II SA/Rz 990/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Małgorzata Wolska po rozpoznaniu w dniu 13 kwietnia 2011 r. w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi J. U. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] września 2010 r., nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pieniężnego I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] sierpnia 2010 r. nr [...]; II. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz skarżącej J. U. kwotę 100 zł /słownie: sto złotych/ tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. II SA/Rz 990/10 U Z A S A D N I E N I E Przedmiotem skargi jest decyzja Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] września 2010 r., nr [...], utrzymująca w mocy decyzję własną z dnia [...] sierpnia 2010 r., nr [...] o odmowie przyznania J. U. uprawnień do świadczenia pieniężnego przewidzianego w ustawie z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.) – zwanej dalej ustawą. Jako podstawę prawną organ orzekający powołał art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 127 § 3 k.p.a. oraz art. 2 pkt 2 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy. Z akt sprawy wynika, że J. U. złożyła do Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniosek o przyznanie jej świadczenia pieniężnego określonego w ustawie. W tym wniosku oraz w protokołach z przesłuchania na okoliczność wysiedlenia do pracy przymusowej wskazała, że w dniu 3 kwietnia 1940 r. została deportowana na Wołyń wraz z rodzicami z Krasiczyna do Woli Małyńskiej, pozostawiając dom i całe mienie. W dniu deportacji była rocznym dzieckiem, pobyt na deportacji w Wołyniu trwał do września 1943 r. Wskazała, że w obecnej chwili cała jej rodzina tj. rodzice i trzej bracia nie żyją. Podniosła, że jej rodzinie przydzielono gospodarstwo rolne, a decyzję o deportacji wydała "Armia Czerwona". W karcie kwalifikacyjno-weryfikacyjnej dotyczącej niniejszej sprawy widnieje ustalenie organu, że rodzice strony nie pracowali przymusowo, zaś praca ta była na własnym gospodarstwie "nadanym" przez okupanta. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...] sierpnia 2010 r., opisaną na wstępie odmówił przyznania J. U. uprawnień do świadczenia pieniężnego przewidzianego w ustawie. Uzasadniając decyzję podał, że w przedmiotowej sprawie ma zastosowanie art. 2 ustawy. Z zebranego materiału dowodowego wynika, że strona doznała, we wnioskowanym okresie prześladowań nie objętych przepisami ustawy, dlatego należało wydać rozstrzygnięcie odmowne. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy J. U. powtórzyła okoliczność deportowania jej i jej rodziny do Woli Małyńskiej. Rodzice wraz z innymi mieszkańcami Krasiczyna zostali 3 kwietnia 1940 r. deportowani do miejscowości Wola Młyńska, w trakcie represji zostali pozbawieni całego majątku, jaki posiadali w Krasiczynie. W Woli Małyńskiej w "wymuszonych warunkach" przebywali do września 1943 r., pracując przymusowo na przydzielonym gospodarstwie rolnym, a wypracowane plony rodzice obowiązani byli oddać okupantowi jako kontyngent. Podniosła, że niedogodności życia i prześladowania jakich doznawała wraz z rodzicami przez okres ponad 3 lat na deportacji, spełniają wymóg określony art. 2 ustawy. Dodatkowo odwołująca się wskazała na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r., sygn. akt K 49/07. Podała, że organ do spraw kombatantów przyznał prawo do świadczenia pieniężnego innym mieszkańcom Krasiczyna, którzy doznali takich samych jak ona represji. Nadto zarzuciła, że z uzasadnienia decyzji nie wynika, dlaczego za pracę przymusową nie uznano ciężkiej pracy w gospodarstwie rolnym w wymuszonych warunkach, bez narzędzi, maszyn, a nawet nasion z obowiązkiem odstawienia wypracowanych plonów jako kontyngent. Wymienioną na wstępie decyzją z dnia [...] września 2010 r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] sierpnia 2010 r. o odmowie przyznania J. U. uprawnienia do świadczenia pieniężnego przewidzianego w ustawie. W uzasadnieniu organ powołał się na treść art. 2 ustawy oraz na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. Cytując treść tego wyroku organ uznał, że z zebranego w sprawie materiału dowodnego wynika, że wnioskodawczyni doznała we wnioskowanym okresie prześladowań nie objętych przepisami ustawy. Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie złożyła J. U., wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji z dnia [...] sierpnia 2010 r., uznanie jej uprawnienia do świadczenia pieniężnego wynikającego z art. 2 ustawy oraz zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych. Zaskarżanej decyzji skarżąca zarzuciła naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię przepisu art. 2 ustawy poprzez nietrafne przyjęcie, że doznane przez nią prześladowania nie są objęte przepisami ustawy oraz naruszenie prawa proceduralnego poprzez brak wskazania w uzasadnieniu decyzji przesłanek na których organ wydający decyzję dokonał oceny prześladowań jako nie objętych przepisami ustawy. Zdaniem skarżącej z uzasadnienia wydanych w sprawie decyzji nie wynika dlaczego organ orzekający uznał, że prześladowania jakich doznała skarżąca nie są objęte przepisami ustawy o świadczeniu pieniężnym. Powołując się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego podniosła, że forma pracy przymusowej w gospodarstwie rolnym w Woli Małyńskiej była taka sama jak ta określona w tym wyroku. Obowiązek pracy przymusowej przybrał szczególnie dotkliwą formę tzn. połączony był z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Z uzasadnienia decyzji nie wynika z jakich powodów organ nie uznał deportacji z Krasiczyna do Woli Małyńskiej jako wysiedlenia. Wskazała, że jej rodzice nie pojechali tam z własnej woli, ale zostali zmuszeni opuścić swój dom, cały majątek i udać się w nieznane. W decyzji objętej skargą nie podano ponadto dlaczego pozbawienie dotychczasowego mieszkania i miejsca pracy oraz narzucenie nowych warunków życia, nie zostało przez organ potraktowane jako "wyrwanie" z dotychczasowego środowiska. W dalszej części wskazała, że na przydzielonym przez Armię Czerwoną gospodarstwie rolnym wykonywana praca miała charakter przymusowy. Wskazała, że wypracowane plony zobowiązani byli oddawać, bez wynagrodzenia władzy radzieckiej. Wola Małyńska od wiosny 1940 roku do jesieni 1941 roku była pod okupacją sowiecką, później znalazła się pod okupacją niemiecką. Niepodjęcie pracy bądź odmowa oddania plonów oznaczała zsyłkę na Sybir lub więzienie. Po wkroczeniu Niemców dodatkowo przeprowadzane były rewizje w gospodarstwach, podczas których zabierano żywność, głównie zboże i mięso. Praca w gospodarstwie był szczególnie "uciążliwa" bowiem miejscowa ludność, utrudniała zbieranie plonów i przywłaszczała je sobie. W ocenie skarżącej charakter pracy przymusowej winien wynikać z tego, czy wykonujący tę pracę mieli wybór innych zajęć oraz czy mogli w całości zachować wypracowane plony. Praca w gospodarstwie w Woli Małyńskiej wykonywana była w narzuconych warunkach, pod nadzorem zdawania zebranych plonów i pod groźbą zsyłki na Sybir, na roboty do Niemiec, osadzenia w więzieniu czy obozie. Skoro wcześniej w Urzędzie pozytywnie rozpatrzono kilka wniosków mieszkańców Krasiczyna, uważała, że warunki pracy przymusowej w gospodarstwach w Woli Małyńskiej są organowi znane. Wydawanie różnych decyzji, przyznających prawo do świadczenia i odmownych, w identycznych sytuacjach narusza jej zdaniem zasadę sprawiedliwości i równości wobec prawa. W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zaprezentowane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Stwierdził, że nie kwestionuje okoliczności wysiedlenia strony wraz z rodziną z Krasiczyna do Woli Małyńskiej. Jednakże z akt sprawy nie wynika, aby przyczyną wysiedlenia rodziny skarżącej była deportacja do pracy przymusowej. Rodzicom strony (na skutek wysiedlenia spowodowanego budową poligonu) przydzielono gospodarstwo rolne w Woli Młyńskiej i w związku z tym uznano, że strona nie spełnia określonej w ustawie przesłanki deportacji do pracy przymusowej. Wojewódzki Sad Administracyjny w Rzeszowie zważył, co następuje: Wojewódzki Sąd Administracyjny sprawuje w zakresie swej właściwości kontrolę pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej, co wynika z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. nr 153, poz. 1269). Zakres tej kontroli wyznacza art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270, ze zm.) - zwanej dalej w skrócie P.p.s.a., stanowiący, że Sąd orzeka w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Oznacza to po stronie Sądu obowiązek zbadania, niezależnie od podnoszonych w skardze zarzutów, czy zaskarżony akt tu decyzja odpowiada prawu i jego uchyleniu, jeśli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania lub inne naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, albo skutkujące stwierdzeniem jego nieważności, jeśli zachodzą przyczyny przewidziane w art. 156 k.p.a. lub w innych przepisach. Dokonując kontroli zaskarżonej decyzji w omówionym zakresie Sąd uznał, ze skarga zasługuje na uwzględnienie. Materialno-prawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowił art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 roku o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich /Dz. U. Nr 87, poz. 395/. Stosownie do treści tego przepisu, represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 roku, na terytorium: a) III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 – 1945, b) Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. Wyrokiem z dnia 16 grudnia 2009 r., sygn. akt K. 49/2007 (publ. OTK ZU 2009/11A poz. 169) Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W jego uzasadnieniu Trybunał wskazał, że ustawodawca trafnie uznał, iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Świadectwa osób poddanych tej formie represji skłaniają do akceptacji poglądu, że znajdowały się one w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. Obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości), były one poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, można wymienić m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze (dotyczy to zwłaszcza osób wywiezionych do części azjatyckiej ZSRR). Okoliczności te nabierają szczególnego znaczenia, jeżeli weźmie się pod uwagę, że "na roboty" wywożeni byli przede wszystkim (zwłaszcza na początku okupacji) ludzie młodzi. W opinii Trybunału Konstytucyjnego, tak sformułowane, bardzo rygorystyczne przesłanki dostępu do świadczeń deportacyjnych w istotny sposób naruszają zasadę równości. Kryterium przekroczenia granic państwowych nie jest adekwatne do celu ustawy, którym było symboliczne zadośćuczynienie za pracę przymusową świadczoną na rzecz okupantów w szczególnie trudnych warunkach, spowodowanych oderwaniem od dotychczasowego otoczenia. Przechodząc na grunt niniejszej sprawy wskazać należy, iż oprócz uregulowań dotyczących postępowania w sprawie przyznania świadczenie pieniężnego określonego w ustawie z 31 maja 1996 r., zastosowanie mają także przepisy kodeksu postępowania administracyjnego. Oznacza to, że organy orzekające w sprawie powinny kierować się zasadami ogólnymi postępowania administracyjnego. W pierwszym rzędzie prowadzić postępowanie w taki sposób, aby pogłębiać zaufanie obywateli do organów Państwa (art. 8 k.p.a.), dążyć do wyjaśnienia wszystkich istotnych okoliczności sprawy, a przy załatwieniu sprawy mieć na względzie interes społeczny i uzasadniony interes obywatela (art. 7 k.p.a.) i wyjaśniać stronom zasadność przesłanek podjętych rozstrzygnięć (art. 11 k.p.a.). Wydawana przez organ decyzja powinna być oparta na wyczerpująco zebranym i kompleksowo rozpatrzonym materiale dowodowym sprawy (art. 77 §1 k.p.a.) i na podstawie tak zebranego materiału dowodowego winien on ocenić, czy dana okoliczność została udowodniona (art. 80 k.p.a.). Postępowanie dowodowe organ winien przeprowadzić w sposób określony w art. 75 i nast. k.p.a. Warunkiem przyznania świadczenia pieniężnego, w świetle przepisów ustawy z dnia 31 maja 1996 roku o świadczeniu pieniężnym (...) jest stwierdzenie faktu deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej. W ocenie Sądu, w postępowaniu poprzedzającym wydanie zaskarżonej decyzji kwestia ta nie została wyjaśniona zgodnie z regułami wynikającymi ze wspomnianych przepisów postępowania, co doprowadziło do wydania decyzji w oparciu o niepełny i nie oceniony należycie materiał dowodowy. Wskazać należy, że deportacja, przy uwzględnieniu przepisów ustawy i cytowanego wyroku TK musiała łączyć się z przymusowym wywiezieniem, wyrwaniem i odizolowaniem od dotychczasowego środowiska, z życiem w otoczeniu wrogości. Wiązało się to najczęściej z pogorszeniem warunków egzystencji oraz niemożnością utrzymywania więzi i relacji rodzinnych i sąsiedzkich. Ważnym jest ustalenie, czy osoba deportowana mogła odwiedzać dom rodzinny, znajomych, przyjaciół. Nie bez znaczenia pozostaje wiek osoby deportowanej, a co za tym idzie zdolność do samodzielnej egzystencji, jak i warunki, w których osoba musiała funkcjonować w miejscu deportacji. Zatem organ orzekający miał obowiązek ustalić te wszystkie okoliczności, by móc stwierdzić, czy obowiązek przymusowej pracy rodziców skarżącej połączony był z wysiedleniem rozumianym jako przymusowa zmiana miejsca pobytu. Zaniechanie wyjaśnienia tych okoliczności narusza powołane na wstępie przepisy k.p.a. Nadto zauważyć należy, że w odpowiedzi na skargę organ stwierdził, iż z materiału zebranego w sprawie wynika, że rodzicom strony, na skutek wysiedlenia spowodowanego budową poligonu, przydzielono gospodarstwo rolne w Woli Małyńskiej. Tymczasem analiza nadesłanych akt administracyjnych oraz lektura uzasadnień wydanych w sprawie decyzji, takiej okoliczności nie potwierdza. Powyższe zatem wymaga wyjaśnienia w toku ponownie prowadzonego przez organ postępowania. Nadto Sąd uznał, że organ orzekający naruszył także art. 107 § 1 i 3 k.p.a. Przepis ten wymaga, by uzasadnienie faktyczne decyzji w szczególności zawierało wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne – wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa. Tymczasem uzasadnienie decyzji obu instancji poza powołaniem tezy wyroku Trybunału Konstytucyjnego i fragmentów uzasadnienia tegoż wyroku, zaledwie jednym zdaniem odnosi się do odmowy przyznania świadczenia, a mianowicie: "wnioskodawczyni doznała we wnioskowanym okresie prześladowań nieobjętych przepisami ustawy". Oczywistym więc jest, że uzasadnienie żadnej z wydanych w sprawie decyzji nie spełnia wymogów określonych w art. 107 § 3 k.p.a. Na ich podstawie nie można jednoznacznie uznać czy rodzice skarżącej i sama skarżąca byli deportowani (wywiezieni) do Woli Małyńskiej do pracy przymusowej. W postępowaniu ponownym rzeczą organu będzie rzetelne wyjaśnienie wszystkich okoliczności i ustalenie stanu faktycznego zgodnego z rzeczywistością w oparciu o wszystkie istniejące dokumenty, w tym także wyjaśnienie powoływanych przez skarżącą okoliczności i ustosunkowanie się do jej zarzutów, a następnie wydanie rozstrzygnięcia z uzasadnieniem odpowiadającym wymogom określonym w art. 107 § 3 k.p.a. Mając na uwadze powyższe, Sąd uznał, iż w postępowaniu poprzedzającym wydanie zaskarżonej decyzji naruszono przepisy art. 7, 77 § 1 i 80 k.p.a oraz art. 107 § 3 k.p.a., co mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Z tych względów na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) w zw. z art. 135 P.p.s.a. orzeczono jak w sentencji. Z uwagi na charakter zaskarżonej decyzji, która nie przyznaje żadnych praw i obowiązków, Sąd odstąpił od określenia czy i w jakim zakresie decyzja ta nie może być wykonana (art. 152 P.p.s.a.). O kosztach Sąd orzekł na podstawie art. 200 P.p.s.a. Sąd stosownie do treści art. 119 pkt 2 i art. 120 P.p.s.a. rozpoznał sprawę w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w składzie jednoosobowym.