I SA/Sz 1136/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Bolesław Stachura (spr.), po rozpoznaniu w dniu 28 stycznia 2016 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu Ł. S. od postanowienia referendarza sądowego z dnia 24 listopada 2015 r. o sygn. akt I SA/Sz 1136/15 w przedmiocie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi Ł. S. na decyzję Dyrektora Zachodniopomorskiego Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie ustalenia kwoty nienależnie pobranych płatności z tytułu realizacji przedsięwzięć rolnośrodowiskowych i poprawy dobrostanu zwierząt za lata 2007-2009 p o s t a n a w i a utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. Ł. S. (zwany dalej "Skarżącym") wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie skargę na powołaną powyżej decyzję Dyrektora Zachodniopomorskiego Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa, utrzymującą w mocy decyzję Kierownika Biura Powiatowego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa dla Powiatu P. z siedzibą w P. z dnia [...] r. nr [...], którą ustalono Skarżącemu kwotę nienależnie pobranych płatności z tytułu realizacji przedsięwzięć rolnośrodowiskowych i poprawy dobrostanu zwierząt za lata 2007-2009 w łącznej wysokości [...] zł. Skarżący, po otrzymaniu wezwania do uiszczenia wpisu sądowego w kwocie [...] zł należnego od wniesionej skargi, złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. W uzasadnieniu wniosku Skarżący podał, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania, gdyż dochody, które obecnie osiąga z ledwością wystarczają na utrzymanie gospodarstwa domowego. Skarżący wskazał, że jego gospodarstwo rolne jest na etapie rozwoju, polegającym na wykupie ziemi z zasobów Agencji Nieruchomości Rolnej i zakupie sprzętu rolniczego potrzebnego do prowadzenia gospodarstwa. Gospodarstwo jest obciążone kredytami hipotecznymi, nadto niska klasa gruntów, warunki atmosferyczne spowodowały, że przychody wynoszą [...] zł rocznie, zaś koszty utrzymania – [...] zł. Skarżący wyjaśnił także, że obecnie wraz z rodziną mieszka u rodziców, gdyż posiadany dom - w miarę możliwości finansowych - jest własnymi siłami remontowany. W oświadczeniu o stanie rodzinnym Skarżący podał, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną i dwójką małoletnich dzieci w wieku 10 i 5 lat. W oświadczeniu majątkowym Skarżący wykazał: nieruchomość – dom o powierzchni 95,80 m2 o wartości [...] zł, współwłasność; nieruchomość rolną – grunty własne o powierzchni [...] ha, grunty dzierżawione od ANR o powierzchni [...] ha; dwa budynki gospodarcze (bez podania ich powierzchni i wartości); w rubrykach formularza w zakresie posiadanych zasobów – oszczędności, papierów wartościowych – Skarżący wpisał "nie dotyczy". Ponadto wskazał, że posiada ciągnik rolniczy [...] z 2006 r., agregat uprawowo siewny z 2006 r., opryskiwacz Stanipex 3000 l z 2006 r. We wniosku Skarżący podał także, że jego żona – A. S. prowadzi z nim wspólnie gospodarstwo rolne i uzyskuje z tego tytułu wspólne dochody. Skarżący wykazał również zadłużenie z tytułu dwóch kredytów na kwoty [...] zł i na [...] zł oraz wymagalne zobowiązania wobec ANR w kwocie [....] zł. Skarżący, wykonując wezwanie referendarza sądowego do nadesłania dodatkowych dokumentów obrazujących jego sytuację finansową, przedłożył: – zaświadczenie Kierownika Biura Powiatowego ARiMR Powiatu P. z 6 listopada 2015 r., z którego wynika, że Skarżący otrzymał: w 2013 r. z tytułu płatności rolnośrodowiskowych za 2013 r. (RŚ) kwotę [...] zł, w 2014 r. z tytułu RŚ i płatności bezpośrednich za 2014 r. łącznie kwotę [...] zł, w 2015 r. z tytułu płatności bezpośrednich za 2014 r. kwotę [...] zł, zaś płatności bezpośrednie za 2015 r. będą realizowane od 1 grudnia 2015 r.; – zaświadczenie Banku [...] w P. z 9 listopada 2015 r. informujące, że prowadzi rachunek bankowy Skarżącego, a jego obroty w okresie od 28 kwietnia 2015 r. do 27 października 2015 r. wyniosły po stronie "Wn" – [...] zł, po stronie "Ma" [...] zł; ponadto Bank potwierdził posiadanie zadłużenia z tytułu kredytów bieżącego, obrotowych, pomocowego, inwestycyjnego; – zaświadczenie z Banku [...] SA z 9 listopada 2015 r., potwierdzające posiadanie przez skarżącego rachunku w tym banku, – zaświadczenie z Banku [...] SA z 9 listopada 2015 r., potwierdzające posiadanie przez żonę Skarżącego rachunku w tym banku, – zaświadczenie z Banku [....] SA z 9 listopada 2015 r., potwierdzające zaciągnięcie przez żonę Skarżącego w tym banku w dniu 28 października 2015 r. pożyczki gotówkowej w kwocie [...] zł, – wydruk internetowy z rachunku bankowego obsługującego kartę kredytową z limitem [...] zł; – zestawienie operacji na rachunku bankowym w [...] za okres od 1 maja 2015 r. do 9 listopada 2015 r. związanym z działalnością rolniczą, którego saldo końcowe wynosiło [...] zł; – zaświadczenie z Banku [...] SA z 9 listopada 2015 r., potwierdzające zaciągnięcie przez Skarżącego w tym banku w dniu 7 czerwca 2010 r. pożyczki gotówkowej w kwocie [...] zł oraz zadłużenie z tego tytułu na dzień 9 listopada 2015 r. w kwocie [...] zł; – wyciąg z prowadzonej ewidencji przychodów i kosztów dla gospodarstwa rolniczego Skarżącego za okres od stycznia 2015 r. do września 2015 r., z którego wynika łączny przychód w kwocie [...] zł, koszty [...] zł, a także oświadczenie Skarżącego, że Skarżący dokonuje sprzedaży własnych produktów rolnych i jest zwolniony z obowiązku naliczania podatku dochodowego od osób fizycznych oraz składania zeznania rocznego; – oświadczenie rodziców Skarżącego – U. i E. S., że Skarżący partycypuje w kosztach utrzymania domu w [...]%; – kopie dokumentów obrazujących miesięczne wydatki – kopie faktur i dowodów wpłat za telewizję, energię elektryczną, za wodę i odprowadzenie ścieków, wystawionych na rodziców skarżącego. Postanowieniem z dnia 24 listopada 2015 r. o sygn. akt I SA/Sz 1136/15, referendarz sądowy odmówił Skarżącemu przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Referendarz sądowy uznał, że okoliczności podane we wniosku i wynikające z akt sprawy uzasadniają stwierdzenie, że Skarżący nie wykazał, iż nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. W ocenie referendarza sądowego, Skarżącego i jego rodziny nie można uznać za osoby ubogie, wymagające pomocy Państwa w zakresie ponoszenia kosztów sądowych i opłacenia profesjonalnego pełnomocnika, gdyż status materialny Skarżącego znacznie wykracza ponad przeciętny poziom. Referendarz sądowy podniósł także, że przesłanką do przyznania wnioskowanej pomocy nie może być podnoszona przez Skarżącego okoliczność spłaty kredytów, albowiem zobowiązania z tytułu zaciągniętych kredytów, jak również inne zobowiązania, w tym nawet publicznoprawne – nie mogą być traktowane priorytetowo przed kosztami sądowymi. Odpis postanowienia referendarza sądowego wraz z uzasadnieniem doręczono Skarżącemu w dniu 11 grudnia 2015 r. W dniu 18 grudnia 2015 r. (data nadania pisma w urzędzie pocztowym) Skarżący wniósł sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego, w którym zakwestionował stanowisko orzekającego, iż posiadanie znacznego majątku nieruchomego w postaci gospodarstwa rolnego oraz przyznane dopłaty wskazują, że Skarżący posiada wystarczające możliwości finansowe, aby móc pokryć koszty związane z prowadzeniem postępowania przed Sądem. Zdaniem Skarżącego, całkowicie pominięto fakt, że posiadane nieruchomości, ich zakup, był sfinansowany z kredytów. Zakwestionowanie dopłat doprowadziło do trudnej sytuacji finansowej gospodarstwa rolnego i w zasadniczej mierze bardzo utrudnia możliwość poniesienia kosztów niniejszego postępowania. Z przedłożonej do wniosku dokumentacji wynika, że w chwili obecnej koszty gospodarstwa w zasadniczej mierze pochłaniają cały dochód osiągany z gospodarstwa rolnego. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie z w a ż y ł, co następuje: Sprzeciw nie zasługiwał na uwzględnienie. Na wstępie należy zaznaczyć, że postępowanie sądowoadministracyjne zostało w niniejszej sprawie wszczęte w dniu 26 sierpnia 2015 r., a więc po wejściu w życie zmian wprowadzonych ustawą z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2015 r., poz. 658), które zaczęły obowiązywać od dnia 15 sierpnia 2015 r. Stosownie do art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.; zwanej dalej "p.p.s.a."), rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy (§ 1). W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje się jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (§ 2). Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (§ 3). W rozpoznawanej sprawie Skarżący ubiega się o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego (art. 245 § 1 p.p.s.a.). Wobec tego, stosownie do art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., jego obowiązkiem było wykazanie, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Zaznaczyć przy tym należy, że koszty postępowania sądowego na jego obecnym etapie sprowadzają się do wpisu od skargi w kwocie [...] zł. Dokonując analizy wniosku Skarżącego, dokumentów dołączonych do wniosku oraz argumentacji zawartej we wniesionym sprzeciwie Sąd uznał, że referendarz sądowy w pełni zasadnie uznał, iż Skarżący nie wykazał niemożności poniesienia jakichkolwiek kosztów postępowania, i w konsekwencji odmówił przyznania mu prawa pomocy w zakresie całkowitym. Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym stanowi wyjątek od zasady przewidzianej w art. 199 p.p.s.a., zgodnie z którą strony samodzielnie ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Instytucja ta ma gwarantować możliwość realizacji, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, konstytucyjnego prawa do sądu. Jednakże, z uwagi na fakt, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z niej powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania. Stosując prawo pomocy nie można bowiem chronić, czy też wzbogacać majątku osób prywatnych (innych podmiotów), gdyż celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia. Prawo pomocy winno być zatem przyznane stronom, które znalazły się w trudnej sytuacji materialnej, a które jednocześnie podjęły maksimum wysiłku w celu jej przezwyciężenia. Innymi słowy strona, która nie ma wystarczających środków finansowych na zainicjowanie sprawy sądowej, oprócz należytego wykazania swojego stanu majątkowego winna wykazać, że dochowała należytej staranności w próbach przezwyciężenia niskiej kondycji finansowej. Koszty sądowe należy traktować jako wydatki bieżące w budżecie rodziny, które winny być zaspokajane na równi z innymi podstawowymi wydatkami. Dlatego też część uzyskiwanych środków powinna być przeznaczona na ich poniesienie. Jeśli bowiem strona decyduje się na zainicjowanie postępowania sądowego, to powinna liczyć się z koniecznością ich poniesienia, chyba że wykaże brak możliwości w tym zakresie, co w rozpoznawanej sprawie nie nastąpiło. Jak wynika z akt sprawy, Skarżący prowadzi czteroosobowe gospodarstwo domowe (żona i dwoje dzieci), mieszka u rodziców, i partycypuje w ½ części wydatków związanych z utrzymaniem mieszkania, własny dom remontuje. Wnioskodawca uzyskuje stałe dochody z tytułu działalności rolniczej, prowadzonej na gruntach o łącznej powierzchni [...] ha (w tym [...] ha to grunty własne), otrzymuje z tego tytułu dotacje unijne (w 2013 r. kwotę [...] zł, w 2014 r. – [...] zł, w 2015 r. – [...] zł). Przychody z tego gospodarstwa w roku 2014 r. wyniosły [...] zł, zaś od stycznia 2015 r. do września 2015 r. – [...] zł. Majątek wnioskodawcy, oprócz wskazanych gruntów własnych o powierzchni [...] ha, stanowią także maszyny i urządzenia rolnicze o znacznej wartości. Gospodarstwo rolne, jak wskazał Skarżący, jest na etapie rozwoju i powiększania, poprzez zakup dodatkowych gruntów od ANR i maszyn rolniczych. Zgodzić się zatem należy, że powyższe okoliczności są wystarczające do uznania, że Skarżący i jego rodzina nie są osobami ubogimi, którym grozi niedostatek. Brak jest zatem przesłanek do przyjęcia, że Skarżący nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania sądowego. Wbrew stanowisku zawartemu w sprzeciwie, analiza przedłożonych dokumentów prowadzi do wniosku, że Skarżący dysponuje w ramach prowadzonej działalności środkami w kwotach znacznie przewyższających należny wpis sądowy, wynoszący [...] zł. Świadczą o tym - obrót środkami na rachunkach bankowych oraz wykazane wydatki i nakłady na działalność (w okresie od stycznia 2015 r. do września 2015 r. koszty wyniosły [...] zł), a także regularne spłaty rat zaciągniętych kredytów i pożyczek. Podkreślić przy tym należy, że przejściowe problemy finansowe nie mogą per se przesądzać o konieczności przyznania prawa pomocy. Podobnież obciążenia finansowe powstałe poprzez zaciągnięcie pożyczek i zobowiązań kredytowych są indywidualną decyzją strony i konieczność ponoszenia kosztów powstałych z tytułu prowadzenia jakichkolwiek postępowań sądowych w żadnym razie nie może w takiej sytuacji skutkować automatycznym przerzuceniem na Skarb Państwa ciężaru ich ponoszenia, bez wykazania argumentów związanych z zagrożeniem bytu Skarżącego i jego rodziny. Oceny tej Skarżący nie podważył w złożonym sprzeciwie, które stanowi jedynie gołosłowną polemikę z prawidłowym rozstrzygnięciem referendarza sądowego. Reasumując, zdaniem Sądu referendarz sądowy zasadnie uznał, że skoro Skarżący posiada znaczny majątek nieruchomy w postaci gospodarstwa rolnego, które sukcesywnie powiększa poprzez zakup gruntów i maszyn rolniczych, prowadzi produkcję rolną o znacznych rozmiarach (o czym świadczy kwota przyznawanych dopłat do rolnictwa), zaciąga kredyty oraz dysponuje środkami na ich regularną spłatę, to nie kwalifikuje się do uzyskania dofinansowania udziału w postępowaniu sądowym przez Skarb Państwa. W opisanej sytuacji nie można bowiem przyjąć, że Skarżący jest osobą, dla której zdobycie środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest obiektywnie niemożliwe, oraz że przedstawione przez niego okoliczności świadczą o konieczności przerzucenie kosztów prowadzonego przez Skarżącego postępowania sądowego - za pośrednictwem budżetu państwa - na współobywateli. Mając powyższe na uwadze, na podstawie przepisów art. 260 § 1-§ 3 p.p.s.a., postanowiono jak w sentencji.