I SA/Sz 1246/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie: Przewodniczący Sędzia WSA – Kazimierz Maczewski po rozpoznaniu w dniu 15 stycznia 2015 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku T. W. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie z jego skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Szczecinie z dnia 4 sierpnia 2014 r. nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za listopad i grudzień 2009 r. oraz za miesiące od stycznia do grudnia 2010 r. p o s t a n a w i a odmówić skarżącemu przyznania prawa pomocy. T. W., reprezentowany przez radcę prawnego, pismem z dnia 5 września 2014 r., wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie skargę na opisaną powyżej decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Szczecinie. Wraz ze skargą skarżący złożył wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych, wskazując, że nie jest w stanie ich ponieść. Uzasadniając swój wniosek o przyznanie prawa pomocy, na formularzu PPF skarżący podał, że jego sytuacja finansowa jest bardzo trudna. W związku z upadkiem firmy spłaca długi i zaległe faktury. Skarżący oświadczył, że mieszka i prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z ojcem – Z. W., matką – D. W., bratem – Ł. W. oraz bratanicą – P. W. W oświadczeniu o stanie majątkowym, dotyczącym posiadanych nieruchomości, wartościowych rzeczy ruchomych, zgromadzonych zasobów skarżący wpisał "brak". Wnioskodawca oświadczył także, że jego rodzice otrzymują emeryturę, bratanica uczy się, a brat w chwili obecnej jest bezrobotny. W rubryce formularza dotyczącej dochodów skarżący wykazał wynagrodzenie za pracę w wysokości [...] zł brutto oraz świadczenia emerytalne rodziców w kwotach [...] zł brutto i [...] zł brutto. Odnośnie do Ł. W. i P. W. podał - odpowiednio - "bezrobotny, brak dochodów", "uczennica, brak dochodów". Skarżący wskazał także, że pomaga rodzicom w utrzymaniu mieszkania, dokładając się do kosztów i opłat, a nadto, że razem z rodzicami pomaga bratu, zaś pozostałe środki pieniężne przeznacza na żywność, środki higieny, ubranie. Uznając, że zawarte we wniosku oświadczenie strony jest niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego, rodzinnego i możliwości płatniczych, referendarz sądowy, na podstawie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.; zwanej dalej "p.p.s.a.") oraz przepisu § 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie określenia wzoru i sposobu udostępnienia urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz sposobu dokumentowania stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego wnioskodawcy (Dz. U. nr 227, poz. 2245; zwanego dalej "rozporządzeniem z dnia 16 grudnia 2003 r."), wezwał wnioskodawcę do przedłożenia - w terminie 10 dni, pod rygorem rozpoznania wniosku na podstawie oświadczeń i dokumentów znajdujących się w aktach sprawy - dokumentów źródłowych potwierdzających sytuację majątkowo-finansową skarżącego oraz osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym. Reprezentujący skarżącego pełnomocnik, wykonując powyższe zobowiązanie, w zakreślonym terminie nadesłał otrzymane od skarżącego dwa dokumenty, tj.: zaświadczenie pracodawcy (PHU R. W. w S.) z dnia 11 grudnia 2014 r., zaświadczające, że skarżący z tytułu wynagrodzenia za pracę otrzymuje kwotę [...] zł netto; wydruk ze strony internetowej Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej, z której wynika, że skarżący w dniu 8 września 2014 r. zaprzestał prowadzenia działalności gospodarczej. Ponadto, na podstawie dokumentów nadesłanych przez skarżącego do postępowania o przyznanie prawa pomocy prowadzonego w sprawie o sygn. akt I SA/Sz 946/14, referendarz sądowy ustalił, że skarżący w 2012 r. zadeklarował przychody z pozarolniczej działalności gospodarczej w wysokości [...] zł, koszty uzyskania przychodów w wysokości [...] zł, stratę w wysokości [...] zł, zaś za 2013 r. przychody z pozarolniczej działalności gospodarczej w wysokości [...] zł, koszty uzyskania przychodów w wysokości [...] zł, dochód w wysokości [...] zł, przychody z innych źródeł w wysokości [...] zł, koszty uzyskania przychodów w wysokości [...] zł, dochód w wysokości [...]zł. Postanowieniem z dnia 18 grudnia 2014 r. referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, stwierdzając, że wniosek strony nie zasługuje na uwzględnienie. Wskazując na fakt, że twierdzenia skarżącego o trudnej sytuacji finansowej, braku majątku, bezrobociu brata, sytuacji majątkowej i wysokości dochodów rodziców, a także pozostałe oświadczenia nie zostały w przekonujący sposób dowiedzione stosownymi dokumentami, referendarz uznał, że skarżący nie wykazał, iż poniesienie kosztów sądowych w pełnej wysokości, będzie stanowić uszczerbek dla koniecznego utrzymania jego i rodziny. Odpis powyższego postanowienia doręczono pełnomocnikowi skarżącego w dniu 23 grudnia 2014 r. Pismem z dnia 29 grudnia 2014 r., nadanym w urzędzie pocztowym w dniu 30 grudnia 2014 r., pełnomocnik skarżącego wniósł sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego, kwestionując jego zasadność. W uzasadnieniu podniósł, że żądanie przez referendarza udzielenia wyjaśnień, których (cyt.) "rzekomo skarżący nie przedłożył w podanym przez referendarza zakresie", nie było konieczne. Problemy finansowe, w jakich się obecnie znajduje skarżący, świadczą o tym, że jego sytuacja majątkowa jest bardzo trudna. Wysokość dochodów uzyskiwanych przez skarżącego potwierdza zaświadczenie z dnia 11.12.2014 r., które zostało złożone do akt sprawy. Podkreślono, że we wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący nie podał wszystkich wydatków, które stale ponosi, a których istnienie jest oczywiste (np. koszt zakupu jedzenia, środków czystości, ubrania). Bez pomocy rodziny skarżący nie byłby w stanie zapewnić utrzymania na poziomie minimum egzystencji. Wskazano również, że w ramach posiadanych skromnych środków finansowych skarżący dokonał opłaty kwoty [...] zł o tytułem wpisu od skargi w sprawie prowadzonej przed Sądem Administracyjnym w Szczecinie o sygn. akt I SA/Sz 946/14 i nie ma pieniędzy na dokonanie opłaty także w niniejszej sprawie, która jest kilkakrotnie wyższa. Na dowód przedłożono kopię polecenia przelewu wpisu sądowego od skargi w sprawie I SA/Sz 946/14. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie uznał, co następuje: Stosownie do brzmienia art. 260 p.p.s.a., wniesienie sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego w przedmiocie prawa pomocy ma ten skutek, że postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Sprzeciw w niniejszej sprawie został wniesiony skutecznie, tym samym należało rozpoznać wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Na wstępie wskazania wymaga, że udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Zwolnienie od kosztów sądowych jest bowiem odstępstwem od ogólnej zasady przewidzianej w art. 199 p.p.s.a, zgodnie z którą strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Stosownie do treści art. 245 § 1 p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje tylko zwolnienie od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3). Na mocy przepisu art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., osobie fizycznej prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z powyższego przepisu wynika, że przesłanką zwolnienia od kosztów sądowych jest okoliczność, że strona postępowania z uzyskiwanych przychodów i posiadanego majątku nie jest w stanie wygospodarować wolnych środków finansowych na pokrycie tych kosztów, albowiem całość środków zużywana jest na niezbędne (tj. niedające się wyeliminować albo czasowo ograniczyć) wydatki związane z utrzymaniem strony i jej rodziny. Z przytoczonej regulacji wynika również, że ciężar dowodu spoczywa na osobie fizycznej, albowiem zwrot "gdy osoba ta wykaże" oznacza, że podmiot składający wniosek o przyznanie prawa pomocy jest zobligowany z mocy ustawy do wykazania, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy, gdyż nie dysponuje dostatecznymi środkami na poniesienie kosztów postępowania. Jak podkreśla się w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (vide: postanowienie z dnia 30 listopada 2005 r., sygn. akt II FZ 781/05, niepubl.), stwierdzenie wystąpienia przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy wymaga zestawienia wysokości środków, jakimi strona dysponuje, z wysokością kosztów, do których zobowiązana jest na danym etapie postępowania. Jak wskazano powyżej, ciężar wykazania tych przesłanek spoczywa na stronie skarżącej. Ocena przytoczonych przez nią okoliczności należy zaś do sądu (vide: postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 lutego 2005 r., sygn. akt FZ 760/04, niepubl.). Przy czym, jeżeli oświadczenia strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okażą się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, sąd może wezwać stronę do złożenia, w zakreślonym terminie, dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 p.p.s.a.). Zgodnie zaś z brzmieniem § 4 rozporządzenia z dnia 16 grudnia 2003 r.: "Dokumentami źródłowymi, które w przypadkach budzących wątpliwości mogą potwierdzać przedstawione przez wnioskodawcę dane o jego majątku, dochodach i stanie rodzinnym, mogą być w szczególności [podkreślenie własne]: 1) odpisy zeznań podatkowych za ostatnie dwa lata kalendarzowe; 2) wyciągi i wykazy z posiadanych rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych z okresu ostatnich trzech miesięcy; 3) wypisy z rejestrów urzędowych; 4) odpis aktualnych bilansów; 5) zaświadczenia o wysokości wynagrodzeń, honorariów i innych należności oraz otrzymywanych świadczeń z okresu ostatnich dwu lat; 6) zaświadczenie o sytuacji rodzinnej wnioskodawcy wydawane przez właściwą do spraw zdrowia lub opieki społecznej jednostkę organizacyjną gminy". Z kolei, niedopełnienie obowiązku przedłożenia dodatkowych dokumentów i oświadczeń może w konsekwencji skutkować niewykazaniem, że strona nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania w rozumieniu art. 246 p.p.s.a. Jest to bowiem rodzaj dodatkowego postępowania dowodowego, w którym sąd ma możliwość uzupełnienia wniosku oraz ustalenia w sposób pełny i klarowny stanu majątkowego wnioskodawcy (vide np. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia: 19 stycznia 2010 r. o sygn. akt I GZ 1/10; 18 października 2011 r. o sygn. akt II GZ 460/11; 15 marca 2012 r., sygn. akt II FZ 175/12 – te orzeczenia i następne opublikowane w bazie CBOSA: orzeczenia.nsa.gov.pl). Odnosząc powyższe na grunt rozpatrywanej sprawy, należy stwierdzić, że skarżący nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla niego i jego rodziny. Sąd zważył przy tym, że obecne koszty postępowania sądowego w sprawie stanowi kwota [..] zł tytułem wpisu sądowego od skargi, jak również fakt, że w innej sprawie (sygn. akt I SA/Sz 946/14) skarżący uiścił wpis od skargi w kwocie [...] zł. Wskazania wymaga, że w swoim wniosku skarżący podniósł, iż wnosi o zwolnienie go od obowiązku ponoszenia kosztów sądowych, albowiem jego sytuacja finansowa jest bardzo trudna. W formularzu PPF skarżący oświadczył, że tworzy wspólne gospodarstwo domowe z czterema innymi osobami, tj. z rodzicami, bratem i bratanicą, a rodzina utrzymuje się z dochodów w kwocie [..] zł brutto. Brat skarżącego jest bezrobotny i nie uzyskuje dochodów. Skarżący nie posiada żadnego majątku ani oszczędności. Partycypuje w utrzymaniu mieszkania rodziców, pomaga finansowo bezrobotnemu bratu, resztę dochodów wydatkuje na własne utrzymanie. Z uwagi na fakt, że wskazane informacje okazały się zbyt ogólne, aby ocenić, czy skarżący jest w stanie i w jakim zakresie ponieść koszty sądowe, został on zobowiązany przez referendarza sądowego do nadesłania dodatkowych dokumentów, których rodzaj był adekwatny do zakresu złożonych oświadczeń i nie wykraczał poza granice zakreślone brzmieniem § 4 rozporządzenia z dnia 16 grudnia 2003 r. Skarżący został bowiem wezwany do przedłożenia następujących dokumentów źródłowych: – dokumentu potwierdzającego zakończenie lub zawieszenie prowadzenia działalności gospodarczej przez skarżącego; – jeśli działalność jest nadal prowadzona – wyciągu z księgi podatkowej, obrazującego wielkość przychodów, kosztów uzyskania przychodów, dochodów skarżącego za ostatnie trzy miesiące, a także wyciągu z ewidencji VAT za trzy ostatnie okresy rozliczeniowe; – zaświadczenia pracodawcy skarżącego o wysokości średniego miesięcznego wynagrodzenia netto z ostatnich sześciu miesięcy; – wyciągów z rachunków bankowych skarżącego związanych z działalnością gospodarczą, osobistych, lokat, kart kredytowych z ich stanem za okres od 26 sierpnia 2014 r. do 26 listopada 2014 r., lub zaświadczeń z banków o likwidacji rachunków bankowych w ostatnim okresie; – wykazu ponoszonych miesięcznie wydatków na konieczne utrzymanie skarżącego, ze wskazaniem kwoty przekazywanej rodzicom na opłacenie mieszkania, wraz z dokumentami potwierdzającymi ich wysokość z ostatnich dwóch miesięcy; – dokumentu potwierdzającego, że brat skarżącego jest bezrobotny i nie posiada prawa do zasiłku; – dodatkowego oświadczenia skarżącego wyjaśniającego, czy bratanica skarżącego otrzymuje alimenty lub inne świadczenia od instytucji (ośrodek pomocy społecznej, szkoła, ZUS) lub osób, w jakiej wysokości, w miarę możliwości wraz z dokumentami potwierdzającymi wysokość takich świadczeń; – dodatkowego oświadczenia dotyczącego stanu majątkowego rodziców skarżącego, czy są właścicielami domu, mieszkania, innych nieruchomości ze wskazaniem ich powierzchni; – dokumentów potwierdzających wysokość otrzymywanych przez rodziców skarżącego świadczeń emerytalnych; – wyciągów z rachunków bankowych rodziców skarżącego z ich stanem za okres od 26 sierpnia 2014 r. do 26 listopada 2014 r. Jak wynika z akt sprawy (vide: k. 80-82 akt sądowych), odpowiadając na powyższe wezwanie, pełnomocnik skarżącego nadesłał jedynie zaświadczenie pracodawcy i informację o wykreśleniu działalności gospodarczej z rejestru. Skarżący – pomimo wyraźnego wezwania – nie przedstawił natomiast wyciągów z należących do niego rachunków bankowych (w tym lokat), żadnych dokumentów obrazujących sytuację majątkowo-finansową osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym, ani dokumentów potwierdzających wysokość wydatków ponoszonych na utrzymanie swoje i swojej rodziny. Nie wskazał przy tym przyczyn uniemożliwiających mu wypełnienie ww. wezwania w całości. Co istotne, składając sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego, mimo pełnej świadomości konsekwencji swojego postępowania, skarżący również uchylił się od przedstawienia żądanych dokumentów. W sprzeciwie podniesiono zaś, że żądanie referendarza nie było konieczne oraz że okoliczności wskazane we wniosku (w tym trudna sytuacja finansowa wywołana zakończeniem działalności gospodarczej) i przedłożone zaświadczenie od pracodawcy o wysokości zarobków, są wystarczające do pozytywnego rozpoznania jego wniosku. Wobec powyższego stwierdzić należy, że wskazywane przez skarżącego okoliczności, jak również nadesłane przez niego dokumenty, nie mogą zostać uznane za wystarczającą podstawę do przyznania stronie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Nie ulega wątpliwości, że w sprawie należało potwierdzić nie tylko wysokość otrzymywanych przez skarżącego dochodów z wynagrodzenia za pracę i fakt zakończenia działalności gospodarczej, ale także brak oszczędności, nieuzyskiwanie dochodów z działalności gospodarczej od stycznia 2014 r. do września 2014 r. (jak się okazało strona formalnie zakończyła działalność dopiero 8 września 2014 r.). Należało również ustalić wydatki rodziny na utrzymanie oraz potwierdzić istotne kwestie związane z domownikami, tj. sytuację finansową rodziców, brata i bratanicy. Jest bowiem oczywiste, że skoro strona podała, że mieszka i prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z krewnymi, to sytuacja tych osób, ich stan majątkowy, dochody i obciążenia finansowe współkształtują sytuację wnioskującego o prawo pomocy. Skoro skarżący twierdzi, że potrzebuje pomocy państwa w zakresie realizacji swoich praw przed sądem, to konieczna jest ocena, czy dochód (majątek) prowadzącej wspólne gospodarstwo domowe rodziny nie jest wystarczający dla pokrycia kosztów sądowych w przedmiotowym postępowaniu. Dopiero ustalenie, że ani samodzielnie, ani przy pomocy rodziny nie jest on w stanie ponieść pełnych kosztów sądowych bez uszczerbku koniecznego utrzymania pozwalałoby rozstrzygnąć o możliwości pomocy z budżetu państwa (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 8 lipca 2013 r., sygn. akt II FZ 321/13). W rozpoznawanej sprawie skarżący nie ujawnił wszystkich danych dotyczących jego sytuacji materialnej i finansowej, czym pozbawił Sąd możliwości pełnej oceny kondycji finansowej jego gospodarstwa domowego. Tymczasem do uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy, nie wystarczy ogólne twierdzenie o trudnej sytuacji finansowej skarżącego. Uwzględnienie żądania jest możliwe wyłącznie w przypadku wyczerpującego przedstawienia informacji w zakresie wysokości dochodów strony skarżącej i wydatków ponoszonych na konieczne utrzymanie. Dopiero zestawienie tych wielkości umożliwia stwierdzenie, czy stronę stać na poniesienie kosztów sądowych, czy jest w stanie zrezygnować z pewnych wydatków w celu uiszczenia opłaty sądowej. Natomiast bierna postawa i uchylenie się od przedłożenia wszystkich dokumentów potwierdzających twierdzenia skarżącego, skutkuje tym, że jego wniosek nie może zostać rozpoznany pozytywnie. W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 oraz art. 260 p.p.s.a., orzeczono jak na wstępie.