I SA/Sz 169/16

Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie - Aleksandra Jawoszek po rozpoznaniu w dniu 30 maja 2016 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku K K o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym w sprawie ze skargi na decyzję Dyrektora Zachodniopomorskiego Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z dnia 8 grudnia 2015 r. Nr [...] w przedmiocie ustalenia kwoty nienależnie pobranych płatności z tytułu realizacji programu rolnośrodowiskowego na rok 2013 p o s t a n a w i a: odmówić skarżącemu przyznania prawa pomocy. Skarżący K K, reprezentowany przez [...] S K, po otrzymaniu wezwania do uiszczenia wpisu od wniesionej skargi w kwocie [...] zł, na wyżej powołaną decyzję Dyrektora Zachodniopomorskiego Oddziału Regionalnego ARiMR złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy obejmujący zwolnienie od kosztów sądowych i wydatków w całości, wskazując, że nie jest on w stanie ponieść ich w jakiejkolwiek części bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W uzasadnieniu wniosku skarżący podał, że ma obecnie [...] lat jest uczniem [...] w K. Skarżący nie osiąga w chwili obecnej żadnych dochodów i jest na wyłącznym utrzymaniu swoich rodziców. Przyznane skarżącemu dotacje zostały w całości wstrzymane, a dodatkowo Kierownik Biura Powiatowego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w Ś nałożył na skarżącego sankcję w łącznej kwocie przekraczającej [...]złotych. Do wniosku dołączono: zaświadczenie z [...] w K z dnia 11.03.2016 r. Na urzędowym formularzu PPF skarżący oświadczył nadto, że mieszka i prowadzi wspólne gospodarstwo domowe wraz z rodzicami bratem i siostrą w domu należącym do rodziców w D przy ul. K, o powierzchni [...] m kw. Posiada nieruchomość rolną o pow. [...] ha o wartości [...] zł; żadnego innego majątku skarżący nie wykazał. Odnośnie sytuacji rodziców podał, że oprócz domu o pow. [...] m kw. posiadają oni gospodarstwo rolne o łącznej powierzchni [...] ha. W rubryce dotyczącej dochodów rodziny wnioskodawca wpisał, że S K z gospodarstwa rolnego uzyskuje [...] zł netto miesięcznie, odnośnie pozostałych osób prowadzących wspólne gospodarstwo domowe – "brak dochodów". Skarżący rubrykę dotyczącą zobowiązań i stałych wydatków wykreślił. Uznając złożone oświadczenie za niewystarczające do oceny możliwości płatniczych skarżącego i jego rodziny, wezwaniem z dnia 27 kwietnia 2016 r., referendarz sądowy zobowiązał jego pełnomocnika do nadesłania dodatkowych dokumentów. Wezwanie to obejmowało: - zaświadczenie właściwej terenowej jednostki ARiMR potwierdzające, czy K K oraz S K są producentami rolnymi oraz czy otrzymali dopłaty do rolnictwa w 2014 i 2015 r., w jakiej wysokości; - wykaz miesięcznych koniecznych wydatków rodziny wraz z dokumentami potwierdzającymi ich wysokość z ostatnich dwóch miesięcy; - wyciągi z rachunków bankowych skarżącego, S K, M K, osobistych, związanych z działalnością rolniczą, lokat, z kart kredytowych, związanych z kredytami, z ostatnich sześciu miesięcy; - dokument potwierdzający wysokość dochodów S K z gospodarstwa rolnego za okres od 1 lipca 2015 r. do 31 grudnia 2015 r. oraz od 1 stycznia 2016 r. do 27 kwietnia 2016 r. (np. wyciąg z prowadzonej ewidencji dla celów działalności); - dokument potwierdzający, że M K nie uzyskuje dochodów (np. zaświadczenie z urzędu pracy, że jest zarejestrowana jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku, zaświadczenia z urzędu skarbowego o braku dochodów); - dokumenty potwierdzające, że rodzeństwo skarżącego nie uzyskuje dochodów, np. zaświadczenie ze szkół, w których kontynuują naukę i nie otrzymują stypendium, zaświadczenie z właściwego urzędu pracy, że są zarejestrowani jako osoby bezrobotne bez prawa do zasiłku. Skarżący, jak też jego pełnomocnik, w zakreślonym terminie ani dotychczas wymienionych dokumentów nie przedłożyli. Nie udzielono także żadnych wyjaśnień odnośnie przyczyn niewykonania ww. wezwania. Rozpoznając wniosek zważyć należało, co następuje: Zgodnie z art. 245 § 1 ustawy dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270, ze zm., dalej w skrócie p.p.s.a.), prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 p.p.s.a.). Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 p.p.s.a.). Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje, wówczas gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Podnieść należy, że co do zasady strona jest zobowiązana do ponoszenia kosztów związanych z jej udziałem w sprawie. Prawo pomocy, jako instytucja o charakterze wyjątkowym, powinno być zatem stosowane jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania. Opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienia od ponoszenia tego rodzaju danin są odstępstwem od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji RP. Dlatego też muszą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 10 stycznia 2005 r., sygn. akt FZ 478/04, niepubl.). Ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie prawa pomocy. Świadczy o tym użycie w przepisie art. 246 § 1 p.p.s.a. zwrotu "gdy wykaże". Ponadto, jak podkreśla się w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (por. postanowienie z dnia 30 listopada 2005 r., sygn. akt II FZ 781/05, niepubl.), stwierdzenie wystąpienia przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy wymaga zestawienia wysokości środków, jakimi strona dysponuje, z wysokością kosztów, do których zobowiązana jest na danym etapie postępowania. Ciężar wykazania tych przesłanek spoczywa na stronie skarżącej. Ocena przytoczonych przez nią okoliczności należy zaś do sądu (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 lutego 2005 r., sygn. akt FZ 760/04, niepubl.). Przy czym, jeżeli oświadczenia strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okażą się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, sąd może wezwać stronę do złożenia, w zakreślonym terminie, dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 p.p.s.a.). Sąd (referendarz sądowy) nie jest natomiast zobowiązany do prowadzenia jakichkolwiek dochodzeń w sytuacji, gdy przedstawione przez stronę dane uniemożliwiają pełną ocenę jej stanu majątkowego albo gdy nie są one do końca jasne. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym podkreśla się, iż niewykonanie wezwania do złożenia dodatkowych oświadczeń lub dokumentów uniemożliwia dokonanie rzetelnej analizy sytuacji finansowej strony (por. postanowienie NSA z dnia 1 marca 2006 r. sygn. akt II OZ 235/06 niepubl.). Bierność wnioskodawcy w tym zakresie należy potraktować jako niewykazanie przesłanek, o których mowa w art. 246 § 1 p.p.s.a. (por. postanowienie NSA z dnia 24 marca 2005 r. sygn. akt OZ 128/05 niepubl.). Mając powyższe na uwadze, stwierdzić należy, że wniosek skarżącego, który ubiega się o prawo pomocy w zakresie częściowym, nie zasługuje na uwzględnienie, ponieważ nie wykazał on, iż nie jest w stanie pokryć pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przedstawione we wniosku dane okazały się być niewystarczające do oceny rzeczywistej sytuacji majątkowej skarżącego oraz jego możliwości płatniczych. Natomiast skarżący, wezwany do przedstawienia stosownych dokumentów i oświadczeń, nie wywiązał się należycie z nałożonego na niego zobowiązania, co sprawia, że jego oświadczenia są niepełne, bądź nie poddają się weryfikacji, a to – z kolei – uniemożliwia przyjęcie, że spełnia on przesłanki przyznania prawa pomocy, określone w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. We wniosku podano, że poniesienie przez skarżącego kosztów sądowych nie jest możliwe ze względu na trudną sytuację finansową, spowodowaną brakiem dochodów wynikającym z kontynuowania nauki, pozostawaniem na utrzymaniu rodziców. Wskazano na prowadzenie wspólnego gospodarstwa domowego z rodzicami i rodzeństwem, a także na brak majątku poza gruntami o pow. [...] ha. Odnośnie sytuacji rodziców i rodzeństwa skarżący podał, że rodzice posiadają dom o pow. [...] m kw., gospodarstwo rolne o pow. [...] ha, zaś dochody rodziny to kwota [...] zł miesięcznie uzyskiwana wyłącznie przez ojca skarżącego z działalności rolnej. Wobec tego, że złożone na formularzu PPF oświadczenie o stanie majątkowym, rodzinnym i możliwościach płatniczych rodziny było niepełne i niewystarczające do oceny czy skarżący samodzielnie lub przy pomocy rodziny jest w stanie ponieść pełne koszty postępowania, pismem procesowym z dnia 27 kwietnia 2016 r. został wezwany do nadesłania dokumentów potwierdzających wykazane okoliczności oraz uzupełniających dane, tj. wysokość dochodów z działalności rolnej prowadzonej przez ojca skarżącego, nieuzyskiwanie dochodów przez matkę i rodzeństwo, wysokość otrzymywanych dopłat do rolnictwa, nieposiadanie oszczędności przez rodzinę, a także wysokość koniecznych wydatków rodziny. Oczywiste bowiem jest, że dokumenty i oświadczenia, o które wystąpiono, wskazywać mają na okoliczności mogące rzutować na sytuację skarżącego i jego zdolność do poniesienia kosztów postępowania. Skarżący we wniosku podał, że pozostaje na utrzymaniu rodziców. Należy zauważyć zatem, że konieczność zapewnienia środków utrzymania członkom rodziny (małżonkowi, dzieciom czy rodzicom) przez stronę ubiegającą się o prawo pomocy, jak i możliwość pomocy rodziny przy pozyskaniu przez nią środków na ich opłacenie ma znaczenie przy ocenie możliwości poniesienia kosztów sądowych. Na stan majątkowy strony niewątpliwie ma bowiem wpływ stan majątkowy i dochody jej rodziny (członków, którzy mają obowiązek wspierania strony). Konieczność oceny stanu majątkowego strony ubiegającej się o prawo pomocy w oparciu wiedzę na temat stanu majątkowego jej rodziny potwierdza również art. 252 p.p.s.a., zgodnie z którym oświadczenie strony, będącej osobą fizyczną powinno zawierać dokładne dane o jej stanie majątkowym, dochodach i stanie rodzinnym. Skarżący, nie wykonując wezwania z dnia 27 kwietnia 2016 r., uniemożliwił określenie rzeczywistych źródeł jego utrzymania i ich wielkości, weryfikację wiarygodności podanych przez niego danych o stanie rodzinnym i dochodach rodziny oraz określenie relacji pomiędzy posiadanymi środkami a niezbędnymi wydatkami. Należy powtórzyć, że z treści powołanych wyżej przepisów ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi jednoznacznie wynika, że to na wnioskującym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar wykazania okoliczności uzasadniających uwzględnienie jego żądania. W sytuacji, gdy strona postępowania uchyla się od złożenia niezbędnych do ustalenia jej sytuacji rodzinnej i materialnej dokumentów lub oświadczeń, brak jest podstaw do prowadzenia z urzędu postępowania w tym zakresie. Powyższe oznacza, że dopóki skarżący nie przedstawi pełnej informacji o swojej sytuacji majątkowej oraz sytuacji swojej rodziny, a także o ich możliwościach płatniczych i o uzasadnionych wydatkach i nie uzupełni wniosku o określone dokumenty, nie będzie możliwe uwzględnienie jego wniosku. Dopiero bowiem stwierdzenie, że skarżący nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania ani samodzielnie, ani przy pomocy rodziny, pozwali rozstrzygnąć o możliwości przyznania prawa pomocy z budżetu państwa. Orzekanie na podstawie niekompletnych danych nie jest bowiem możliwe ani dopuszczalne. Prawo pomocy jest bowiem instytucją wyjątkową i jako takie powinno być stosowne tylko w stosunku do osób, które w sposób nie budzący wątpliwości wykazały, że spełniają przesłanki do jego otrzymania. Mając to na uwadze, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., orzeczono, jak w sentencji.