I SA/Sz 406/11

Dnia 3 lutego 2012 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie: Sędzia WSA – Nadzieja Karczmarczyk-Gawęcka po rozpoznaniu w dniu 3 lutego 2012 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku S. I. o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie z jej skargi na akt Z. W. Z. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania pomocy w ramach Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich p o s t a n a w i a odmówić zmiany postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w S. z dnia 23 sierpnia 2011 r. w zakresie odmowy zwolnienia od kosztów sądowych. S.I., pismem z dnia 14 marca 2011 r., wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w S. skargę na opisany powyżej akt Zarządu Województwa Z.. Skarżąca, wezwana do uiszczenia wpisu sądowego w kwocie [...] zł należnego od skargi z dnia 14 marca 2011 r., zwróciła się do Sądu z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata. W uzasadnieniu wskazała, że gospodarstwo domowe prowadzi wraz z mężem – K. I., który nie pracuje, choruje i ubiega się o rentę. Podała, że źródłem utrzymania rodziny jest jej emerytura w kwocie [...] zł brutto. Natomiast, odnośnie do majątku skarżąca oświadczyła, że posiada dom o powierzchni [...] oraz nieruchomość rolną (nieużytki) o powierzchni [...] ha. Innych nieruchomości oraz oszczędności skarżąca nie wykazała. Wezwana przez referendarza sądowego do nadesłania enumeratywnie wskazanych dodatkowych dokumentów i oświadczeń, które pozwoliłyby na usunięcie wątpliwości co do jej stanu majątkowego i możliwości płatniczych, skarżąca przedłożyła część żądanych dokumentów, tj.: zaświadczenie urzędu skarbowego o wysokości dochodu uzyskanego przez skarżącą i jej męża w 2009 r. (w wysokościach odpowiednio [...] zł i [...] zł), cztery rachunki wystawione przez K. I. A. "Z" za "usługę hotelową" na kwotę [...] zł (dwie z miesiąca lutego oraz maja 2011 r., dwie pozostałe z nieczytelną datą wystawienia), dowody potwierdzające wysokość ponoszonych kosztów związanych z utrzymaniem (opłata za wodę za luty 2011 r. w kwocie [...] zł, energię elektryczną za marzec 2011 r. – [...] zł, wywóz odpadów komunalnych za grudzień 2009 r. – [...] zł), nieczytelną kopię decyzji ZUS wskazującą wysokość świadczenia przedemerytalnego skarżącej ([...] zł brutto). Wbrew wezwaniu skarżąca nie podała jednak wysokości otrzymywanych dochodów męża, nie przedstawiła dokumentów potwierdzających wysokość uzyskanych przez nią i jej męża dochodów w 2010 r. oraz wyciągów z rachunków bankowych, których dane mogłyby pomóc ocenić jej rzeczywistą sytuację finansową. Skarżąca nie wyjaśniła przyczyny nieusunięci tego braku, nie złożyła w tym zakresie żadnych wyjaśnień. W tym stanie sprawy, postanowieniem z dnia 24 maja 2011 r., referendarz sądowy odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Nie zgadzając się z rozstrzygnięciem zawartym w powyższym orzeczeniu, skarżąca złożyła sprzeciw, w którym wskazała, że z dołączonych dokumentów jednoznacznie wynika, że kwota [...] zł jest "jedyną gwarantowaną" na dwie osoby. Wyjaśniła, że nie złożyła wymaganego wezwaniem zeznania podatkowego za 2010 r. ze względu na konieczność dwukrotnego wyjazdu do Pyrzyc w tym celu i oczekiwania na powyższe przez okres dwóch tygodni. Do sprzeciwu strona dołączyła zaświadczenie urzędu skarbowego z dnia 30 maja 2011 r. potwierdzające, że zadeklarowała za 2010 r. dochód w łącznej wysokości [...] zł, natomiast mąż skarżącej zadeklarował przychód i dochód w wysokości[...] . Ponadto, wskazała, że podane przez nią kwoty (jej dochodu) świadczą o jej sytuacji materialnej "bez zbędnych uzasadnień na co jest wydawana". Wobec powyższego, zarządzeniem sędziego z dnia 6 lipca 2011 r., skarżąca została zobowiązana do nadesłania oświadczenia o wysokości dochodów uzyskanych przez męża skarżącej z tytułu prowadzonej działalności (K. I, A. "Z") w okresie od 1 kwietnia do 30 czerwca 2011 r. wraz z kopią prowadzonej przez męża skarżącej ewidencji przychodów i dochodów z okresu od 1 kwietnia do 30 czerwca 2011 r. oraz wykazu posiadanych rachunków bankowych (w tym lokat) skarżącej i jej męża oraz wyciągów bankowych z okresu od 1 kwietnia do 30 czerwca 2011 r. W odpowiedzi na powyższe skarżąca oświadczyła, że prowadząc agroturystykę nie ma obowiązku prowadzenia ksiąg przychodów i rozchodów, oświadczyła, że nie posiada wraz z mężem kont i lokat, za wyjątkiem konta emerytalnego. Skarżąca przedłożyła nadto rachunki za usługi w ramach prowadzonej działalności męża na kwotę [...] zł oraz wydruk ze swojego rachunku bankowego (z odręczną adnotacją "konto wspólne" z okresu od 1 lipca 2011 r. do dnia 19 lipca 2011 r.) z wykazaną kwotą zasiłku chorobowego "męża" (dopisek skarżącej) w wysokości [...] zł oraz stanem środków pieniężnych na koniec czerwca 2011 r. w kwocie [....] zł. Wykonując wezwanie, skarżąca nie wyjaśniła, dlaczego nie przedłożyła wyciągu bankowego z żądanego okresu, tj. od 1 kwietnia do 30 czerwca 2011 r. W tym stanie rzeczy, Sąd stwierdził, że skoro skarżąca nie podała na urzędowym formularzu pełnej informacji o sytuacji finansowej i majątkowej swojej rodziny, a odpowiadając na wezwanie o dodatkowe informacje w sprawie swojej sytuacji finansowej, wykonała je wybiórczo, pomijając istotne elementy wezwania, niemożliwe jest dokonanie oceny rzeczywistego stanu posiadanych środków finansowych skarżącej oraz jej męża, co tym samym wiąże się z negatywnymi dla niej konsekwencjami w postaci odmowy przyznania prawa pomocy i, postanowieniem z dnia 23 sierpnia 2011 r., odmówił stronie przyznania prawa pomocy. W zażaleniu na powyższe postanowienie S.I. wniosła o uchylenie zaskarżonego orzeczenia, wskazując, że Sąd I instancji zarzuca jej nieuczciwość, wybiórczość udzielanych wyjaśnień, pomimo posiadanej pełnej dokumentacji popartej oświadczeniami i wyjaśnieniami, i zmienia treść złożonych oświadczeń (źle zinterpretowany wydruk z banku) oraz stan faktyczny w uzasadnieniu. Zakwestionowała stanowisko Sądu co do niewypełnienia polecenia podania dochodów męża, podając, że zostały dołączone chronologicznie kopie rachunków stanowiące jedyną formę ewidencji usług świadczonych w prowadzonej działalności "A". Wyjaśniła, że nie prowadzi księgi przychodów, rozchodów i dochodów, a formą rozliczenia są właśnie przedstawione Sądowi rachunki. Ponadto strona załączyła PIT za 2009 r. oraz za 2010 r., podając jednocześnie przyczynę jego opóźnienia. Naczelny Sąd Administracyjny nie znalazł podstaw do uchylenia orzeczenia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w S. i postanowieniem z dnia 27 września 2011 r. sygn. akt [...] oddalił zażalenie skarżącej. Sąd II instancji podzielił stanowisko Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w S., że skarżąca nie wykazała w sposób niebudzący wątpliwości, jakie są źródła utrzymania rodziny oraz jaka jest rzeczywista wysokość posiadanych środków na utrzymanie. Strona nie przesłała na żądanie Sądu wyciągów z rachunków bankowych z okresu wskazanego przez Sąd, a ponadto nie wyjaśniła przyczyny braku tych dokumentów. Nie uzupełniła zatem w sposób prawidłowy złożonego wniosku o przyznanie prawa pomocy. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, ze zgromadzonego w aktach sprawy materiału nie można wywieść, że skarżąca nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. S.I., wezwana zarządzeniem z dnia 15 listopada 2011 r. do uiszczenia wpisu od wniesionej przez nią skargi, złożyła do Sądu pismo z dnia 24 listopada 2011 r. zatytułowane "zażalenie", w którym wskazała, że jej sytuacja materialna nie uległa zmianie, nie jest w stanie sprostać wymogom Sądu i poczynić oszczędności z kwoty[...] zł (na dwie osoby). Pismo to, z uwagi na jego treść, zostało potraktowane przez Sąd jako ponowny wniosek strony o prawo pomocy w sprawie. Uzupełniając brak formalny tego wniosku, na formularzu urzędowym PPF, skarżąca wskazała, że wnosi o zwolnienie jej od kosztów sądowych, podając, że w aktach znajdują się (cyt.) "załączniki o jej sytuacji materialnej (PIT, ZUS, bank itp.)". W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach skarżąca wykazała, że: gospodarstwo domowe prowadzi wraz z mężem – K.; na majątek skarżącej i jej męża składa się dom o powierzchni [...] ², nieruchomość rolna o powierzchni [...] ha przeliczeniowe oraz inne nieruchomości o powierzchni[...] ; źródłem dochodu rodziny skarżącej jest uzyskiwana przez nią emerytura w kwocie [...] zł brutto. Z uwagi na powyższe, działając zgodnie z art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), Sąd wezwał stronę do nadesłania, w terminie 10 dni od doręczenia wezwania, pod rygorem rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy na podstawie dokumentów i oświadczeń znajdujących się w aktach sprawy, następujących dokumentów i oświadczeń: – wyciągów z rachunków bankowych skarżącej i jej męża z okresu od 1 kwietnia do 30 czerwca 2011 r. oraz od 15 października do 15 grudnia 2011 r.; – dokumentów potwierdzających wysokość ponoszonych wydatków na utrzymanie w okresie ostatnich trzech miesięcy; – dodatkowego oświadczenia o źródłach utrzymania męża skarżącej wraz z dokumentami potwierdzającymi wysokość ewentualnych dochodów uzyskanych w okresie ostatnich sześciu miesięcy; – dodatkowego oświadczenia o tym, czy mąż skarżącej nadal prowadzi działalność pod firmą "K. I. A. Z., ul. M 7, [...] L." oraz jakie uzyskał dochody z tego tytułu w okresie ostatnich sześciu miesięcy wraz z dokumentami potwierdzającymi powyższe. Odpowiadając na wezwanie Sądu, skarżąca w piśmie z dnia 11 stycznia 2012 r. oświadczyła, że jej mąż nie posiada rachunku bankowego, gdyż nie ma co na nim przechowywać i że przedkłada do akt wydruk ze wspólnego rachunku, tj. jej emerytalnego. Wskazała, że dopóki mąż nie otrzyma emerytury lub renty, dopóty będzie utrzymywał tzw. działalność agroturystyczną, gdyż (cyt.) "w tym wypadku to jedyne źródło dochodu". Skarżąca nadmieniła, że w różnych okresach 2011 r., z uwagi na budowę drogi S-3, u niej i jej męża zamieszkiwali robotnicy, i (cyt.) "po długim okresie oczekiwania na pieniądze zapłacili (nie licząc zniszczeń pijackich – pensjonat nieczynny, wymaga remontu, a jeszcze niespłacony dług za jego wykonanie i wyposażenie)". Do pisma skarżąca załączyła: – historię zapisów księgowych na jej rachunku bankowym od dnia 15 października 2011 r. do dnia 31 grudnia 2011 r., z którego wynika, że na jej konto wpłynęły m.in. kwoty:[...] zł tytułem rachunku [...] (październik 2011 r.), [...] zł – [...] (październik 2011 r.), [...] zł – [...] (01.11.2011 r.), [...] zł (01.11.2011 r.), [...] zł – świadczenie ZUS (październik, listopad, grudzień 2011 r.), [...] zł – zasiłek chorobowy (październik, listopad, grudzień 2011 r.); oraz że skarżąca dokonywała przelewów m.in. tytułem: "dla J." ([...] zł – 01.11.2011 r.), "z najlepszymi życzeniami od m" ([...] zł – 01.12.2011 r.), "zwrot pożyczki" ([...] zł - 01.12.2011 r.); – kserokopie rachunków dokumentujących wydatki z tytułu opłat za: gaz ([...] zł opłacone w dniu 11.04.2011 r., [...] zł - 22.08.2011 r., [...] zł - 05.12.2011 r.); prąd (3 nałożone na siebie rachunki opiewające na kwoty: [...] zł); wodę ([...] zł - 11.07.2011 r., [...] zł - 07.09.2011 r.,[...] zł - 14.11.2011 r.); wywóz śmieci (opłata stała w kwocie [...] zł); podatek od nieruchomości (raty za poszczególne kwartały 2011 r. w łącznej kwocie [...] zł – opłacone w sierpniu 2011 r.); dzierżawę gruntu pod "gar.,paw.ogro" (raty za poszczególne kwartały 2011 r. w łącznej wysokości ok. [...] zł – bez daty uiszczenia); składka do KRUS za 2011 r. w łącznej kwocie [...] zł uiszczona 10.10.2011 r.; – kserokopie sześciu rachunków, tj. czterech wystawionych w październiku 2011 r. na łączną kwotę [...] zł (w tym jeden opiewający na[...] zł przekreślony i "anulowany"), jeden wystawiony w listopadzie 2011 r. na kwotę [...] zł i jeden bez czytelnej daty wystawienia opiewający na[...] zł - przekreślony i "anulowany"; Innych rachunków skarżąca nie przedstawiła, gdyż jak oświadczyła (cyt.): "nie wiedziałam, że muszę zbierać paragony z B. czy apteki". Wojewódzki Sąd Administracyjny w S. uznał, co następuje: Zgodnie z treścią art. 243 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej: P.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania. Jednocześnie ustawodawca w art. 246 § 1 P.p.s.a. uzależnił przyznanie prawa pomocy od wykazania przez stronę, że nie ma ona środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania (przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym) lub że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym). Należy zauważyć, że w niniejszej sprawie był już rozpoznawany wniosek skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmujący zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata. W wyniku rozpoznania tego wniosku, postanowieniem z dnia 23 sierpnia 2011 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w S. odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, uznając, że strona nie wykazała, iż spełnia ustawowe przesłanki do przyznania tego rodzaju zwolnienia. Orzeczenie to zostało utrzymane w mocy postanowieniem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 27 września 2011 r. o sygn. akt[...] , który uznał zasadność stanowiska Sądu I instancji. Składy orzekające wskazywały przy tym na nieprzesłanie przez skarżącą na żądanie Sądu wyciągów z rachunków bankowych z okresu od 1 kwietnia do 30 czerwca 2011 r. i jednoczesny brak wyjaśnień strony co do przyczyny braku tych dokumentów. Pismem z dnia 24 listopada 2011 r., uzupełnionym następnie na urzędowym formularzu PPF, S.I. wystąpiła z ponownym wnioskiem o zwolnienie jej od kosztów sądowych w całości. W takiej sytuacji Sąd uznał, że aktualny wniosek powinien być rozpatrywany jako żądanie zmiany postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w S. z dnia 23 sierpnia 2011 r. w części dotyczącej odmowy zwolnienia od kosztów sądowych. Zgodnie bowiem z treścią art. 165 P.p.s.a, postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane lub zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Do takich postanowień niekończących postępowania w sprawie zaliczane są postanowienia wydane w przedmiocie prawa pomocy. Z powołanego wyżej przepisu wynika, że kwestią podstawową wymagającą przesądzenia w przypadku złożenia przez stronę ponownego wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, w sytuacji istnienia prawomocnego postanowienia w tym przedmiocie, będzie ustalenie, czy nastąpiła taka zmiana okoliczności sprawy, która uzasadniałaby zmianę wydanego wcześniej w sprawie postanowienia. W literaturze i orzecznictwie ugruntowany jest pogląd, że co do zasady strona jest zobowiązana do ponoszenia kosztów związanych z jej udziałem w sprawie. Strona występująca na drogę postępowania sądowego powinna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku, winna uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest bowiem kryterium finansowe (vide: postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 19 stycznia 2010 r. o sygn. akt [...] i z dnia 18 października 2011 r. o sygn. akt [...] opublikowane w bazie orzeczeń - orzeczenia.nsa.gov.pl). S.I., składając ponowny wniosek o przyznanie prawa pomocy, nie wskazała, że w jej przypadku nastąpiło pogorszenie sytuacji materialnej ani nie wykazała nowych okoliczności faktycznych, które uzasadniałyby zmianę stanowiska co do oceny jej zdolności płatniczych. Z nadesłanych przez skarżącą dokumentów jednoznacznie wynika, że w okresie od października do grudnia 2011 r., oprócz stałego świadczenia w postaci środków z ZUS w kwocie [...] zł netto, na jej rachunek wpływała także należność tytułem zasiłku chorobowego w wysokości [...] zł ([...] zł w grudniu). Ponadto dochód rodziny skarżącej powiększały wpływy z działalności prowadzonej przez małżonka strony, które w październiku stanowiły[...] zł (kwota z rachunku płatnego gotówką [...] zł + [...] zł + [...] zł, tj. kwoty z rachunków płatnych przelewem wg wydruku z historii konta), a w listopadzie –[..],.zł ([...] zł + [...] zł kwoty z rachunków płatnych przelewem wg wydruku z historii konta). Jakkolwiek skarżąca, dokumentując ponoszone wydatki, przedłożyła dokumenty, których nie przedstawiła przy rozpoznawaniu poprzedniego wniosku o przyznanie prawa pomocy (tj.: faktury VAT za gaz, dokumenty dotyczące opłat z tytułu podatku od nieruchomości, dzierżawy za grunt, składek KRUS), nie można jednak na ich podstawie uznać, że skarżąca wykazała, iż kwota wydatków ponoszonych przez nią na konieczne utrzymanie rodziny uległa znaczącemu podwyższeniu. Dokonując zaś zestawienia średnich miesięcznych wydatków w kwocie ok. [...] zł (średnia miesięczna opłata za: gaz [...] zł, prąd[...] zł, wodę [..]zł, śmieci [...] zł, składek KRUS[...] zł, podatek od nieruchomości [...] zł, dzierżawę gruntu [...] zł), z dochodami uzyskiwanymi przez stronę i jej męża we wskazanym okresie, nie sposób uznać, że nie mogła ona poczynić żadnych oszczędności, celem poniesienia opłat sądowych w niniejszej sprawie. Na podkreślenie zasługuje przy tym fakt, że w tym czasie dokonała ona przelewów m.in. tytułem: "dla J." ([...] zł – 01.11.2011 r.), "z najlepszymi życzeniami od m" ([...] zł – 01.12.2011 r.), zwrot pożyczki ([...] zł - 01.12.2011 r.). Nie bez znaczenia jest także fakt, iż skarżąca w dalszym ciągu posiada majątek (dom o powierzchni[...] , nieruchomość rolna o obszarze[...] ), a jej stan posiadania zwiększył się - w stosunku do wykazywanego w pierwotnym wniosku - o tzw. inne nieruchomości o powierzchni [...] Ponadto, skarżąca ponownie uchyliła się od przedłożenia wyciągu z rachunku bankowego z okresu od 1 kwietnia do 30 czerwca 2011 r., nie uzasadniając w żaden sposób braku tego dokumentu. Powyższe ustalenia doprowadziły Sąd do przekonania, że sytuacja rodzinna, majątkowa i finansowa skarżącej w istocie nie uległy pogorszeniu w stosunku do tych, które przedstawiła ona w poprzednio złożonym wniosku w sprawie i które zostały przyjęte przy wydawaniu postanowienia z dnia 23 sierpnia 2011 r. Wobec tego Sąd uznał, że skarżąca nie spełniła przesłanki koniecznej do dokonania zmiany rozstrzygnięcia w zakresie kosztów sądowych, zawartego we wcześniejszym postanowieniu. W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 165 w związku z art. 245 § 3 oraz art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., Wojewódzki Sąd Administracyjny w S. postanowił jak na wstępie.