SA/Rz 2203/01

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Robert Sawuła Sędziowie NSA Marian Ekiert /spr./ WSA Zbigniew Czarnik Protokolant: ref.staż. Anna Mazurek-Ferenc po rozpoznaniu w dniu 14 maja 2004 r. na rozprawie sprawy ze skargi J. D. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...].09.2001 r. Nr [...] w przedmiocie pozbawienia uprawnień po kombatancie I. uchyla zaskarżoną decyzję II. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu do czasu prawomocności niniejszego wyroku III. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz skarżącej J.D. tytułem kosztów postępowania sądowego kwotę 10 zł /słownie: dziesięć/. SA/Rz 2203/01 U Z A S A D N I E N I E Działając na podstawie art. 22 ust. 2 w zw. z art. 20 ust. 3 oraz art. 25 ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 24.01.1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego /t.jedn. z 1997 r. Dz.Ust. Nr 142 poz. 950 z późn. zm./ Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...].03.2001 r. nr [...] pozbawił J. D. c. B. zam. [...] uprawnień przysługujących jej jako wdowie po kombatancie. W uzasadnieniu decyzji organ ustalił, że J. D. uzyskała w ZBoWiD uprawnienie jako wdowa po kombatancie J. D. J. D. nabył uprawnienia kombatanckie w trakcie pełnienia służby w organach Milicji Obywatelskiej jedynie z tytułu udziału w walkach o utrwalenie władzy ludowej. Z racji zapisu zawartego w art. 25 ust. 2 pkt 2 ustawy kombatanckiej przedmiotowe uprawnienia takiej osobie nie przysługują. Uprawnienia zaś wdowy po kombatancie nie mają pierwotnego charakteru, gdyż są to uprawnienia pochodne, a więc zależne od istnienia uprawnień pierwotnych. W związku z powyższym sytuacja w której sam kombatant byłby pozbawiony uprawnień skutkuje pozbawieniem wdowy po nim tego typu uprawnień jako osoby korzystającej z prawa pochodnego. W toku postępowania weryfikacyjnego zainteresowana podniosła sprawę działalności jej męża w Armii Krajowej. Nie mniej jednak okoliczność ta z uwagi na ustawowy termin składania wniosków o przyznanie uprawnień z tytułów określonych w art. 1 - 4 ustawy, który upłynął z dniem 31.12.1998 r. , nie ma wpływu na wynik sprawy. W związku z tą decyzją J. D. wystąpiła do Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy, domagając się przywrócenia jej uprawnień jakie uzyskała po zmarłym w r. 1982 małżonku. W motywach wniosku podnosi ona, że małżonek jej oddał zdrowie i życie za działalność w Armii Krajowej. Termin zaś o którym wspomniano w uzasadnieniu zakwestionowanej decyzji nie był jej znany i jak twierdzi, gdyby otrzymała zawiadomienie o prowadzonym w jej sprawie postępowaniu weryfikacyjnym przed dniem 31.12.1998 r. to niewątpliwie już wówczas starałaby się wykazać, że jej małżonkowi przysługiwały uprawnienia kombatanckie właśnie z tego tytułu, tym bardziej, że do momentu wszczęcia tego postępowania pozostawała w błędnym przekonaniu, iż właśnie na tej podstawie mąż jej uzyskał przedmiotowe uprawnienia. Kontynuując tę kwestię wnioskodawczyni podnosi, iż w jej ocenie właśnie na organie spoczywał obowiązek poinformowania jej o skutkach tego terminu i udzielenia jej w tym zakresie prawem przewidzianej pomocy jako wdowie, kobiecie samotnej, kalekiej w podeszłym wieku, znajdującej się w bardzo trudnej sytuacji finansowej u schyłku życia i pozbawionej możliwości leczenia się z racji braku środków. Po rozpatrzeniu tegoż wniosku Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1, art. 127 § 3 i art. 129 kpa oraz art. 20 ust. 3 w zw. z art. 25 ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 24.01.1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego decyzją z dnia [...].09.2001 r. nr [...] utrzymał w mocy swoją decyzję z dnia [...].03.2001 r. W uzasadnieniu tej ostatniej decyzji Kierownik Urzędu podniósł, że jak wynika z akt byłego ZBoWiD-u mąż wnioskodawczyni J. D. uzyskał uprawnienia kombatanckie na podstawie zaświadczenia KWMO w R. z dnia 30.07.1976 r. potwierdzającego fakt pełnienia przez niego służby w organach Milicji Obywatelskiej w okresie od dnia 13.12.1944 r. do dnia 5.04.1945 r. kiedy to jako funkcjonariusz uczestniczył w walkach z bandami i reakcyjnym podziemiem. Oznacza to, że nabył on przedmiotowe uprawnienia jako uczestnik walk o ustanowienie i utrwalenie władzy ludowej. Stosownie do art. 25 ust. 2 pkt 2 ustawy kombatanckiej takie osoby pozbawia się nabytych wyłącznie z tego tytułu uprawnień. Uprawnienia te zachowują jednakże osoby, które otrzymały je z tytułów określonych w ustawie oraz żołnierze z poboru, którzy pełnili służbę w jednostkach Ludowego Wojska Polskiego w okresie od dnia 10.05.1945 r. do dnia 30.06.1947 r. W dalszej części uzasadnienia organ odwołuje się do argumentacji zaprezentowanej w uzasadnieniu swojej decyzji z dnia [...].03.2001 r. w zakresie dotyczącym charakteru uprawnień należnych wdowom po kombatantach. Co się zaś tyczy zarzutu związanego z działalnością jej męża w szeregach Armii Krajowej Kierownik Urzędu zauważa, iż na tę okoliczność brak jest jakiejkolwiek wzmianki w aktach byłego ZBoWiD-u, a ponadto o braku możliwości dochodzenia z tego tytułu uprawnień stanowi upływ terminu określonego w art. 22 ust. 3 ustawy, czemu już uprzednio dano wyraz. Także i tę decyzję tym razem skargą skierowaną do Naczelnego Sadu Administracyjnego zaskarżyła J. D. zarzucając brak wszechstronnego wyjaśnienia okoliczności sprawy, dokonanie błędnych ustaleń faktycznych i brak powiadomienia jej o możliwości wystąpienia z wnioskiem o ustalenie uprawnień także z innego tytułu przed upływem ustawą określonego terminu, wobec oczywistej konieczności prowadzenia postępowania weryfikacyjnego, a także naruszenie przepisów prawa materialnego wobec przyjęcia, że do stwierdzenia uprawnień na warunkach określonych w art. 25 ust. 2 pkt 2 ustawy niezbędny jest odrębny wniosek, jak również że wystąpienie z nim ograniczone jest terminem określonym w art. 22 ust. 3 ustawy, a także naruszenie art. 7 i 32 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej poprzez zróżnicowanie pozycji skarżącej z uwagi na kolejność prowadzonych postępowań weryfikacyjnych i wreszcie poprzez przyjęcie, że uprawnienia wdowy nie mają samoistnego charakteru. Bazując na tych zarzutach skarżąca wnosi o uchylenie zaskarżonej decyzji i przekazanie organowi sprawy do ponownego rozpoznania oraz o zasądzenie na jej rzecz kosztów postępowania. Uzasadniając skargę skarżąca polemizując ze stanowiskiem organu wywodzi, że przewidziana w art. 25 ustawy kombatanckiej weryfikacja zakłada, że nadane dotychczas uprawnienia będą zachowane. Jedynie osoby, które dopuściły się czynów określonych w art. 21 ust. 2 utracą te uprawnienia bezwarunkowo, o ile nie działały na zlecenie organizacji niepodległościowych oraz te osoby, którym nie przysługują one na podstawie obecnie obowiązującej ustawy, a uzyskały je w poprzednim stanie prawnym z tytułu udziału w walkach o ustanowienie i utrwalenie władzy ludowej. Przyjęto więc zasadę trwałości nabytych uprawnień kombatanckich, z tym zastrzeżeniem, że utrata ich wymaga wyraźnej decyzji administracyjnej. W orzecznictwie sądowym słusznie prezentuje się pogląd, że decyzja w sprawie nadania uprawnień kombatanckich ma charakter deklaratoryjny. Należy stąd wyprowadzić wniosek, że istnienie uprawnień jest niezależne od ewentualnej decyzji je potwierdzającej. Uprawniony jest zatem pogląd, że stwierdzenie nabycia uprawnień kombatanckich zawarte w sentencji decyzji, deklaruje tylko stan faktyczny, a więc powinno zapaść po ustaleniu istotnych faktów w sprawie. Oznacza to, że każda realnie wchodząca w grę okoliczność faktyczna z której wynikają uprawnienia kombatanckie powinna być zbadana w postępowaniu o nadanie względnie weryfikację tych uprawnień. Rozporządzenie Prezesa Rady Ministrów z dnia 22.09.1997 r. w sprawie trybu postępowania weryfikacyjnego przewiduje taki właśnie sposób badania stanu faktycznego w toku weryfikacji uprawnień. W konsekwencji więc w postępowaniu weryfikacyjnym podlega badaniu nie tylko sam zapis stanowiący o przyczynie nadania uprawnień w poprzednim stanie prawnym, lecz istnienie wszelkich przesłanek faktycznych skutkujących powstaniem uprawnień na podstawie obecnie obowiązującej ustawy. Mając powyższe na uwadze skarżąca zauważa, że po doręczeniu jej zawiadomienia o wszczęciu postępowania wskazała organowi, że mąż jej był żołnierzem AK oraz że nie zachodzą wobec niego przesłanki negatywne z art. 21 ust. 2 ustawy. Do obowiązków organu należało zatem zbadanie tych okoliczności i stwierdzenie, czy dają one podstawę do uznania, że spełnia ona kryteria do nabycia uprawnień wdowy po kombatancie na podstawie obecnych przepisów. Z tej przyczyny organ nie był uprawniony do ograniczenia się tylko do formalnego badania treści sentencji decyzji wydanej uprzednio przez ZBoWiD. Uprawnia to zatem zarzut nie wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, jak też błędnej wykładni art. 25 ust. 2 pkt 2 ustawy i przepisów cyt. rozporządzenia. W ocenie skarżącej nie do końca przekonywujący jest wywód zawarty w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji dotyczący skutków uchybienia terminu do wystąpienia z wnioskiem o przyznanie uprawnień. Z deklaratoryjnego charakteru decyzji w sprawie ustalenia istnienia uprawnień kombatanckich i zasady ich ciągłości wynika, że określony w ustawie termin może dotyczyć jedynie osób po raz pierwszy występujących o ustalenie uprawnień, a nie osób których uprawnienia są weryfikowane. Przeciwny wniosek prowadziłby do nadania wydanej w tym przedmiocie decyzji charakteru konstytutywnego, skoro jedną decyzją pozbawia się uprawnień nadanych z jakiejś pojedynczej przesłanki, a ich istnienie z innej przesłanki, zależne jest od kolejnej decyzji, niejako je kreujące. Tego typu wykładnia prowadziłaby do zróżnicowania sytuacji poszczególnych osób, zależnie od tego kiedy organ postanowił ich zweryfikować. Naruszałoby to fundamentalne zasady państwa prawnego ujęte w art. 7 i 32 ust. 1 Konstytucji RP. Argumentacja ta łączy się z zarzutem skargi podniesionym z ostrożności procesowej dotyczącym obowiązku organu poinformowania zainteresowanej o konieczności złożenia wniosku przed dniem 31.12.1998 r. Obowiązek taki wynika bowiem z art. 8, 9, 12 i 35 § 1 kpa. Trudno bowiem wymagać od osób w podeszłym wieku tak dogłębnej znajomości przepisów prawa i wiedzy o zaległości jaka wystąpiła w rozpoznawaniu tego typu spraw, aby wszystkie one mogły zadbać samodzielnie o ochronę własnych interesów. Niezależnie od tego skarżąca prezentuje pogląd, że uprawnienia wdowy po kombatancie mają charakter samoistny, co przy jego przyjęciu inaczej kształtowałoby jej sytuację prawną, bliżej tego nie uzasadniając. W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie z przyczyn wywiedzionych w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga jest o tyle uzasadniona o ile podniesione w niej zarzuty odnoszą się do nie wyjaśnienia wszystkich istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności, a także z uwagi na oparciu rozstrzygnięcia na podstawie prawnej wynikającej z przepisu prawa, o którego niekonstytucyjności orzekł Trybunał Konstytucyjny. Wspomniane wyżej okoliczności nabierają szczególnego znaczenia przede wszystkim wówczas gdy zaprzeczy się tezie jakoby na organie rozpoznającym sprawę o pozbawienie zainteresowanego uprawnień kombatanckich przyznanych mu uprzednio z tytułu udziału w walce o "ustanowienie i utrwalenie władzy ludowej" nie spoczywał obowiązek wyjaśnienia kwestii, czy stronie nie przysługują przedmiotowe uprawnienia także z innego przewidzianego ustawą tytułu. Takie bowiem ujęcie problemu nie znajduje wsparcie w zapisie zamieszczonym w zd. 2 art. 25 ust. 2 pkt 2 powołanej wyżej ustawy, który odnosząc się do osób posiadających formalnie uprawnienia kombatanckie wyłącznie ze wspomnianego wyżej tytułu stanowi o możliwości ich zachowania także w przypadku gdy przysługują im one również z innych przewidzianych ustawą tytułów. Dał temu wyraz zarówno Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z dnia 22.02.2001 r. sygn.akt III RN 77/00 /OSNAP 2001/16/475/ jak i Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale 4.03.2002 r. sygn.akt OPS 13/01 /Pr. Pracy 2002/6/42/ a także pośrednio w uchwale z dnia 4.12.2001 r. sygn.akt OPS 11/01 /ONSA z 2002 r. z. 3 poz. 100/ formułując przy tym tezę, iż przewidziany w art. 22 ust. 3 ustawy z dnia 24.01.1991 r. o kombatantach i innych... termin zastrzeżony do składania wniosków o przyznanie uprawnień kombatanckich nie dotyczy sytuacji, gdy weryfikowany kombatant, który uzyskał uprawnienia kombatanckie jako "uczestnik walk o ustanowienie i utrwalenie władzy ludowej", zgłasza w postępowaniu weryfikacyjnym, prowadzonym także po dniu 31.12.1998 r., że zachodzą okoliczności uzasadniające jego tytuł do nabycia /zachowania/ uprawnień kombatanckich określonych w tej ustawie. Tak też postąpiła skarżąca zgłaszając w toku postępowania weryfikacyjnego, iż mąż jej był członkiem Armii Krajowej /art. 1 ust. 2 pkt 3 ustawy kombatanckiej/. Niezależnie od tego zauważyć wypadnie, co posiada nader istotne znaczenie w sprawie, iż powołany przez organ przepis prawa wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 15.04.2003 r. sygn.akt SK 4/02 uznany został za niezgodny z art. 2 i 32 Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej. Wyrok ten ogłoszony został w Dzienniku Ustaw Nr 72 poz. 658 z 2003 r. i w tym samym czasie wszedł w życie. Zgodnie zaś z art. 190 ust. 4 Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego o niezgodności z Konstytucją , umową międzynarodową lub ustawą aktu normatywnego, na podstawie którego zostało wydane prawomocne orzeczenie sądowe, ostateczna decyzja administracyjna lub rozstrzygnięcie w innych sprawach, stanowi podstawę do wznowienia postępowania, uchylenia decyzji lub innego rozstrzygnięcia na zasadach i trybie określonym w innych przepisach właściwych dla danego postępowania. Stąd też sięgając do zapisu zamieszczonego w art. 145 § 1a kpa stwierdzić należy, iż zainteresowana uprawniona jest do żądania wznowienia postępowania także w przypadku gdy Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności aktu normatywnego z Konstytucją, umową międzynarodową lub ustawą, na podstawie którego została wydana decyzja. Z woli zatem ustawodawcy tego typu zaszłość normatywna stanowi podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego. Skoro zaś tak, to zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 lit. b ustawy z dnia 30.08.2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi /Dz. U. Nr 153 poz. 1270/ w zw. z art. 97 § 1 ustawy z dnia 30.08.2002 r. - Przepisy wprowadzające ustawę - Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi /Dz.U. Nr 153 poz. 1271 z późn. zm./ decyzja podlega uchyleniu, gdy Sąd dopatrzy się w okolicznościach sprawy naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego. Rozstrzygając badaną sprawę organ zakwestionował zasadność wniosku skarżącej dotyczącego działalności jej męża w szeregach Armii Krajowej, stwierdzając iż jest on spóźniony z uwagi na wspomniany wyżej termin. Już zatem ta okoliczność uprawnia i zarazem zobowiązuje Sąd do uchylenia zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji z dnia [...].08.2000 r. W tej sytuacji ubocznie jedynie należy zauważyć, iż w toku postępowania weryfikacyjnego skarżąca podnosiła tę okoliczność i dokumentowała ją oświadczeniami świadków J. D. i J. M. do których to dowodów organ praktycznie nie odniósł się w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Pominięcie zatem przez organ w postępowaniu weryfikacyjnym zaoferowanych dowodów, stanowi w sytuacji gdy strona wnioskując je powoływała się na ważne dla niej okoliczności o uchybieniu przepisom postępowania, a w konsekwencji o wadliwości zaskarżonej decyzji. Natomiast nie można podzielić poglądu skarżącej o samoistnym charakterze jej uprawnień jako wdowy po kombatancie. Odnosząc się do tego zagadnienia na wstępie zauważyć wypadnie, iż jej uprawnienia wywodzą się bezpośrednio z uprawnień uzyskanych przez jej poprzednika prawnego /małżonka/. Z istoty zaś tego rodzaju praw wynika, ze nie mogą one zaistnieć wówczas gdy rację bytu tracą uprawnienia pierwotne. Inaczej mówiąc stwierdzić należy, że gdy istnieją przesłanki do skutecznego zakwestionowania uprawnień poprzednika, to brak jest podstaw do zachowania ich przez następcę. Dał temu wyraz Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 25.01.1996 r. sygn.akt III AZP 32/95 /ONSAP 1996/15/206/, dodając że znajduje to uzasadnienie także w wykładni systemowej i funkcjonalnej. Stanowisko to potwierdził Sąd Najwyższy w kolejnych orzeczeniach. I tak w uzasadnieniu wyroku sygn.akt III RN 208/2000 podkreślił, że zasady prawne weryfikacji uprawnień kombatanckich określa art. 25 ustawy oraz przepisy rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 22.09.1997 r. w sprawie szczegółowych zasad i trybu postępowania w sprawach dotyczących pozbawienia i przywrócenia uprawnień kombatanckich oraz zasad przeprowadzania weryfikacji tych uprawnień /Dz.Ust. Nr 116 poz. 745/. Z przepisów tych jednoznacznie wynika, że w sytuacji gdy osoba, której uprawnień dotyczy postępowanie weryfikacyjne, zmarła, stroną tego postępowania jest pozostały po niej współmałżonek, któremu na podstawie art. 20 ust. 3 ustawy - przysługuje uprawnienie /uprawnienie pochodne/ do korzystania z uprawnień kombatanckich po zmarłym współmałżonku /§ 2 oraz § 10 pkt 2 lit b rozporządzenia/. Podobne stanowisko wyraził Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 22.02.2001 r. sygn.akt III RN 72/2000, powołując się na uprzednio przytoczoną uchwałę. Nie mniej jednak mając na uwadze zaprezentowaną wyżej ocenę prawną w dalszym postępowaniu organ zobowiązany będzie do przeprowadzenia uzupełniającego postępowania dowodowego w ramach którego oceni on zaoferowane przez skarżącą dowody w kontekście możliwości zachowania przez nieżyjącego jej małżonka, a w dalszej kolejności przez nią jako wdowę uprawnień kombatanckich. W tym stanie rzeczy działając na podstawie powołanych wyżej przepisów prawa należało orzec jak w sentencji. Orzeczenie o braku wykonalności zaskarżonej decyzji do czasu prawomocności niniejszego wyroku opiera się na art. 152 ustawy z dnia 30.08.2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, a o kosztach postępowania na art. 200 ostatnio powołanej ustawy.