I SA/Sz 1091/16

Starszy referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie - Aleksandra Jawoszek po rozpoznaniu w dniu 24 lutego 2017 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku A. W. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym w sprawie ze skargi na decyzję Dyrektora [...] Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z dnia [...] r. Nr [...] w przedmiocie ustalenia kwoty nienależnie pobranych płatności z tytułu programu rolnośrodowiskowego za lata 2010 – 2012 p o s t a n a w i a: odmówić skarżącej przyznania prawa pomocy. Skarżąca A. W., po odrzuceniu skargi na wyżej powołaną decyzję Dyrektora [...] Oddziału Regionalnego ARiMR, złożyła wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, w postaci wpisu od skargi oraz wpisu od zażalenia na postanowienie z dnia 16 grudnia 2016 r. odrzucającego skargę z powodu nieuiszczenia wpisu od skargi. Do wniosku dołączono urzędowy formularz PPF, na którym zaznaczono, że skarżąca ubiega się o zwolnienie od kosztów sądowych w całości. W uzasadnieniu wniosku skarżąca wskazała, że nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych w postaci wpisu od skargi, bez zagrożenia bytu swojej rodziny. Podała, że posiada liczne zaległe zobowiązania, z których musi się wywiązać, w tym, między innymi z tytułu nieopłaconego czynszu dzierżawy w Agencji Nieruchomości Rolnych (ARN) na kwotę ponad [...] zł. Skarżąca ma zajęte konto w banku przez komornika oraz ustanowioną hipotekę na nieruchomości, w której mieszka z rodziną. Podniosła także, że z przysługujących jej dopłat do rolnictwa potrącono jej kwotę [...] zł, wskutek czego nie ma środków pieniężnych na uruchomienie produkcji w tym roku. Skarżąca w oświadczeniu o stanie rodzinnym wykazała, że prowadzi gospodarstwo domowe z ojcem – M. W. W oświadczeniu o majątku podała, że posiada: dom o pow. [...] m kw. o wartości ok. [...] tys. zł; działki rolne położone w gminie K. o nr: 1) [...], pow. [...] ha, wartość ok. [...] tys. zł; 2) [...], pow. [...] ha, wartość ok. [...] tys. zł; 3) [...], pow. [...] ha, wartość ok. [...] tys. zł; 4) [...], pow. [...] ha, wartość ok. [...] tys. zł; 5) [...] zabudowaną domem, pow. [...] ha wartość ok. [....] tys. zł. Wskazano, że wszystkie nieruchomości obciążone są hipotekami, prowadzone jest postępowanie egzekucyjne. Skarżąca podała, że posiada oszczędności w kwocie [...] zł. Innego majątku w postaci wartościowych przedmiotów, wierzytelności, papierów wartościowych, innych praw majątkowych nie wykazała. Skarżąca wskazała, że jej ojciec M. W. nie posiada majątku ruchomego i nieruchomości, majątek jest "w trakcie egzekucji komorniczej". Wnioskodawczyni podała, że uzyskała dochody z tytułu płatności ARiMR bezpośrednich za 2015 r. w kwocie [...] zł, ekologicznych za 2015 r. w kwocie [...] zł, łącznie po potrąceniu kwoty pomniejszenia [...] zł dochód roczny z tego tytułu wyniósł [...] zł. W rubryce formularza dotyczącej zobowiązań i wydatków strona wpisała: limit karty kredytowej w [...] Banku [...] w kwocie [...] tys. zł; debet na koncie w [...] Banku [...] w kwocie [...] tys. zł; czynsz dzierżawny w ANR – zaległość w kwocie ponad [...] tys. zł; podatek rolny w kwocie ok. [...] zł rocznie; koszty utrzymania gospodarstwa rolnego w kwocie [...] tys. zł rocznie; koszty utrzymania domu, w tym opłaty za energię elektryczną ok. [...] zł miesięcznie, za gaz – ogrzewanie ok. [...] tys. zł rocznie, za telefon ok. [...] zł miesięcznie, wyżywienie ok. [...] zł miesięcznie, zakup paliwa ok. [...] zł miesięcznie. Wykonując wezwanie z dnia 18 stycznia 2017 r. skarżąca dodatkowo nadesłała: 1. oświadczenie skarżącej, w którym podała, że nie jest w związku małżeńskim, ani nie posiada dzieci; w domu razem ze skarżącą i jej ojcem mieszka matka (emerytka), zameldowani są również bracia skarżącej, ale nie mieszkają w domu, ani nie partycypują w kosztach jego utrzymania; skarżąca uzyskała w ostatnim roku dochód z tytułu zwrotu akcyzy w kwocie [...] zł; ponadto skarżąca prowadzi hodowlę psów rasowych, z której niekiedy otrzymuje także minimalny przychód; odnośnie dochodów z działalności rolniczej skarżąca wskazała, że działalność ta nie jest jednolita w każdym miesiącu, niekorzystne warunki pogodowe sprawiły, że sytuacja finansowa jest bardzo ciężka, skarżąca znalazła się na pograniczu bankructwa, a jej sytuację dodatkowo komplikują sprawy sądowe, postępowania egzekucyjne prowadzone z nieruchomości oraz z rachunków bankowych; 2. oświadczenie M. W., że nie posiada rachunków bankowych związanych z działalnością gospodarczą; jest utrzymywany przez córkę, nie otrzymuje żadnych świadczeń finansowych od Państwa; 3. decyzje Wójta Gminy D. w sprawie podatku rolnego za 2015 r. i 2016 r., skierowane do A. W., z których wynika, że skarżąca posiada gospodarstwo rolne o pow. [...] ha użytków rolnych, w tym grunty dzierżawione oraz własne, a także dwa budynki mieszkalne o pow. [...] m kw. i [...] m kw.; 4. wyciągi z rachunku bakowego w [...] Banku [...] za okres od 31.07.2016 r. do 31.01.2017 r., saldo końcowe w kwocie ujemnej [...] zł; 5. wyciągi z karty kredytowej w [...] Banku [...] za okres od 01.02.2016 r. do 14.02.2017 r.; 6. dokumenty dotyczące wydatków na utrzymanie i zobowiązań, tj.: wydruki internetowe list transakcji, faktury VAT, potwierdzenia przelewów; fakturę VAT z [...] r. z tytułu raty dzierżawy za I półrocze w kwocie [...] zł; wezwanie do zapłaty kwoty [...] zł z tytułu zaległego czynszu dzierżawy na rzecz ARN; potwierdzenia transakcji przelewów rat na podatek rolny; dowody wpłaty składek na KRUS; 7. dokumenty dotyczące zobowiązań skarżącej i zaległości oraz postępowania egzekucyjnego: kopię wyroku Sądu Okręgowego w Sz. z [...] r., sygn. akt [...] dotyczącego nakazu zapłaty z dnia [...] r., kopie dwóch zawiadomień uczestnika o terminie opisu i oszacowania nieruchomości wystawionego w dniu [...] r. i w dniu [...] r. przez Komornika sądowego przy Sądzie Rejonowym [...] w Sz. w sprawie [...]; wydruk internetowy z rachunku w [...] Banku [...], z którego wynika zajęcie rachunku bankowego na kwotę [...] zł w sprawie [...]; 8. zaświadczenie z ARiMR z dnia 15.02.2017 r. wskazujące, że skarżąca otrzymała z Agencji następujące płatności: [...] r. kwotę [...] zł; [...] r. kwotę [...] zł; [...]. r. kwotę [...] zł; [...] r. kwotę [...] zł; [...] r. kwotę [...] zł; [...] r. kwotę [...] zł. Rozpoznając wniosek zważyć należało, co następuje: Na wstępie wskazać należy, że zgodnie z art. 243 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718, ze zm., dalej: "p.p.s.a."), prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania. W doktrynie i w orzecznictwie reprezentowany jest pogląd, że postanowienie o przyznaniu prawa pomocy ma charakter konstytutywny i wywołuje skutki ex nunc, tzn. od daty wniesienia wniosku. Nie działa ono z mocą wsteczną, lecz obejmuje swoim zakresem wszelkie przyszłe i potencjalne koszty sądowe, w tym również te opłaty sądowe, które mogą być następstwem zmian w obowiązującym ustawodawstwie. Nie obejmuje natomiast kosztów, które strona miała obowiązek uiścić przed jego złożeniem (zob. M. Niezgódka-Medek (w:) B.Dauter, A.Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnym. Komentarz Wydanie VI, Komentarz do art.243 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, LEX, stan prawny na 02.04.2016 r., postanowienia NSA z dnia: 9 grudnia 2010 r., II FZ 635/10, CBOSA; 2 czerwca 2011 r., I GSK 801/11, LEX nr 1082501; 15 czerwca 2011 r., II FZ 194/11, LEX nr 821410). Z powyższego wynika, że zakres orzekania w przedmiocie wniosku skarżącej, złożonego po odrzuceniu skargi nie obejmuje już wpisu od skargi. Ponadto, zgodnie z art. 220 § 4 p.p.s.a. zażalenie skarżącej wniesione na postanowienie Sądu z dnia 16 grudnia 2016 r. o odrzuceniu skargi z powodu nieuiszczenia wpisu sądowego, wolne jest od wpisu. Wynika z powyższego, że na obecnym etapie postępowania, na skarżącej nie ciążą żadne koszty postępowania. Jednakże, w związku z tym, że skarżąca na urzędowym formularzu zaznaczyła, że jej wniosek obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych w całości (rubryka 4.1. druku PPF), więc zachodzi konieczność jego merytorycznego rozpoznania co do przyszłych i potencjalnych kosztów sądowych. Stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym, następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z treści przytoczonego przepisu jednoznacznie wynika, że to osoba ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy powinna "wykazać", iż jej sytuacja majątkowa i rodzinna uzasadnia zwolnienie od kosztów. W tym celu strona zobowiązana jest do przedstawienia wiarygodnych i kompletnych informacji w tym zakresie, referendarz sądowy zaś dokonuje oceny przedstawionych przez stronę danych. Jeżeli strona ubiegająca się o zwolnienie od kosztów opisuje swoją sytuację majątkową w sposób niewiarygodny lub nie podaje wszystkich istotnych danych oraz nie dostarcza wszelkich dokumentów źródłowych pozwalających na wolną od wątpliwości weryfikację złożonego w tym zakresie oświadczenia, prawo pomocy nie może zostać przyznane. Wskazać także należy, że co do zasady, strona jest zobowiązana do ponoszenia kosztów związanych z jej udziałem w sprawie. Prawo pomocy, jako instytucja o charakterze wyjątkowym, powinno być zatem stosowane w przypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania. Opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienia od ponoszenia tego rodzaju danin są odstępstwem od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji RP. Dlatego też muszą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia. Podkreślić należy, że strona wnosząc skargę do Sądu, winna się liczyć z koniecznością ponoszenia kosztów sądowych w sprawie i wygospodarować na ten cel odpowiednie środki, ograniczając niezbędne wydatki bądź gromadząc oszczędności. Prawo pomocy jako instytucja o charakterze wyjątkowym może mieć zastosowanie tylko wobec osób, które znajdują się w bardzo trudnej sytuacji materialnej, w szczególności wobec osób, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia, bądź środki te są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko podstawowe potrzeby życiowe. Powinno być udzielane przede wszystkim osobom szczególnie ubogim, nieposiadającym stałego dochodu oraz majątku. Analiza złożonego wniosku oraz zgromadzonych dokumentów prowadzi do wniosku, że skarżąca nie wykazała, aby znajdowała się w takiej właśnie sytuacji. Nie można zatem stwierdzić, że skarżąca kwalifikuje się do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Wnioskodawczyni nie wyjaśniła w nich wystarczająco i bez żadnych wątpliwości sytuacji majątkowej swojej i rodziny. W pierwszej kolejności stwierdzić należy, że skarżąca nie wykazała we wniosku wysokości dochodów z prowadzonego gospodarstwa rolnego, wskazując jedynie na dopłaty do rolnictwa oraz na wysokość wydatków związanych z prowadzeniem działalności. W złożonym na wezwanie referendarza sądowego oświadczeniu w tym zakresie w dalszym ciągu skarżąca nie podała wysokości dochodów z produkcji rolnej, a jedynie wskazała na niejednolitość działalności w każdym miesiącu. O rozmiarach prowadzonej działalności świadczy zaś wielkość gospodarstwa rolnego (ponad [...] ha) oraz wysokość otrzymywanych dopłat do rolnictwa (ostatnie w listopadzie 2016 r. w kwocie [...] zł), nawet po uwzględnieniu ich pomniejszenia za 2015 r. Skarżąca w swoim oświadczeniu poinformowała, że uzyskuje przychody z tytułu prowadzenia hodowli psów rasowych, których choćby przybliżonej wartości nie podała, a których wcześniej nawet nie ujęła na urzędowym formularzu. Wątpliwości budzą także oświadczenia co do nieuzyskiwania jakichkolwiek dochodów przez ojca skarżącej oraz nieposiadania rachunków bankowych, podczas gdy z nadesłanych wyciągów z konta skarżącej wynika, że zasilał on konto skarżącej znacznymi kwotami, przekazywanymi z rachunku o nr [...] (przykładowo: w sierpniu 2016 r. były to kwoty [...] zł i [...] zł, we wrześniu 2016 r. – [...] zł, w listopadzie 2016 r. – [...] zł). Zgromadzony materiał dowodowy nie potwierdza okoliczności zamknięcia tego rachunku bankowego przez ojca skarżącej. Nie ulega wątpliwości, że fakt ten powinien być potwierdzony stosownym materiałem źródłowym, ponieważ aktualnie są to jedynie twierdzenia ojca skarżącej. Tymczasem samo twierdzenie nie jest wystarczające do wykazania określonego faktu. Jeżeli rachunek ten został zlikwidowany, należało przedstawić odpowiednie zaświadczenie wystawione przez bank lub kopię odpowiedniego dokumentu wydanego w tym przedmiocie. Ponadto za nierzetelną należy uznać informację skarżącej na temat stanu majątkowego jej ojca. Skarżąca najpierw podała, że ojciec żadnego majątku (ruchomości, nieruchomości) nie posiada, a w zdaniu następnym - że "jest egzekucja". Natomiast na wezwanie referendarza sądowego w zakresie nadesłania stosownych dokumentów źródłowych (tj. decyzji w sprawie podatków lokalnych dotyczących ojca) nie udzieliła żadnej odpowiedzi. Z powyższych powodów oświadczeń zarówno skarżącej jak i jej ojca, co do nieposiadania dochodów, rachunków bankowych, majątku przez ojca nie można uznać za uprawdopodobnione. Wskazać też należy na niepodanie przez skarżącą na urzędowym formularzu faktu wspólnego zamieszkiwania również z matką J. W., która - znów jedynie według nieudokumentowanych oświadczeń skarżącej - jest emerytką. Skarżąca nie podała żadnych informacji o wysokości świadczeń uzyskiwanych przez matkę z tego tytułu, a nie ulega wątpliwości, że okoliczność ta musi być brana pod uwagę przy ocenie zdolności do poniesienia kosztów sądowych. Zauważyć bowiem należy, że skoro skarżąca tworzy z rodzicami wspólne gospodarstwo domowe, to przy rozpoznawaniu jej wniosku należy rozpatrywać wspólnie sytuację majątkową jej i jej rodziców. Niezależnie od powyżej wskazanych mankamentów dowodowych wniosku, podnieść należy, że wniosek skarżącej nie może zostać uwzględniony również z uwagi na wielkość i wartość posiadanego majątku w postaci opisanych na wstępie nieruchomości. Zgodnie bowiem z ugruntowanym orzecznictwem sądów administracyjnych, już samo posiadanie majątku, w szczególności wielu nieruchomości, wyklucza możliwość zwolnienia z kosztów sądowych, zwłaszcza w sytuacji, kiedy te nie służą zaspokojeniu potrzeb mieszkaniowych. Ponadto, analiza rachunku bankowego prowadzonego dla skarżącej najpełniej obrazuje wysokość środków, jakimi skarżąca dysponuje i na co je przeznacza. Struktura obrotów na rachunku bankowym pozwala bowiem na dość dokładną ocenę, jaka jest rzeczywista możliwość skarżącej uiszczenia kosztów sądowych chociażby w części. W ocenie rozpoznającego wniosek, skarżąca obraca takimi środkami pieniężnymi na rachunku bankowym, które nie pozwalają przyjąć, że uiszczenie kosztów sądowych, wykracza poza jej możliwości płatnicze. Wskazać także należy, że za zasadnością wniosku nie może przemawiać fakt spłaty przez skarżącą debetu na rachunku bankowym oraz innych zobowiązań, a także obciążenie nieruchomości hipotekami jak i prowadzenie postępowania egzekucyjnego z nieruchomości. Podkreślić bowiem należy, że fakt spłaty zobowiązań kredytowych (debetów) oraz innych zobowiązań cywilnoprawnych i publicznoprawnych co do zasady nie jest argumentem przemawiającym za przyznaniem prawa pomocy. Obowiązek spłaty kredytu (debetu, karty kredytowej) ma oczywiście wpływ na sytuację finansową strony, nie stanowi jednak przesłanki determinującej przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, albowiem okoliczność ta nie przesądza o braku możliwości poniesienia kosztów związanych z postępowaniem sądowoadministracyjnym. Spłata innych zobowiązań nie stanowi wydatków, których ponoszeniu należy przyznać pierwszeństwo przed wydatkami związanymi z udziałem w postępowaniu przed sądem administracyjnym. W orzecznictwie sądowym ukształtowało się już stanowisko, że zobowiązania cywilnoprawne nie mogą mieć pierwszeństwa przed kosztami postępowania sądowego (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 lutego 2006 r., I OZ 83/06). Tymczasem, przedstawiana przez skarżącą struktura dochodów i stałych wydatków wskazują, że daje ona pierwszeństwo innym kosztom prowadzonej działalności, podczas gdy jej sytuacja finansowa pozwala na poniesienie kosztów postępowania sądowego. Wskazać należy też, iż ustanowienie na nieruchomości zabezpieczenia w postaci hipoteki nie wyklucza możliwości korzystania z niej i uzyskiwania dodatkowych dochodów w postaci pożytków naturalnych lub cywilnych. Nie stanowi również przeszkody w rozporządzaniu nią według własnego uznania. Kwestia hipotek obciążających nieruchomości może mieć znaczenie jedynie przy ustalaniu ceny pomiędzy stronami dokonującymi przeniesienia własności nieruchomości, nie stanowi natomiast zakazu zbycia jej lub oddania do użytkowania innej osobie. Zbycie nieruchomości obciążonej hipoteką jest możliwe, a zmiana właściciela nie stwarza zagrożenia dla wierzyciela hipotecznego, który może dochodzić zaspokojenia z nieruchomości bez względu na to, czyją stała się własnością (por. postanowienie WSA w Lublinie z dnia 27.08.2015 r. o sygn. akt I SA/Lu 1123/14; postanowienie NSA z dnia 21.08.2014 r. o sygn. akt II FZ 1303/14). Uwzględniając powołane wyżej okoliczności, negatywnie ocenić należy próbę przeniesienia na Skarb Państwa kosztów postępowania sądowego, bowiem możliwość przyznania prawa pomocy – jak już wyżej wskazano - dotyczy sytuacji, gdy wnioskodawca nie jest w stanie obiektywnie ponieść kosztów postępowania, a nie takich, w których brak możliwości uiszczenia kosztów sądowych jest subiektywnym przekonaniem strony o braku możliwości uiszczenia takich kosztów (por. postanowienie NSA z dnia 29 października 2010 r., sygn. akt I FZ 323/10, dostępne na www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Biorąc pod uwagę powyższe, stwierdzić należy, że skarżąca - przy jej stanie posiadania, wysokości posiadanych zasobów pieniężnych oraz ponoszonych wydatków, a także ze względu na istnienie możliwości zdobycia dodatkowych przychodów - jest w stanie ponieść koszty sądowe samodzielnie lub z pomocą rodziny i nie spowoduje to utraty jej płynności finansowej. W opisanej sytuacji brak jest podstaw do przyznania skarżącej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Z powyższych względów, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 258 § 1, § 2 pkt 7 p.p.s.a., orzeczono jak w sentencji postanowienia.