaniu. Organ stwierdził, że wada ta nie ma jednak istotnego wpływu na rozstrzygnięcie w sprawie zasadności zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. Sąd nie podziela tego stanowiska. Organ I instancji wydał decyzję, którą "zakończył" prawo do zasiłku rodzinnego i dodatku do niego. W ocenie Sądu jest to nieprawidłowe rozstrzygnięcie. Przepis art. 32 ustawy o ś.r. , organ właściwy oraz marszałek województwa mogą bez zgody strony zmienić lub uchylić ostateczną decyzję administracyjną, na mocy której strona nabyła prawo do świadczeń rodzinnych , jeżeli uległa zmianie sytuacja rodzinna lub dochodowa rodziny mająca wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych. W tej sytuacji zarzut, że zmiana ostatecznej decyzji mogła nastąpić jedynie w drodze wznowienia postępowania jest niezasadny, bowiem wymieniony przepis daje uprawnienie do zmiany lub uchylenia decyzji , jeżeli spełnione są wymienione w nim przesłanki. Ustawa natomiast nie przewiduje rozstrzygnięcia polegającego na "zakończeniu prawa do zasiłku". Przedwczesne było również, w ocenie Sądu, zobowiązanie skarżącego przez organ I instancji do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń w terminie [...] sierpnia 2008 roku i naliczenie od tej daty odsetek ustawowych, bowiem decyzja była w tej dacie nieostateczna. Reasumując – - przepis art. 25 ust.1 u.o ś.r. zobowiązuje osobę uprawnioną do pobierania świadczeń rodzinnych do niezwłocznego powiadomienia organu wypłacającego te świadczenia w przypadku wystąpienia zmian w liczbie członków rodziny, uzyskania dochodu lub innych zmian mających wpływ na prawo do tych świadczeń. W rozpatrywanej sprawie zmarła żona skarżącego , zmieniła się zatem liczba osób w rodzinie, a skarżący , który nabył prawo do renty rodzinnej rolniczej, obowiązany był powiadomić o tych faktach właściwy organ; - przepis art. 32 u.o ś.r. uprawnia właściwy organ do zmiany lub uchylenia ostatecznej decyzji administracyjnej, bez zgody strony, jeżeli uległa zmianie sytuacja rodzinna strony, mająca wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych. Sytuacja taka miała miejsce w rozpatrywanej sprawie, jednak organ wydał rozstrzygnięcie , którego ten przepis nie przewiduje; - zobowiązanie skarżącego do zwrotu nienależnie wypłaconych świadczeń jest przedwczesne, bowiem w pierwszej kolejności należy rozstrzygnąć, czy sytuacja rodzinna i dochodowa skarżącego , po wydaniu decyzji w sprawie ustalenia prawa do zasiłku rodzinnego oraz dodatków do niego uległa zmianie w sposób mający wpływ na prawo do świadczeń. Po uzyskaniu przez decyzję waloru ostateczności , kolejną decyzją można orzec o ewentualnym zwrocie nienależnie wypłaconych świadczeń; - przepis art. 138 k.p.a. wymienia rodzaje rozstrzygnięć organu odwoławczego. W rozpatrywanej sprawie organ odwoławczy wydał rozstrzygnięcie na podstawie art. 138 § 1 pkt.1 k.p.a, zgodnie z którym organ odwoławczy wydaje decyzję , w której utrzymuje w mocy zaskarżoną decyzję. Tak więc, mimo dostrzeżonych uchybień organu I instancji , dotyczących nieprawidłowego wezwania do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych , organ odwoławczy ograniczył się do stwierdzenia tego w uzasadnieniu, co , zdaniem Sądu było rozstrzygnięciem nieprawidłowym. Uchybienia organu I instancji polegające na wydaniu rozstrzygnięcia, którego ustawa nie przewiduje oraz zobowiązanie do wykonania nieostatecznej decyzji nie są wadami nie mającymi istotnego wpływu na rozstrzygnięcie. Obowiązkiem Sądu jest kontrolowanie zaskarżonych aktów zarówno pod względem formalnym, jak i merytorycznym. Stwierdzone uchybienia procesowe spowodowały, że Sąd uchylił decyzje obu instancji. W ponownym postępowaniu rzeczą organu będzie ustalenie, czy sytuacja rodzinna i majątkowa skarżącego uległa zmianie od czasu wydania decyzji orzekającej o przyznaniu zasiłku rodzinnego wraz z dodatkami , a następnie wyda orzeczenie przy uwzględnieniu powyższych uwag Sądu. Mając powyższe na uwadze, Sąd w oparciu o przepis art. 145 p 1 pkt.1 lit. c P.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję organu I instancji.