II SA/Rz 848/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SWSA Paweł Zaborniak /spr./ Sędziowie WSA Elżbieta Mazur - Selwa AWSA Karina Gniewek - Berezowska po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 18 sierpnia 2021 r. sprawy ze skargi P. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] marca 2021 r. nr [...] w przedmiocie uznania, że kwota wypłacona na poczet świadczenia wychowawczego jest świadczeniem nienależnie pobranym oraz zobowiązania do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia - skargę oddala - Przedmiotem skargi P.S. (dalej: "Skarżący") jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego (dalej: "Kolegium", "SKO") z dnia [..] marca 2021 r., nr [...] w przedmiocie stwierdzenia, że pobrane świadczenie wychowawcze za okres od 1 października 2019 r. do 29 lutego 2020 r., na dziecko S.S. w kwocie 2 500 zł jest świadczeniem wychowawczym nienależnie pobranym i zobowiązania do jego zwrotu. W postawie prawnej decyzji organ powołał art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2020 r. poz. 256 ze zm. – dalej: "k.p.a.") w zw. z art. 4 ust. 1 i ust. 2 pkt 1, art. 25 ust. 1 i 2 pkt 6, ust. 9, ust. 10 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2019 r., poz. 2407 ze zm. – zwana dalej "ustawą"). Z uzasadnienia i akt administracyjnych sprawy wynika, że dnia 3 września 2019 r. Burmistrz Miasta [...] poinformował P.S. o przyznaniu mu świadczenia wychowawczego na dzieci: S.S., A.S. oraz K.S. na okres od 1 października 2019 r. do 31 maja 2021 r. W związku z pozyskaną informacją, że S.S. nie zamieszkuje z ojcem, Burmistrz przeprowadził wywiad środowiskowy. W jego wyniku ustalono, że syn S.S. mieszka z matką. Okoliczność ta została potwierdzona przez kuratora zawodowego Sądu Rejonowego w [...] Nadto P.S. oświadczył, że otrzymane w okresie od 1.09.2019 r. do 20.02.2020 r. środki w formie świadczenia wychowawczego oraz świadczeń rodzinnych na syna S.S. przeznaczał na opłaty związane z wynajmem mieszkania. Natomiast matka dziecka - B.S. wskazała, że w wyżej wskazanym okresie ojciec nie łożył na utrzymanie syna S. W tej sytuacji Burmistrz Miasta [...] decyzją z dnia [...] maja 2020 r. nr [...] uznał, że kwota wypłacona za okres od 1.10.2019 r. do 29.02.2020 r. na poczet świadczenia wychowawczego na dziecko S.S. w wysokości 2.500 zł jest świadczeniem nienależnie pobranym (pkt I) oraz zobowiązał P.S. do zwrotu w całości tj. w wysokości 2.500,00 zł wraz z ustawowymi odsetkami, nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego przyznanego na dziecko S.S. informacją z dnia [...].09.2019 r., nr [...] na rzecz Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w [...] (pkt II). Od tej decyzji P.S. złożył odwołanie wnioskując o jej uchylenie. Wskazał, że zgodnie z wyrokiem Sądu Rejonowego w [...] z dnia [...] marca 2018 r., sygn. akt [...] wykonywanie władzy rodzicielskiej nad małoletnim S.S. zostało powierzone ojcu oraz ustalono miejsce zamieszkania dziecka przy ojcu. Zgodnie z ustawą, świadczenie otrzymuje ojciec lub matka, u którego z rodziców sądownie jest ustalone miejsce stałego zamieszkania dziecka. Odwołujący wskazał, że ustawodawca nie określił terminów wydatkowania pobranych środków. Nadto nie ustalił, że wypłacone kwoty zostały zmarnotrawione lub były wydatkowane niezgodnie z przeznaczeniem. Samorządowe Kolegium Odwoławcze wymienioną na wstępie decyzją z dnia [...] marca 2021 r. utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. Kolegium wskazało, że podstawą wydania decyzji było ustalenie, że syn odwołującego S.S. od dnia 1 września 2019 r. nie mieszkał z ojcem, lecz matką B.S., która sprawuje nad nim faktyczną opiekę. Z zalegającego w aktach sprawy postanowienia Sądu Rejonowego w [...] III Wydział Rodzinny i Nieletnich z dnia [...] marca 2018 r., sygn. akt [...], wynika, że wykonywanie władzy rodzicielskiej nad małoletnimi: A.S., S.S. i K.S. powierzono ich ojcu - P.S. (pkt I). Z treści ww. postanowienia wynika nadto, że ograniczono władzę rodzicielską ojca małoletnich poprzez nadzór kuratora, ograniczono władzę rodzicielską matki małoletnich do współdecydowania o istotnych sprawach małoletnich związanych z edukacją, leczeniem w przypadku chorób przewlekłych i wyjazdów zagranicznych, a także ustalono miejsce zamieszkania małoletnich dzieci: A.S., S.S. oraz K.S. w każdoczesnym miejscu zamieszkania ich ojca P.S. SKO wyjaśniło, że z dokonanych przez organ ustaleń wynika, że co najmniej od września 2019 r. S.S. zamieszkuje u matki – co nie jest kwestionowane ani przez ojca ani przez matkę. Potwierdził to także wywiad środowiskowy oraz kurator sądowy w piśmie z [...] marca 2020 r. Organ odwoławczy powołując się na art. 4 ust. 1, art. 22, art. 25 ust. 2 pkt 6 ustawy podał, że okoliczność zamieszkiwania S.S. u matki od września 2019 roku, na którego pobierane było świadczenie wychowawcze powinna skutkować przyjęciem, że od tego dnia odwołujący nie był uprawniony do otrzymywania świadczenia wychowawczego na syna. To matka S.S., pod której faktyczną pieczą się on znajdował dbała o zapewnienie jego codziennych potrzeb życiowych. Odwołujący uczestniczył w życiu syna, niemniej jednak bieżącą opiekę nad synem od września 2019 r. sprawowała jego matka. Organ stwierdził, że pomimo istnienia w obrocie prawnym postanowienia SR z dnia [...] marca 2018 r. faktycznie rzeczywistą opiekę nad S.S. od września 2019 r. sprawowała matka. Z tym dniem odwołujący utracił prawo do otrzymywania przedmiotowego świadczenia. Kolegium uznało, że pozostałe zarzuty dotyczące kwestii wydatkowania świadczenia nie mogą świadczyć o wadliwości wydanego przez organ I instancji rozstrzygnięcia. P.S. w skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie podkreślił, że Sąd Rejonowy wyrokiem z 20 marca 2018 r. powierzył mu wykonywanie władzy rodzicielskiej nad małoletnim S.S. i przy nim ustalił miejsce zamieszkania dziecka. Orzeczenie to jest prawomocne, nie zostało uchylone i nadal obowiązuje. Niezasadnie organy oparły swoje rozstrzygnięcia na umowie zawartej pomiędzy matką a ojcem dziecka, gdyż matka nie wywiązuje się z umowy (syn nie chodzi do szkoły, matka nie informuje o istotnych sprawach dziecka). Syn powinien zamieszkać z nim, u matki przebywa nielegalnie. W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie z przyczyn wskazanych w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga jako zupełnie niezasadna została przez sąd oddalona w całości. Sądowa kontroli administracji publicznej sprowadza się do ustalenia czy w określonym przypadku, jej organy dopuściły się kwalifikowanych naruszeń prawa. Ta kontrola jest wykonywana pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej – art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2021 r., poz. 137 ze zm.). Zakres tej kontroli wyznacza przepis art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.; zwana dalej P.p.s.a.). Sąd rozstrzyga w granicach sprawy nie będąc przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Ponadto Sąd na podstawie art. 135 p.p.s.a. uprawniony jest stosować przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia. Sąd rozstrzyga w granicach sprawy nie będąc przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Ponadto Sąd na podstawie art. 135 p.p.s.a. uprawniony jest stosować przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia. Stan faktyczny sprawy administracyjnej został ustalony zgodnie z kodeksowymi regułami określania prawdy obiektywnej (art. 7, art. 77 i art. 80 K.p.a.), co pozwalało na zastosowywanie wobec skarżącego właściwych przepisów prawa materialnego. Sąd nie dostrzegł więc potrzeby uzupełniania materiału dowodowego ponad ten, który został przekazany przez SKO wraz z odpowiedzią na skargę. Organy obu instancji oparły swe decyzje na art. 4 ust. 2 pkt 1 oraz art. 5 ust. 2a i art. 22 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowaniu dzieci (Dz.U. z 2019 r., poz. 2407; zwana dalej ustawą o pomocy państwa). W świetle tych przepisów świadczenie wychowawcze przysługuje matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca. W przypadku zbiegu prawa rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka do świadczenia wychowawczego, świadczenie to wypłaca się temu z rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, który faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Powyższe przepisy wyraźnie wiążą prawo do świadczenia wychowawczego ze sprawowaniem faktycznej czyli realnej opieki nad dzieckiem. Ciężary utrzymania małoletniego mają być w założeniach ustawodawcy pokrywane przez sprawującego rzeczywistą opiekę rodzica z wypłacanych na tych podstawach prawnych kwot pieniężnych. Samorządowe Kolegium Odwoławcze wyprowadza z art. 4 ust. 2 pkt 1 ustawy o pomocy państwa prawidłowy wniosek, iż rodzicem uprawnionym do świadczenia wychowawczego jest ten, z którym dziecko wspólnie mieszka i pozostaje na jego utrzymaniu. Przepisy ustawy o pomocy państwa w postaci art. 4 ust. 2 pkt 1 jak również art. 5 ust. 2a i art. 22 tej ustawy, nakazuje organowi kierowanie się aktualnym stanem sprawowania opieki, gdyż to on determinuje kluczowe z punktu widzenia ustawy ustalenie: kto rzeczywiście ponosi ciężary finansowe utrzymania dziecka. Zatem, jeżeli na skutek upływu czasu zmienia się sytuacja życiowa dziecka w ten sposób, że rozpoczyna ono zamieszkiwanie z innym niż dotychczas rodzicem, to wpływa to na prawo tego rodzica do świadczenia wychowawczego bowiem to on pokrywa koszty utrzymania gospodarstwa domowego, w którym dziecko to aktualnie przebywa. W takiej sytuacji w myśl art. 20 ust. 1 ustawy o pomocy państwa, rodzic który utracił to uprawnienie na skutek zmiany stanu faktycznego, tj. zmiany miejsca zamieszkania dziecka, zobligowany był do niezwłocznego powiadomienia o tym fakcie organu. Wyraźne pouczenie w tym zakresie zawierała decyzja Burmistrza Miasta [...] z dnia [...] września 2018 r. o przyznaniu prawa do świadczenia. Zdaniem Sądu, skarżąca strona niezasadnie zarzuca decyzji Kolegium naruszenie przepisów prawa procesowego i materialnego poprzez nieuwzględnienie przy rozstrzyganiu sprawy postanowienia Sądu Rejonowego w [...] z dnia [...] marca 2018 r., sygn. akt [...], w którym wykonywanie władzy rodzicielskiej nad S. S. powierzono jego Ojcu oraz ustalono miejsce zamieszkania syna w każdoczesnym miejscu zamieszkania P.S. Organy prawidłowo zinterpretowały i zastosowały art. 4 ust. 2 pkt 1, art. 5 ust. 2a, art. 22 ustawy o pomocy, opierając się na rzeczywistym stanie faktycznym dotyczącym sprawowania bieżącej opieki nad synem przez matkę, bowiem jak wyżej podkreślono świadczenie wychowawcze jest ściśle związane z rzeczywistym sprawowaniem opieki nad dzieckiem, służąc choćby częściowemu pokryciu wydatków związanych z jego wychowywaniem (zob. P. Daniel, P. Ławrynowicz, A. Skomra, Ustawa o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Komentarz, Wrocław 2016 r., s. 116). W orzecznictwie NSA słusznie więc uznaje się, że nie każdy ustanowiony przez sąd rodzinny opiekun sprawujący pieczę nad dzieckiem może otrzymać świadczenie wychowawcze, a tylko taki, który sprawuje nad nim rzeczywistą opiekę, uczestniczy w jego wychowaniu i zaspokajaniu potrzeb (zob. wyroki NSA z dnia 23 lipca 2019 r. o sygn. I OSK 3123/19, z dnia 28 maja 2020 r. o sygn. I OSK 1885/19, LEX). Nie jest przez stronę kwestionowane to, co z resztą zostało w sposób dostatecznie przekonujący wykazane w zebranym materiale dowodowym, iż dziecko skarżącego S.S. od miesiąca września 2019 r. zamieszkuje w [...] z matką. Ten fakt został udowodniony w toku przeprowadzonego przez Organ I instancji wywiadu środowiskowego i został potwierdzony przez Kuratora Sądowego pismem z dnia [...] marca 2020 r. Także według treści pisma strony z dnia [...] września 2020 r. S.S. jest u matki od września 2019 r. Również matka B.S. wyraźnie oświadczyła w piśmie z dnia [...] września 2020 r., iż jej syn S. zamieszkuje z nią i uczęszcza do Szkoły w [...]. Moment, w którym S.S. przestał zamieszkiwać z ojcem, a znalazł się pod opieką matki wiązał się z utratą przez skarżącego prawa do świadczenia wychowawczego. Tego faktu nie zmienia orzeczenie sądu powszechnego, na które powołuje się strona skarżąca. Organy nie naruszyły przepisu art. 385 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, na mocy którego orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony sąd, który je wydawał ale również inne sądy oraz inne organy państwowe i organ administracji publicznej, a w wypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby. Należy bowiem zważyć, iż przytoczone przepisy ustawy o pomocy państwa obligują właściwy organ do kierowania się aktualnym miejscem zamieszkania dziecka, nie zaś miejscem pobytu małoletniego ustalonym przez sąd w ramach rozstrzygania o zakresie władzy rodzicielskiej. Reasumując, ustalone przez Organy okoliczności faktyczne obligowały do wydania kwestionowanej przez Sądem decyzji o uznaniu kwoty wypłaconej stronie za okres od 1 października 2019 r. do 29 lutego 2020 r. na poczet świadczenia wychowawczego na S.S. w wysokości 2’500 zł za świadczenie nienależnie pobrane oraz zobowiązania skarżącego do zwrotu wyżej wymienionej kwoty wraz z ustawowymi odsetkami. Skarżący w związku ze zmianą miejsca zamieszkania, syna przestał być bowiem uprawniony do pobierania świadczenia wychowawczego co też spowodowało, że wypłacone mu kwoty zostały pobrane nienależnie. Tym samym zobowiązany jest on do niezwłocznego ich zwrotu na rzecz uprawnionego organu. Sąd działając poza granicami zarzutów skargi nie dostrzegł w działaniach procesowych organów obu instancji jakichkolwiek powodów do zastosowania kompetencji kasacyjnych. Decyzje wydane w toku postępowania, jako zgodne z przepisami procesowymi i materialnoprawnymi powinny zatem pozostać w obrocie prawnym i wywoływać określone w nich skutki. Z wyłożonych względów Sąd skargę oddalił na podstawie art. 151 P.p.s.a.