II SA/Rz 989/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący WSA Joanna Zdrzałka Sędziowie WSA Krystyna Józefczyk NSA Maria Piórkowska /spr./ Protokolant Sylwia Pacześniak po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 5 grudnia 2013 r. sprawy ze skargi M. R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] sierpnia 2013 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności pobranych z funduszu alimentacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Burmistrza [...] z dnia [...] lipca 2013 r., nr [...] Przedmiotem skargi M. R. jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] sierpnia 2013 r. Nr [...] utrzymująca w mocy wydaną z upoważnienia Burmistrza [...] decyzję z dnia [...] lipca 2013 r. Nr [...] o odmowie umorzenia wyżej wymienionej nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w kwocie 5 220,65 zł wraz z ustawowymi odsetkami. W jej podstawie prawnej Kolegium podało art. 17 pkt 1 i art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2013 r., poz. 267 ze zm., zwanej dalej k.p.a.), oraz art. 23 ust. 8 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. z 2009 r. Nr 1, poz. 7 ze zm., uwaga Sądu: tekst jednolity: Dz.U z 2012 r., poz. 1228 ze zm. – zwana dalej "ustawą"). Postępowanie zainicjowane zostało wnioskiem M. R. z dnia [....] czerwca 2013 r. o umorzenie kwoty wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, motywowanym wprowadzeniem jej w błąd przez pracowników MOPS, że dla oficjalnego poinformowania organu o zmianie liczby członków rodziny konieczne jest przedłożenie stosownych dokumentów oraz trudną sytuacją materialną. Wydaną z upoważnienia Burmistrza [...] decyzją z dnia [...] lipca 2013 r. Nr [...] orzeczono o odmowie umorzenia wyżej wymienionej nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w kwocie 5 220,65 zł wraz z odsetkami, ustalonymi ostateczną decyzją z dnia [...] maja 2013 r. W uzasadnieniu organ podał, że decyzją z dnia [...] maja 2013 r. ([...]) ustalono, że w okresie od 1 czerwca 2011 r. do 31 października 2012 r. M. R. pobrała nienależnie świadczenia z funduszu alimentacyjnego w kwocie 5 220,65 zł (pkt 1 decyzji) oraz zobowiązano wyżej wymienioną do ich zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami (pkt 2). Dalej organ wskazał, że po terminie do zaskarżenia tej decyzji a przed upływem terminu do zapłaty zadłużenia M. R. złożyła wniosek o umorzenie tych należności wraz z odsetkami. W dalszej części cytując treść art. 23 ust. 8 ustawy podał, że organ właściwy wierzyciela oraz marszałek województwa mogą umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Zdaniem organu I instancji takie szczególne uzasadnione okoliczności w rozpatrywanej sprawie nie wystąpiły. Sytuacja materialna wnioskodawczyni, aczkolwiek trudna nie uzasadnia umorzenia tych należności. Organ zaprzeczył, że informacja o zmianie liczby członków rodziny wymaga przedłożenia specjalnych dokumentów. Wystarczającym było wymienienie męża matki we wniosku o ustalenie prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego, czego wnioskodawczyni nie uczyniła. Odwołanie od opisanej powyżej decyzji złożyła M. R. wskazując, że jest dla niej "obraźliwa". Podała, że jest uczennicą dziennej szkoły, nie pracuje, nie posiada żadnych dochodów. Utrzymuje ją jej mama oraz jej mąż, który mieszka i pracuje w Niemczech. Podkreśliła, że świadczenia alimentacyjne zostały pobrane z niewiedzy. W ośrodku pomocy społecznej nie została poinformowana o konieczności zgłoszenia dochodów ojczyma we wniosku o to świadczenie. Samorządowe Kolegium Odwoławcze, nie uwzględniło powyższego odwołania i decyzją z dnia [...] sierpnia 2013 r. utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W pierwszej kolejności wskazało na brzmienie art. 23 ust. 8 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Kolegium podkreśliło, że uprawnienie organu do umorzenia należności alimentacyjnych wypłaconych osobie uprawnionej realizowane jest w ramach uznania administracyjnego, które uzależnione jest od zaistnienia szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny. Jednakże nawet wystąpienie takich okoliczności nie powoduje, że dłużnik ma podstawy oczekiwać od organu zastosowania instytucji przewidzianej tym przepisem. Zdaniem organu odwoławczego w rozpatrywanej sprawie, wnioskodawczyni nie wskazała, żadnych szczególnych okoliczności, które uzasadniałyby zastosowanie wobec niej wyjątkowej instytucji jaka jest umorzenie zadłużenia. Kolegium podało, że z akt sprawy wynika, że M. R. pozostaje na utrzymaniu matki oraz ojczyma pracującego w Niemczech (oboje zamieszkują w Niemczech). Dochody rodziny są na tyle wysokie, że powodują wstrzymanie wypłaty wnioskodawczyni świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Zdaniem organu koszty utrzymania wnioskodawczyni w Polsce i koszty związane z nauką stanowią określony wydatek w budżecie domowym, ale nie pozwalają uznać sytuacji rodziny za wyjątkowo ciężką. Nadto podkreślono, że okoliczność niemożności podjęcia obecnie zatrudnienia (z uwagi na kształcenie) nie przekreśla takiej możliwości w przyszłości, a tym samym i możliwości spłacenia ciążącego na niej zadłużenia. Na poparcie tego stanowisko SKO powołało się na wyrok NSA z dnia 9 listopada 2012 r., sygn. akt I OSK 507/12. W dalszej części Kolegium wskazując na tryb postępowania w sprawie o przyznanie świadczenia z funduszu alimentacyjnego, podało, że jest ono prowadzone na podstawie pisemnego wniosku osoby uprawnionej. Wniosek taki składany jest na podstawie wzoru określonego rozporządzeniem Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 7 lipca 2010 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania, sposobu ustalania dochodu oraz wzorów wniosku, zaświadczeń i oświadczeń o ustalenie prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego (Dz.U. z 2010 r. Nr 123, poz. 836 ze zm.). Kolegium zaznaczyło, że wnioskodawczyni obowiązana była każdorazowo wypełnić rubrykę dotyczącą członków rodziny w części I pkt 3 wniosku. Nie zachodziła zatem konieczność ustnego informowania pracowników ośrodka pomocy społecznej o zawarciu małżeństwa przez matkę, lecz wystarczyło prawidłowe wypełnienie formularza. Podkreślono jednakże, że zarzuty formułowane w tej kwestii mogły zostać rozpoznane w postępowaniu dotyczącym prawidłowości decyzji o ustaleniu nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Wnioskodawczyni decyzji tej nie zaskarżyła i stała się ona ostateczna. Wobec braku przesłanek do zastosowania instytucji umorzenia nienależnie pobranych świadczeń organ zwrócił uwagę na możliwość wystąpienia o odroczenie terminu zapłaty należności lub rozłożenia jej na kilka rat. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie na powyższą decyzję M. R. wniosła o umorzenie w całości kwoty nienależnie pobranych z funduszu alimentacyjnego świadczeń wraz z odsetkami, z uwagi na szczególne okoliczności i niewiedzę. W uzasadnieniu wskazała na krzywdzący charakter decyzji organów obu instancji. Wyjaśniła, że jej ojciec uchyla się od płacenia zasądzonych alimentów. By uniknąć ich płacenia celowo rejestruje się w urzędzie pracy jako osoba bezrobotna na czarno podejmuje pracę. Natomiast jej matka od ponad dwóch lat mieszka w Niemczech, tam wyszła za mąż. W Polsce opłaca mieszkanie, rachunki za prąd, gaz i koszty zamieszkania młodszej siostry w internacie. Skarżąca wskazała, że od jakiegoś czasu nie ma żadnego wsparcia z jej strony, dlatego zmuszona była "podać ją do Sądu o zasądzenie alimentów". Aktualnie wymaga się od niej zwrotu pobranych alimentów. Jednakże zaistniała sytuacja ma związek z jej niewiedzą. Jako osoba pełnoletnia i mieszkająca samodzielnie złożyła wnioski o przyznanie świadczeń z funduszu alimentacyjnego, jak się później okazała, nieprawidłowo wypełnione. W chwili ich składania nie miała wiedzy, ani nikt jej nie poinformował, by we wniosku ująć także dochody męża jej matki. Była przekonana, że będąc osobą pełnoletnią i prowadząc samodzielne gospodarstwo domowe winna wykazać tylko własne dochody. Jej ojczym jest obywatelem niemieckim i osiągane dochody przeznacza na własne utrzymania oraz utrzymanie matki i młodszej córki. W dalszej kolejności skarżąca zwróciła uwagę na swój stan zdrowia i trudną sytuację materialną. Odebrane świadczenia alimentacyjne stanowiły jedyne źródło jej dochodu. Obecnie drastycznie obniżył się jej standard życia. Skarżąca poddała w wątpliwość możliwość kontynuowania nauki w szkole. Sytuacja w jakiej się znajduje i stan zdrowia nie dają jej możliwości zwrotu żądanej kwoty ani teraz ani w przyszłości. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, z przyczyn wywiedzionych w uzasadnieniu skarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie zważył, co następuje; Stosownie do treści art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych /Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm./ sąd administracyjny kontroluje zaskarżone decyzje, postanowienia i akty lub czynności z zakresu administracji publicznej dotyczące uprawnień lub obowiązków wynikających z przepisów prawa w zakresie ich legalności, rozumianej jako zgodność tych aktów z powszechnie obowiązującymi przepisami prawa, zaś na podstawie art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi /t.j. Dz. U. z 2012 r poz. 270/ nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Skarga jest zasadna choć jej zasadność nie wynika wprost z przedstawionych w niej argumentów. Na wstępie wskazać należy, że ostateczną decyzją z dnia [...] maja 2013 r. Burmistrz [...] orzekł o nienależnie pobranym przez skarżącą świadczeniu z funduszu alimentacyjnego zobowiązując ją do zwrotu tego świadczenia wraz z ustawowymi odsetkami. Przedmiotem skargi w rozpoznawanej sprawie jest natomiast decyzja wydana w trybie art. 23 ust. 8 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, odmawiająca umorzenia nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Stosownie do treści tego przepisu, organ właściwy wierzyciela oraz marszałek województwa mogą umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodzinnej. Takie sformułowanie przepisu oznacza uznaniowy charakter decyzji podjętej w tym przedmiocie, a więc kontrola Sądu sprowadza się w zasadzie do poprawności przeprowadzonego w sprawie postępowania, pozostawiając poza jej zasięgiem, w przypadku kompletności i umotywowanego logicznie stanowiska - zasadność podjętego rozstrzygnięcia. Treść przywołanego jako podstawa materialnoprawna rozstrzygnięcia przesądza, że organa orzekające na podstawie art. 23 ust. 8 powołanej wyżej ustawy są zobowiązane zarówno do ustalenia sytuacji dochodowej i rodzinnej wnioskodawcy, a także rozpoznania "szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny". Te przesłanki, warunkujące prawidłowe rozpoznanie sprawy nie zostały w toku postępowania ustalone, a więc zaskarżona decyzja wydana została z naruszeniem art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 107 § 1 i § 3 k.p.a. W ocenie Sądu, nie jest bowiem ustaleniem sytuacji dochodowej skarżącej jedynie ustalenie niezbędnych ponoszonych wydatków, z zupełnym pominięciem jakichkolwiek dochodów, jak również polemika z argumentami podnoszonymi we wniosku. Nie są również rozpoznaniem sytuacji dochodowej skarżącej ustalenia poczynione w innej sprawie, zakończonej decyzją ostateczną w przedmiocie pobrania nienależnego świadczenia. Braków postępowania w rozpoznawanej sprawie nie sanuje niewywiązanie się przez skarżącą z obowiązku powiadamiania organu o każdej zmianie mającej wpływ na prawo do świadczenia z funduszu alimentacyjnego gdyż ta kwestia znalazła epilog w ostatecznej decyzji stwierdzającej pobranie przez skarżącą nienależnie świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Postępowanie w przedmiocie rozpoznania wniosku o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń jest postępowaniem odrębnym od postępowania stwierdzającego pobranie nienależnego świadczenia, a więc jedynymi okolicznościami w tym zakresie są przesłanki określone art. 23 ust. 8 ustawy, tj. sytuacja dochodowa, ewentualnie zaistnienie szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny. Tylko bowiem te przesłanki wyznaczają zakres postępowania prowadzonego z wniosku o umorzenie nienależnie pobranego świadczenia alimentacyjnego. Kwestia natomiast zasadności i prawidłowości decyzji ostatecznej w przedmiocie uznania pobranego przez skarżącą świadczenia alimentacyjnego za nienależne może być przedmiotem innego nadzwyczajnego postępowania, znanego procedurze administracyjnej, tj. wznowienia postępowania czy też stwierdzenia nieważności tamtej ostatecznej decyzji. Sąd nie odnosi się do pozostałych zarzutów skargi jako przedwczesnych na tym etapie postępowania. Stąd też stwierdzając, że zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem art. 7, art. 77 § 1 i art. 107 § 1 i § 3 k.p.a. Sąd, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi /t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270/ orzekł jak w sentencji.