I SA/Sz 389/16

Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie - Aleksandra Jawoszek po rozpoznaniu w dniu 7 lipca 2016 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku D. P. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym w sprawie ze skargi na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w S. z dnia [...] r. Nr [...] w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania w sprawie przywrócenia terminu do złożenia zgłoszenia o nabyciu własności rzeczy lub praw majątkowych p o s t a n a w i a: odmówić skarżącemu przyznania prawa pomocy. D. P., po otrzymaniu wezwania do uiszczenia wpisu sądowego w kwocie [...] zł, należnego od wniesionej skargi na wyżej powołane postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w S., złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wniosku skarżący wskazał, że kwota, którą musi ponieść na wpis sądowy stanowi dla niego i jego rodziny duży koszt. Posiada kredyt "[...]" oraz inne zobowiązania, na które przeznaczane są wszystkie dochody, a których nie może zaprzestać spłacać, gdyż grozi to m.in. utratą mieszkania. Skarżący wskazał, że każdy ponadnormatywny wydatek, nawet stosunkowo nieduży, stanowi dla skarżącego bardzo duże obciążenie. Skarżący podał, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną J.L.– P. i córką W.P. (ur. [...] r.). W oświadczeniu o stanie majątkowym wpisał, że posiada wraz z żoną jedynie parter domu o pow. [...]m kw. i wartości [...] zł oraz kredyty w wysokości [...] zł. Miesięczne dochody rodziny to kwota [...] zł netto miesięcznie uzyskiwana z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej przez skarżącego ([...] zł) oraz z umowy o dzieło małżonki ([...] zł). Miesięczne wydatki rodziny zaś to kwota [...] zł. Uznając złożone oświadczenie za niewystarczające do oceny możliwości płatniczych skarżącego i jego rodziny, wezwaniem z dnia 17 maja 2016 r., referendarz sądowy zobowiązał do nadesłania dodatkowych dokumentów. Wezwanie to obejmowało: - kopie rocznych zeznań podatkowych skarżącego i jego żony za 2015 r. wraz z potwierdzeniem ich złożenia w urzędzie skarbowym; - wyciągi z prowadzonej dla potrzeb działalności gospodarczej księgi podatkowej, obrazującej przychody, koszty uzyskania przychodów, dochody skarżącego za okres od 1 stycznia 2016 r. do 18 maja 2016 r., a także z ewidencji VAT za trzy ostatnie miesiące lub trzech ostatnich kopii deklaracji VAT-7; - dokument potwierdzający wysokość dochodów żony skarżącego z umowy o dzieło; - wyciągi z posiadanych przez skarżącego i jego żonę rachunków bankowych, w tym związanych z działalnością gospodarczą, osobistych, z lokat, z kart kredytowych, z rachunków związanych ze spłacanym kredytem za okres ostatnich sześciu miesięcy; - dokumenty potwierdzające rodzaj i wysokość ponoszonych wydatków na konieczne utrzymanie rodziny z ostatnich dwóch miesięcy; - dodatkowe oświadczenie skarżącego w zakresie nabytego w drodze dziedziczenia po zmarłym ojcu udziału w spadku (w tym [...] spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego, [...] części nieruchomości niezabudowanej o pow. [...] m kw. położonej w C., [...] części nakładów poniesionych na budowę garażu), wyjaśniające, czy przeprowadzony został dział spadku, czy ww. nieruchomości są, jeśli tak w jaki sposób i przez kogo wykorzystywane, czy skarżący otrzymuje, jeśli tak, w jakiej wysokości dochody z tych udziałów w nieruchomościach wraz z dokumentami potwierdzającymi wysokość tych dochodów. Skarżący, w zakreślonym dziesięciodniowym terminie ani dotychczas wymienionych dokumentów nie przedłożył. Nie udzielono także żadnych wyjaśnień odnośnie przyczyn niewykonania ww. wezwania. Rozpoznając wniosek zważyć należało, co następuje: Zgodnie z art. 245 § 1 ustawy dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r. poz. 718, dalej w skrócie p.p.s.a.), prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 p.p.s.a.). Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 p.p.s.a.). Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje, wówczas gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie prawa do sądu i możliwości obrony swoich racji podmiotom, które znajdują się w sytuacji finansowej uniemożliwiającej poniesienie kosztów z tym związanych. Jest to forma dofinansowania strony postępowania sądowego z budżetu państwa i przez to zwolnienie z obowiązku ponoszenia kosztów postępowania powinno sprowadzać się do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w takim postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Przyznanie lub odmowa przyznania prawa pomocy winna wynikać z wzajemnej oceny dwóch elementów: kosztów, jakie musi ponieść strona na poczet prowadzonego postępowania, i jej aktualnej kondycji finansowej. Podnieść należy, że co do zasady strona jest zobowiązana do ponoszenia kosztów związanych z jej udziałem w sprawie. Prawo pomocy, jako instytucja o charakterze wyjątkowym, powinno być zatem stosowane jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania. Opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienia od ponoszenia tego rodzaju danin są odstępstwem od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji RP. Dlatego też muszą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 10 stycznia 2005 r., sygn. akt FZ 478/04, niepubl.). Ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie prawa pomocy. Świadczy o tym użycie w przepisie art. 246 § 1 p.p.s.a. zwrotu "gdy wykaże". Skoro przyznanie prawa pomocy to w istocie "kredytowanie" kosztów postępowania z budżetu Państwa (tj. dodatkowe obciążenie innych obywateli) to winno być udzielane wyjątkowo - przede wszystkim osobom bezrobotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku oraz pozbawionych (obiektywnie) możliwości uzyskania środków na ten cel z jakichkolwiek źródeł. Obniżenia standardu życia w danym miesiącu wskutek konieczności poniesienia kosztów sądowych nie można utożsamiać z uszczerbkiem w swoim niezbędnym utrzymaniu. Ponadto nie można, stosując prawo pomocy, chronić czy też wzbogacać majątku osób prywatnych, gdyż celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia. Dodatkowo koszty sądowe nie mogą być stawiane na ostatnim miejscu pod względem kolejności ich zaspokajania. Koszty sądowe należy traktować jako wydatki bieżące w budżecie rodziny, które winny być zaspokajane na równi z innymi podstawowymi wydatkami. Dlatego też część uzyskiwanych środków powinna być przeznaczona na ich poniesienie. Jeśli strona decyduje się bowiem na zainicjowanie postępowania sądowego, to powinna liczyć się z koniecznością ich poniesienia, chyba że wykaże brak możliwości w tym zakresie, co w sprawie niniejszej nie nastąpiło. Ponadto, jak podkreśla się w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (por. postanowienie z dnia 30 listopada 2005 r., sygn. akt II FZ 781/05, niepubl.), stwierdzenie wystąpienia przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy wymaga zestawienia wysokości środków, jakimi strona dysponuje, z wysokością kosztów, do których zobowiązana jest na danym etapie postępowania. Ciężar wykazania tych przesłanek spoczywa na stronie skarżącej. Ocena przytoczonych przez nią okoliczności należy zaś do sądu (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 lutego 2005 r., sygn. akt FZ 760/04, niepubl.). Przy czym, jeżeli oświadczenia strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okażą się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, sąd może wezwać stronę do złożenia, w zakreślonym terminie, dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 p.p.s.a.). Sąd (referendarz sądowy) nie jest natomiast zobowiązany do prowadzenia jakichkolwiek dochodzeń w sytuacji, gdy przedstawione przez stronę dane uniemożliwiają pełną ocenę jej stanu majątkowego albo gdy nie są one do końca jasne. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym podkreśla się również, iż niewykonanie wezwania do złożenia dodatkowych oświadczeń lub dokumentów uniemożliwia dokonanie rzetelnej analizy sytuacji finansowej strony (por. postanowienie NSA z dnia 1 marca 2006 r. sygn. akt II OZ 235/06 niepubl.). Bierność wnioskodawcy w tym zakresie należy potraktować jako niewykazanie przesłanek, o których mowa w art. 246 § 1 p.p.s.a. (por. postanowienie NSA z dnia 24 marca 2005 r. sygn. akt OZ 128/05 niepubl.). W świetle powyższych uwag oraz przedstawionej przez skarżącego sytuacji majątkowej, rodzinnej oraz możliwości płatniczych uznano, iż nie wykazał on zasadności swojego wniosku. Skarżący podał, że prowadzi trzyosobowe gospodarstwo domowe z żoną i córką, dochody rodziny to kwota [...] zł netto miesięcznie, wydatki [...] zł, posiada parter domu o pow. [...] m kw., spłaca kredyt zaciągnięty [...] w wysokości [...] zł. Nie posiada oszczędności. Skarżący oświadczył, że spłaca kredyty i nie stać go na obciążenie budżetu domowego nawet najdrobniejszym dodatkowym wydatkiem. Przedstawione we wniosku dane okazały się być niewystarczające do oceny rzeczywistej sytuacji majątkowej skarżącego oraz jego możliwości płatniczych. Zdaniem referendarza sądowego, wymagały bowiem potwierdzenia wysokość dochodów rodziny (w tym z działalności gospodarczej strony) oraz wysokość i rodzaj ponoszonych niezbędnych wydatków, w celu ustalenia czy skarżący jest w stanie wygospodarować środki w kwocie [...] zł na wpis od skargi czy to w ramach prowadzonej działalności gospodarczej, czy też jest możliwość poczynienia przez niego oszczędności kosztem wydatków, których nie można uznać za niezbędne. Należało także uprawdopodobnić oświadczenie w zakresie braku oszczędności, a także wyjaśnić wątpliwości w zakresie stanu posiadania, w sytuacji gdy z akt sprawy wynika, że skarżący odziedziczył spadek (udziały w nieruchomościach i środki pieniężne). Oczywiste bowiem jest, że okoliczności te mają wpływ na ocenę zdolności do poniesienia kosztów sądowych. Nie ulega wątpliwości, że o przyznaniu prawa pomocy nie może decydować subiektywne nastawienie wnioskodawcy co do własnych zdolności płatniczych ale dokonana w sprawie obiektywna ich ocena w oparciu o kompletny materiał dowodowy. W związku z tym referendarz sądowy, realizując uprawnienie wynikające z art. 255 p.p.s.a., wezwał skarżącego do przedstawienia stosownych dokumentów i oświadczeń wyżej wskazanych. Dodatkowy materiał dowodowy miał uszczegółowić przedstawione informacje, zaś z drugiej strony nadać charakteru wiarygodności podanym okolicznościom wskutek nadesłania dokumentów źródłowych potwierdzających w sposób bezpośredni wysokość uzyskiwanych dochodów, ponoszonych wydatków oraz stan posiadania. Skarżący nie przedłożył wskazanych dokumentów, ani nie wykazał swojej rzeczywistej sytuacji w zakresie wskazanym w powyższym wezwaniu. Skarżący ograniczył się zatem do podania okoliczności, które mają potwierdzać jego subiektywne twierdzenia, a zaniechał wykazania rzeczywistej sytuacji majątkowej i dochodowej. Należy zatem przyjąć, że jego oświadczenia są niepełne oraz nie poddają się weryfikacji, a to – z kolei – uniemożliwia przyjęcie, że spełnia on przesłanki przyznania prawa pomocy, określone w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. W niniejszej sprawie, skarżący uniemożliwił zatem, poprzez nieprzedstawienie żądanych dokumentów, dokonanie pełnej i rzetelnej oceny swojej sytuacji finansowej. Zaniechanie skarżącego w tym zakresie stanowi zaś przeszkodę wykluczającą uprawdopodobnienie okoliczności wskazanych we wniosku i przyznanie prawa pomocy. W tym stanie sprawy referendarz sądowy uznał, że skarżący nie wykazał zasadności wniesionego żądania i na podstawie przepisu art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji postanowienia.