I SA/Sz 204/08

Dnia 6 kwietnia 2009 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie: Sędzia WSA – Joanna Wojciechowska po rozpoznaniu w dniu 6 kwietnia 2009 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku Z. B. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie z jego skargi na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] Nr [...] w przedmiocie uznania zarzutów w postępowaniu egzekucyjnym za nieuzasadnione p o s t a n a w i a: 1) zwolnić skarżącego od wpisu sądowego od skargi w kwocie 100 zł (sto złotych), 2) odmówić przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie. Skarżący Z.B., w odpowiedzi na zarządzenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w S. o wezwaniu do uiszczenia wpisu sądowego w kwocie [...] zł, w sprawie z jego skargi na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S. z [...] r., Nr [...], złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy, poprzez zwolnienie od kosztów sądowych (k. [...]). Uzasadniając swój wniosek skarżący powołał się na swoją niezwykle trudną sytuację finansową. Postanowieniem z dnia [...] r. (k. [...]), referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w S. odmówił Z.B. przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, wskazując, że wnioskodawca nie wykazał, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego siebie i rodziny. Pismem z dnia [...] r. (k[...]) skarżący wniósł sprzeciw od postanowienia wydanego przez referendarza sądowego. W związku z tym orzeczenie z dnia [...] r. utraciło moc, a sprawa przyznania prawa pomocy Z. B. podlegała rozpoznaniu przez Sąd na posiedzeniu niejawnym. Postanowieniem z dnia [...] r. (k. [...]), Wojewódzki Sąd Administracyjny w S. przyznał wnioskodawcy prawo pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W ocenie Sądu, okoliczności przywołane przez skarżącego, jak również ustalone przez Sąd na podstawie dokumentów zgromadzonych w sprawie, uzasadniały uwzględnienie wniosku Z. B. Sąd uznał, że dochód, jakim dysponował wnioskodawca świadczył o tym, że znajduje się on w sytuacji materialnej nie pozwalającej na uiszczenie kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, tym bardziej, że strona była zobowiązana do uiszczenia podobnych kosztów w dwóch innych, analogicznych sprawach. Powyższe orzeczenie stało się przedmiotem zażalenia wniesionego przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze w S. do Naczelnego Sądu Administracyjnego (k. [...]). Sąd drugiej instancji, postanowieniem z dnia [...] r., sygn. akt [...] (k. [...]), uchylił opisane powyżej postanowienie z [...] r. i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w S. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd pierwszej instancji nie sprostał obowiązkowi dokonania wnikliwej i swobodnej, lecz nie dowolnej, analizy oświadczeń, informacji oraz dokumentów przedłożonych przez osobę ubiegającą się o przyznanie prawa pomocy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w S., dokonując oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy, odniósł się bowiem jedynie do ponoszonych przez wnioskodawcę i jego rodzinę wydatków, natomiast całkowicie pominął kwestię ustalenia dochodów, z których te wydatki są pokrywane. Tymczasem na gruncie niniejszej sprawy uzasadnione wątpliwości budziły źródła utrzymania skarżącego, który uzyskując deklarowany dochód (zasiłek na dwójkę małoletnich dzieci w kwocie [...] zł miesięcznie oraz dochód w wysokości [...] zł na koniec [...] r. z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej) w wysokości niewystarczającej na zapewnienie minimum egzystencji czteroosobowej rodziny, jednocześnie ponosi stałe miesięczne wydatki (w zadeklarowanej kwocie [...] zł) kilkakrotnie przewyższające wysokość pozostawionych do jego dyspozycji dochodów. Ponadto Sąd drugiej instancji zauważył, że w odpowiedzi na zażalenie skarżący wskazał na dodatkowe wydatki, o których wcześniej nie wspominał, tj.: koszty miesięcznych wydatków na zakup oleju napędowego wynoszące [...] zł miesięcznie, która to kwota stanowi ponad połowę deklarowanej sumy dochodów. Jednocześnie wątpliwości budził fakt, że przy deklarowanych dochodach nie zapewniających minimum egzystencji, skarżący nie uzyskuje pomocy z Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w S. W związku z powyższym, Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że konieczne jest ustalenie, z jakich źródeł wnioskodawca osiąga dochody pozwalające na pokrycie deklarowanych przez niego comiesięcznych wydatków. Dopiero bowiem poczynienie takich ustaleń, pozwoli na dokonanie prawidłowej oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy i jego możliwości płatniczych. Wojewódzki Sąd Administracyjny w S., związany powyższym orzeczeniem Sądu drugiej instancji, pismem z dnia [...] r. (k. [...]) wezwał Z. B. do złożenia dodatkowych dokumentów i wyjaśnień, mających na celu ustalenie aktualnego stanu finansowego skarżącego i jego możliwości płatniczych. Wnioskodawca został zobowiązany do nadesłania: a) wykazu miesięcznych dochodów skarżącego i osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym, ze wskazaniem ich kwoty oraz źródeł pochodzenia za ostatnie dwa miesiące; b) zaświadczenia z MOPS, czy w ciągu ostatnich [...] miesięcy skarżący lub osoby pozostające z nim we wspólnym gospodarstwie domowym korzystały z pomocy społecznej; c) dokumentów potwierdzających miesięczny przychód i dochód (stratę) z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej z ostatnich dwóch miesięcy, np. odpisu z prowadzonej ewidencji przychodów; d) aktualnego zaświadczenia z urzędu pracy, potwierdzającego, czy małżonka skarżącego jest nadal zarejestrowana jako osoba bezrobotna, czy też status ten utraciła, np. w związku z podjęciem zatrudnienia lub rozpoczęciem prowadzenia działalności gospodarczej; e) aktualnego wykazu miesięcznych wydatków ponoszonych na konieczne utrzymanie strony skarżącej i osób pozostających z nią we wspólnym gospodarstwie domowym oraz dowodów potwierdzających ich wysokość z ostatnich dwóch miesięcy (np. rachunków i faktur dotyczących opłat z tytułu czynszu, za media); f) oświadczenia o obecnym stanie zaległości skarżącego z tytułu podatku od nieruchomości oraz składek ZUS. Odpowiadając na powyższe wezwanie, skarżący przesłał do Sądu pismo z dnia [...] r. (k. [...]), w którym udzielił wyjaśnień odnośnie ww. zagadnień, tj.: a) wskazał, że źródła dochodu za ostatnie dwa miesiące, tj. od [...] r. stanowiły: – zasiłek rodzinny dla córki [...] [...] zł – zasiłek rodzinny dla córki [...] [...] – stypendium córki [...] [...] zł – dwumiesięczna dieta skarżącego z tytułu pracy ławnika w Sądzie Okręgowym [...] zł – wynagrodzenie J. K. z tytułu umowy o pracę od [...] r. wraz z ekwiwalentem za urlop i zasiłkiem chorobowym, po wypowiedzeniu jej umowy o pracę z datą rozwiązania umowy [...] r. [...] zł. Jak podkreślił wnioskodawca, całkowity dochód za dwa miesiące wyniósł [...] zł, co daje na miesiąc [...] zł, a więc na jednego członka rodziny przypadało miesięcznie [...] zł, tj. poniżej minimum socjalnego wynoszącego [...] zł; b) przedłożył kserokopię zaświadczenia z MOPR w S. z [...] r. potwierdzającego, że Z. B. nie korzysta z pomocy finansowej MOPR i nie figuruje w ewidencji tego Ośrodka (k. [...]); c) złożył kserokopię podatkowej księgi przychodów i rozchodów za [...] r. (k. [...]), z której wynika, iż na koniec [...] r. osiągnął on przychód w wysokości [...] zł, a koszty związane z tą działalnością wyniosły [...] zł, w tym zakup towarów handlowych – [...] zł, zaś pozostałe wydatki – [...] zł. Jednocześnie w piśmie z [...] r. skarżący oświadczył, że w okresie od [...] r. z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej osiągnął stratę w wysokości [...] zł, co średniomiesięcznie daje kwotę [...] zł. Wskazał on także, że "przymierza się" do likwidacji działalności gospodarczej w najbliższym czasie, gdyż popada dalej w coraz to większe długi, "pomimo tak mocno zaciśniętego pasa"; d) skarżący wyjaśnił, że jego małżonka po rozwiązaniu w dniu [...] r. umowy o pracę (w następstwie wypowiedzenia jej umowy przez zakład pracy), po wygraniu konkursu oferty pracy, została od dnia [...] r. do dnia [...] r. zatrudniona na umowę o pracę na zastępstwo. Obecnie przedłużono z nią umowę na dalszy okres od [...] r., lecz także tylko na zastępstwo do [...] r. w Dziale Płac na U. S.. Nastąpiło to w związku z chorobą etatowego pracownika i nie wiadomo, jak długo będzie to trwało. Ponadto wynagrodzenie z tytułu tej umowy wynosi [...] zł brutto, czyli około [...] zł netto. Skarżący przedłożył również kserokopie: – umowy o pracę J. K. z dnia [...] r. na czas zastępstwa do [...] r. (k. [...]); – informacji J. K. o dochodach oraz o pobranych zaliczkach na podatek dochodowy PIT-11 za okres od [...] r., z której wynika, iż za wskazany okres osiągnęła ona dochód brutto w kwocie [...] zł (k. 171); – świadectwa pracy – korekta z dnia [...] r., dotyczącej J. K.(k. [...]); e) wykazał niezbędne wydatki poniesione za okres ostatnich dwóch miesięcy, tj. od [...] r. Podał on mianowicie: – koszty dojazdów do pracy i szkoły dziecka w kwocie [...] zł (tj. [...] zł na miesiąc). Skarżący wyjaśnił, że droga do jego pracy i szkoły dziecka wynosi [...] km w jedną stronę i miesięcznie pokonuje ją [...] razy. Razem w miesiącu pokonuje [...] km, a jego samochód spala od [...] litra ropy na [...] km. Koszt miesięcznych dojazdów dla całej rodziny do miasta wynosi [...] litrów ropy "razy" [...] zł. Jest to zdecydowanie tańsza opcja, aniżeli kupowanie miesięcznego biletu na zwykle przejazdy, pozwalająca na zaoszczędzenie [...] zł miesięcznie; – obowiązkowe ubezpieczenie roczne pojazdu w kwocie [...] zł i załączył kserokopię dokumentów potwierdzających zawarcie w dniu [...] r. umowy obowiązkowego ubezpieczenia OC samochodu osobowego M. oraz uiszczenie składki rocznej w kwocie [...]zł (k. [...]); – koszty wyżywienia wraz z zakupem środków czystości w łącznej kwocie [...] zł, co daje na jednego członka rodziny około [...] zł; wnioskodawca przedłożył również kopie [...] paragonów fiskalnych dotyczących zakupu w [...] i [...] r. żywności oraz środków higienicznych za kwotę [...] zł (k. [...]); – koszty zakupów odzieży na wagę za [...] miesiące na kwotę [...] zł i dołączył kopie [...] paragonów fiskalnych potwierdzających zakup w [...] r. ubrań na wagę, na wskazaną kwotę (k. [...]); – koszty zużycia energii elektrycznej za [...] miesiące w kwocie [...] zł i załączył kopię faktury VAT za energię elektryczną za okres od [...] r., opiewającej na kwotę [...] zł i opłaconej w dniu [...] r. (k. [...]); – obowiązkowe ubezpieczenie skarżącego na ubezpieczenia społeczne, zdrowotne i Fundusz Pracy skarżącego za [...] r. w kwocie [...] zł; wnioskodawca przełożył kopie [...] potwierdzeń wpłat gotówkowych, dokumentujących uiszczenie w dniach [...] r. należności z tytułu składek ZUS za wskazany okres w łącznej kwocie [...] zł (k. [...]); – należność z tytułu podatku od towarów i usług za [...] r. w kwocie [...] zł i załączył kopię potwierdzenia dokumentującego dokonanie takiej wpłaty w dniu [...] r. (k. [...]); – opłaty za przelewy do ZUS i urzędu skarbowego na łączną kwotę [...] zł (według załączonych kopii potwierdzeń wpłat gotówkowych; w lutym w łącznej kwocie [...] zł i w [...] – [...] zł); – ponadto przedłożył kopie [...] paragonów fiskalnych za zakup w [...] r. leków na kwotę [...] zł (k. [...]); f) podał, że zgodnie z uzyskaną informacją telefoniczną, według stanu na dzień [...] r., jego zaległość w podatku od nieruchomości (bez podatku za [...] r.) wynosi [...] zł, natomiast z tytułu składek ZUS – [...] zł na ubezpieczenia społeczne i [...] zł na ubezpieczenie zdrowotne. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie ponownie rozpoznając sprawę zważył, co następuje: Zgodnie z przepisem art. 245 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), zwanej dalej "P.p.s.a.", prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Stosownie do treści art. 245 § 3 P.p.s.a., prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Częściowe zwolnienie od opłat lub wydatków może polegać na zwolnieniu od poniesienia ułamkowej ich części albo określonej ich kwoty pieniężnej (art. 245 § 4 P.p.s.a.). Przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym jest zależne od wykazania przez stronę będącą osobą fizyczną, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a.). Podnieść należy, że co do zasady strona jest zobowiązana do ponoszenia kosztów związanych z jej udziałem w sprawie. Natomiast istotą instytucji prawa pomocy jest zapewnienie prawa do sądu i możliwości obrony swoich racji tym podmiotom, które znajdują się w sytuacji finansowej, uniemożliwiającej poniesienie kosztów z tym związanych. Przy czym ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na podmiocie składającym wniosek o przyznanie prawa pomocy. Świadczy o tym użycie w przepisie art. 246 § 1 P.p.s.a. zwrotu "gdy wykaże". Z kolei wszystkie przedłożone dowody, w tym także oświadczenia strony, Sąd poddaje ocenie zgodnie z zasadą swobodnej oceny dowodów. Kryteria tej oceny stanowią wskazania wiedzy i doświadczenia życiowego. Rozpoznając wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, analizie i ocenie poddano zarówno dokumenty i oświadczenia wnioskodawcy, które zostały zgromadzone na wcześniejszych etapach postępowania, jak i złożone w odpowiedzi na wezwanie z dnia [...] r. W oparciu o tak zebrany materiał, ustalono, iż aktualna sytuacja osobista, majątkowa i finansowa skarżącego przedstawia się następująco: 1. Z. B. pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną J. K. oraz dwiema małoletnimi córkami – W. (lat [...]) i S. (lat [...]). 2. Na majątek skarżącego składają się sklep przy ul. W. o powierzchni [...] m2 oraz (cyt.) "pomieszczenie w budynku [...] m2 na działce [...] a budowa", położonej w S. przy ul. K. Stosownie do zapisu wynikającego z pierwszej strony dziennika budowy Nr [...], wydanego stronie dnia [...] r., prowadzona budowa obejmuje "Budynek mieszkalny, garaż, szambo, przyłącze S. ul. K.". Zgodnie z oświadczeniem strony, zakup wskazanej działki nastąpił w [...] r., a budowę nowego budynku na wskazanej działce rozpoczęto w [...] r. W [...] r. rozebrano zamieszkane przez skarżącego i jego rodzinę poniemieckie budynki na rzecz nowej budowy, której nie zakończył do dnia dzisiejszego. Strona użytkuje powierzchnię [...] m2. Od [...] r., z uwagi na brak środków, strona nie przeznacza żadnych nakładów finansowych na budowę, jednakże sposobem gospodarczym kontynuuje prace konserwujące, adaptacyjne, naprawcze, a więc niezbędne i zabezpieczające. Ponadto, skarżący i jego rodzina nie posiadają gazu, gotowanie posiłków "odbywa się prądem", zaś wodę czerpią z własnego ujęcia (studnia). 3. Jak wynika z oświadczenia wnioskodawcy, nie posiada on żadnych rzeczy ruchomych o wartości powyżej [...] EURO, jest jedynie właścicielem [...]-letniego samochodu marki M. ([...]) o wartości ok. [...] zł oraz własnoręcznie wykonanej przyczepki samochodowej o szacowanej przez niego wartości ok. [...] zł. 4. Skarżący z tytułu prowadzonej działalności w ramach firmy "C." na koniec [...] r. osiągnął stratę, przy czym w najbliższej przyszłości planuje on zakończenie tej działalności. 5. Sądowi z urzędu wiadomym jest, że Z. B. został powołany do pełnienia w kadencji [...] funkcji ławnika w Sądzie Okręgowym ds. karnych (uchwała Nr [...] Rady Miasta S. z dnia [...] r. w sprawie wyboru ławników do Sądów Okręgowego i Rejonowego w S. na kadencję [...]). Przy czym, stosownie do art. 170 § 1 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz.U. Nr 98, poz. 1070 ze zm.), może on być wyznaczony do udziału w rozprawach do dwunastu dni w ciągu roku; liczba tych dni może być zwiększona przez prezesa sądu tylko z ważnych przyczyn. 6. Dochody skarżącego i jego rodziny w okresie [...] r. stanowiła łączna kwota [...] zł, co dawało średnio na miesiąc [...] zł. Jednakże dochody te w marcu uległy obniżeniu, z uwagi na podjęcie przez żonę skarżącego pracy na zastępstwo do końca tego miesiąca - z wynagrodzeniem zasadniczym, stanowiącym kwotę brutto [...] zł, powiększoną o dodatek z tytułu wysługi lat w wysokości [...] % miesięcznego wynagrodzenia zasadniczego. Przy czym dane podane przez skarżącego pozwalają na przyjęcie, że w [...] r. dochód rodziny ukształtował się na poziomie ok. [...] zł (tj.: zasiłki rodzinne + stypendium córki W. + wynagrodzenie małżonki skarżącego). 7. Dochody rodziny za [...] r. posłużyły pokryciu niezbędnych, wykazanych przez skarżącego wydatków, dotyczących zarówno koniecznego utrzymania, jak i prowadzonej przez stronę działalności gospodarczej (z uwagi na brak realnego dochodu z tytułu tej działalności). Przy czym, jak wynika z przedłożonych dokumentów, w okresie [...] r. wydatkowano łącznie ok. [...] zł, (w tym: dojazdy [...] zł, zakup żywności i środków higieny [...] zł, zakup odzieży [...] zł, zakup leków [...] zł, opłata za energię elektryczną [...] zł, ubezpieczenie OC [...] zł, należność z tytułu VAT [...] zł, składki ZUS [...] zł, opłaty za przelewy [...] zł), a w marcu - kwotę [...] zł (tytułem składek ZUS i opłat porto za przelew do ZUS). Uniemożliwiło to stronie poczynienie jakichkolwiek oszczędności. 8. Z. B. nie korzysta z pomocy finansowej MOPR w S. i nie figuruje w ewidencji tego Ośrodka. 9. Wysokość zaległości skarżącego w podatku od nieruchomości oraz z tytułu składek ZUS nie uległa zmniejszeniu (porównanie ze stanem zaległości na dzień [...] r.). Po przeprowadzeniu powyższej analizy, mając na uwadze treść przytoczonych przepisów oraz fakt, iż na obecnym etapie postępowania Z. B. jest zobligowany do uiszczenia wpisu od skarg, złożonych przez niego w trzech analogicznych sprawach (łącznie [...] zł), Sąd stwierdził, że w rozpatrywanej sprawie zachodzą przesłanki do częściowego uwzględnienia wniosku skarżącego, poprzez zwolnienie go od obowiązku uiszczenia wpisu sądowego od skargi. Od początku roku [...] źródło utrzymania wnioskodawcy oraz jego rodziny stanowiły bowiem: dochód uzyskiwany przez małżonkę ze stosunku pracy, zasiłki rodzinne przyznane na obie córki, stypendium córki W., diety skarżącego z tytułu pełnienia funkcji ławnika. W [...] r. była to łącznie kwota ok. [...] zł, a zatem niewątpliwie stosunkowo niewysoka, pozwalająca na zaspokojenie podstawowych potrzeb egzystencjalnych. Jeżeli zarazem weźmie się pod uwagę, że skarżący nie posiada żadnych oszczędności ani też przedmiotów o wartości powyżej [...] EURO (ma jedynie samochód o wartości ok. [...] zł, który jest wykorzystywany ściśle na potrzeby członków rodziny), to tym samym wypada uznać, że obecnie jest on osobą, która nie będzie w stanie ponieść zasadniczego na tym etapie postępowania wydatku w postaci wpisu od skargi. Odmawiając przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie, kierowano się dyspozycją art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., który wprost wskazuje na to, iż przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym może oczekiwać osoba fizyczna, która wykaże, że choć posiada pewne środki, to jednakże poniesienie pełnych kosztów postępowania sądowego pociągnie za sobą uszczerbek utrzymania koniecznego dla niej i rodziny. Wobec tego wnioskodawca składający taki wniosek musi wykazać, że jego dochody są wyjątkowo niskie, zaś majątek nie przedstawia niemalże żadnej wartości. W kontekście powyższego, posiadanie przez skarżącego dwóch nieruchomości (lokal użytkowy, nieruchomość gruntowa z niezakończoną budową budynku mieszkalnego) nie pozwala stwierdzić, że spełnione zostały kryteria, o których mowa w przywołanym wyżej przepisie. Podkreślenia także wymaga, że skarżący nie jest osobą w podeszłym wieku czy też niedołężną, pełni funkcje ławnika, a ponadto wyraża zamiar zakończenia w najbliższym czasie prowadzenia niedochodowej działalności gospodarczej, co niewątpliwie umożliwi mu podjęcie innej pracy zarobkowej. Również żona skarżącego w [...] r. podjęła pracę (choć tylko na zastępstwo). Po stronie skarżącego istnieje zatem realna możliwość poprawy jego sytuacji finansowej i zgromadzenia środków na pokrycie pozostałych, ewentualnych kosztów postępowania, które będzie on zobowiązany ponieść o tyle, o ile zechce zaskarżyć orzeczenie kończące postępowanie sądowe. W tej sytuacji, na podstawie art. 245 § 4 w związku z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., orzeczono jak na wstępie.