I SA/Sz 543/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Nadzieja Karczmarczyk-Gawęcka (spr.), , , po rozpoznaniu w dniu 17 grudnia 2010 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku J. W. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym w sprawie z Jej skargi na decyzję Dyrektora [...] Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z dnia [...] r. Nr [...] w przedmiocie przyznania płatności z tytułu realizacji przedsięwzięć rolnośrodowiskowych w pomniejszonej wysokości na rok 2003 p o s t a n a w i a odmówić skarżącej przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. J. W., w odpowiedzi na wezwanie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie do uiszczenia opłaty sądowej w kwocie [...] zł należnej od wniesionej skargi, złożyła wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych, który następnie uzupełniła, składając urzędowy formularz PPF. W uzasadnieniu wniosku skarżąca podała, że nie posiada żadnych źródeł dochodów, grunty rolne i mieszkanie zostało zlicytowane w toku egzekucji, w związku z tym skarżąca mieszka w domu córki A. W. i pozostaje na jej utrzymaniu. W oświadczeniu o stanie rodzinnym skarżąca wpisała, że we wspólnym gospodarstwie domowym wraz z nią pozostaje mąż M. W. i syn F. W. Skarżąca w rubryce formularza, dotyczącej posiadanego przez nią majątku, wpisała "brak". Nie wykazała także wysokości dochodów swoich ani osób prowadzących wspólne gospodarstwo domowe. Ponadto oświadczyła, że M. W. ma zawieszoną działalność gospodarczą i nie posiada majątku nieruchomego i ruchomego, wskazując, że został ten majątek zlicytowany. W związku z tym, że oświadczenia J. W. zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okazały się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych, na podstawie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), pismem z dnia 5 października 2010 r., wezwano skarżącą do nadesłania dodatkowych dokumentów, w tym m.in.: – dokumentów potwierdzających prowadzoną egzekucję oraz zlicytowanie mieszkania i gruntów ornych, a także innego majątku nieruchomego i ruchomego należącego do skarżącej i jej męża; – dodatkowego oświadczenia o stanie rodzinnym córki A. W., czy posiada ona inne osoby na utrzymaniu, z kim prowadzi wspólne gospodarstwo domowe oraz o wysokości jej dochodów i stanie majątku; – wykazu ponoszonych miesięcznie wydatków na konieczne utrzymanie rodziny wraz z dokumentami potwierdzającymi ich wysokość z ostatnich dwóch miesięcy. Wykonując powyższe wezwanie, skarżąca przedłożyła: – oświadczenia z dnia 1 listopada 2010 r. J. W. oraz z dnia 3 listopada 2010 r. M. W.a, informujące, że nie są zarejestrowani w urzędzie pracy jako osoby bezrobotne; – zaświadczenie Biura Powiatu P. ARiMR z dnia 2 listopada 2010 r., stwierdzające, że J. W. z jest zarejestrowanym producentem rolnym i w latach 2008-2009 korzystała z dopłaty do gruntów rolnych w ramach płatności obszarowych i z tytułu płatności rolnośrodowiskowych, a także, że złożyła wnioski o dopłaty na rok 2010 r.; – dwa wyciągi z rachunku bankowego J. W. z dnia 25 sierpnia 2010 r., 25 października 2010 r., obejmujące transakcje z okresu od 26 lipca 2010 r. do 25 października 2010 r., z saldem końcowym w kwocie ujemnej [...] zł; – zaświadczenie Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w K. z dnia 28 października 2010 r., informujące, że J. i M.W. nie korzystali z pomocy ośrodka w 2010 r. ani nie korzystają w chwili obecnej; – zaświadczenie [...] Liceum ogólnokształcącego im. B. Prusa w Sz., stwierdzające, że syn F. W. jest uczniem 3 klasy i nie pobiera stypendium w roku szkolnym 2010/2011; – kopię postanowienia Sądu Rejonowego w Sz. XV Wydziału Egzekucyjnego z dnia 31 marca 2008 r. (sygn. akt XV Co 5127/06) o udzieleniu przybicia podczas licytacji 8 nieruchomościom gruntowym, spośród 10 działek położonych w miejscowości M. Gm. K., stanowiących własność J. i M. W., będący. z dnia 11 stycznia 2010 r. o dokonanym wpisie do ewidencji działalności gospodarczej zawieszenia działalności prowadzonej przez M. W. od dnia 11 stycznia 2010 r.; – kopię zeznania rocznego PIT-36 M. W. za 2009 r. wraz z potwierdzeniem jego złożenia w urzędzie skarbowym, w którym zadeklarował przychody z pozarolniczej działalności gospodarczej w kwocie [...] zł, koszty uzyskania przychodów w kwocie [...] zł, stratę w wysokości [...] zł. Postanowieniem z dnia 18 listopada 2010 r., referendarz sądowy odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, stwierdzając, że strona nie wykazała, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Odpis tego postanowienia doręczono skarżącej w dniu 26 listopada 2010 r. W dniu 3 grudnia 2010 r. (data nadania pisma w urzędzie pocztowym) J. W. wniosła sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego, podnosząc zarzut niedostatecznie wnikliwego rozpatrzenia jej sytuacji materialnej i rodzinnej i domagając się uchylenia tego orzeczenia oraz zwolnienia jej z kosztów sądowych w całości lub części. W uzasadnieniu sprzeciwu strona wskazała, że jej małżonek pozostaje dłużnikiem wobec różnych podmiotów na kwotę około [...] zł, stąd ich wspólny majątek został objęty egzekucją komorniczą i zlicytowany. W kwestii prowadzenia gospodarstwa rolnego skarżąca wskazała, że faktycznie gospodarstwa takiego nie ma, gdyż nieruchomości rolne, które tworzyły to gospodarstwo zostały objęte licytacją zakończoną prawomocnym przybiciem. Podniosła również, że fakt, iż na jej koncie bankowym odnotowano ruch środkami pieniężnymi nie oznacza, że środki te stanowiły jej własność. Konto to jest użyczane córce, czego dowodzi, wskazywana przez Sąd w postanowieniu, okoliczność wpłacania przez nią na to konto środków pieniężnych. W kontekście powyższego inaczej, w jej ocenie, jawi się spostrzeżenie o dokonanych zakupach w perfumerii na kwotę [...] zł. Zakupy te czynione z konta bankowego skarżącej nie były dokonywane ze środków stanowiących jej własność, a jedynie ze środków spoczywających na jej koncie bankowym. Ponadto, dokonywane przez córkę zakupy nie miały charakteru zbytkownych, lecz dotyczyły okresowo kupowanych, a zatem i w większej ilości, środków higienicznych. Odnosząc się do stwierdzenia przez referendarza sądowego, że skarżąca nie potwierdziła okoliczności, iż utrzymuje ją córka, strona wskazała, że nie było wiadomym, przy pomocy jakich środków dowodowych fakt ten ma wykazać w sposób zadawalający Sąd. Córka jest osobą pełnoletnią i samodzielną życiowo i, poza wspieraniem skarżącej w utrzymaniu, nie widzi powodu, aby rozliczać się ze swojego stanu majątkowego w sprawie, w której nie jest stroną. Z tej przyczyny wykazanie pozycji ekonomicznej córki jest czynnością dla skarżącej znacznie utrudnioną. Nawet jeżeli przyjąć, że od strony formalnej córka jest zobowiązana do alimentacji, to uznaje ona, że ponoszone koszty utrzymania skarżącej, obowiązek ten już wypełniają. Strona wskazała również, że mieszkanie o powierzchni 48 m2 zostało zlicytowane i Sąd udzielił prawomocnego przybicia jak w pozostałych działkach. W odniesieniu do dochodów z gruntów rolnych skarżąca wyjaśniła, że są one dochodami okresowymi, o wysokości stosunkowo nieznacznej w zestawieniu z kosztami utrzymania lokalu mieszkalnego i nieruchomości koniecznymi do poniesienia. Użytkowanie gruntów wymaga nakładów i z tej przyczyny dotacje unijne mają częściowo rekompensować poniesione nakłady, a nie stanowić dochód dla posiadacza gospodarstwa rolnego. Skarżąca podniosła także, że jest osobą o wykształceniu, praktyce zawodowej i w wieku, który czyni możliwość znalezienia pracy w pobliżu jej miejsca zamieszkania iluzoryczną. Jedynym źródłem utrzymania, do czasu uzyskania uprawnień emerytalnych, jest zatem jej córka. Skarżąca nie uznaje za stosowne, aby wyzbywać się swego majątku ruchomego, stanowiącego jej dorobek życiowy w celu pokrycia opłaty sądowej. Przy takim sposobie myślenia wpędziłaby się w ubóstwo graniczące z nędzą. Ponadto, chcąc zachować godność mimo ciężkiej sytuacji finansowej (co jest szczególnie istotne w tak małym środowisku, w jakim zamieszkuje), skarżąca woli pozostawać na utrzymaniu córki, niż bezproduktywnie zgłaszać się w Powiatowym Urzędzie Pracy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie zważył, co następuje: Wobec tego, że w ustawowym terminie skarżąca wniosła sprzeciw od postanowienia z dnia 18 listopada 2010 r., stosownie do art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej zwanej "P.p.s.a.", rozstrzygnięcie to utraciło moc, zaś sprawa przyznania prawa pomocy podlega rozpoznaniu przez Sąd na posiedzeniu niejawnym. Zgodnie z art. 245 § 1 P.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje tylko zwolnienie od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3). Na mocy przepisu art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., osobie fizycznej prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z powyższego wynika, że przesłanką zwolnienia od kosztów sądowych nie jest brak jakichkolwiek wolnych środków finansowych (oszczędności) na ich opłacenie, ale niemożność ich wygospodarowania z uzyskiwanych przychodów i posiadanego majątku z uwagi na to, że całość zużywana jest na niezbędne wydatki związane z utrzymaniem strony postępowania i jej rodziny, z których nie można zrezygnować lub czasowo ograniczyć, gdyż są one nieodzowne. Z przytoczonej regulacji wynika również, że ciężar dowodu spoczywa na osobie fizycznej, albowiem zwrot "gdy osoba ta wykaże" oznacza, że podmiot składający wniosek o przyznanie prawa pomocy jest zobligowany z mocy ustawy do wykazania, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy, gdyż nie dysponuje dostatecznymi środkami na poniesienie kosztów postępowania. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Zwolnienie od kosztów sądowych jest bowiem odstępstwem od ogólnej zasady przewidzianej w art. 199 P.p.s.a, zgodnie z którą strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Dodatkowo należy zauważyć, że gwarantowane art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności prawo do sądu nie jest bezwarunkowe, a państwa korzystają z pewnego marginesu uznania w tej mierze. Jak podkreśla się w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (vide: postanowienie z dnia 30 listopada 2005 r., sygn. akt II FZ 781/05, niepubl.), stwierdzenie wystąpienia przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy wymaga zestawienia wysokości środków, jakimi strona dysponuje, z wysokością kosztów, do których zobowiązana jest na danym etapie postępowania. Ciężar wykazania tych przesłanek spoczywa na stronie skarżącej. Ocena przytoczonych przez nią okoliczności należy zaś do sądu (vide: postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 lutego 2005 r., sygn. akt FZ 760/04, niepubl.). Przy czym, jeżeli oświadczenia strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okażą się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, sąd może wezwać stronę do złożenia, w zakreślonym terminie, dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 P.p.s.a.). Sąd nie jest natomiast zobowiązany do prowadzenia jakichkolwiek dochodzeń w sytuacji, gdy przedstawione przez stronę dane uniemożliwiają pełną ocenę jej stanu majątkowego albo gdy nie są one do końca jasne. Odnosząc powyższe na grunt rozpatrywanej sprawy, należy stwierdzić, że skarżąca nie wykazała, aby znajdowała się w sytuacji uzasadniającej przyznanie jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Podkreślić przy tym trzeba, że w związku z uznaniem, iż informacje podane przez stronę we wniosku nie były wystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz budziły wątpliwości, skarżąca została wzywana do przedłożenia dodatkowych oświadczeń i dokumentów, a ponadto Sąd, na jej wniosek, przedłużył termin do wykonania przedmiotowego wezwania. Jakkolwiek skarżąca udzieliła odpowiedzi na wezwanie, to jednakże nie zrealizowała w pełni nałożonych na nią zobowiązań. Składając sprzeciw od referendarza sądowego, skarżąca również nie przedłożyła brakujących dokumentów, pomimo że – wbrew stanowisku strony – nie wymagało to od niej posiadania nadzwyczajnych umiejętności, czy wiedzy stricte fachowej. W pierwszej kolejności wskazać należy, że skarżąca w formularzu PPF podała jedynie ogólnikowe dane, z których wynika, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z mężem i synem, będącym uczniem szkoły średniej. Nie posiada źródeł utrzymania, majątku (został zlicytowany podczas egzekucji), oszczędności, mąż zawiesił prowadzoną działalność gospodarczą. Skarżąca mieszka u córki i pozostaje na jej utrzymaniu. Jak wynika z treści sprzeciwu, strona będzie pozostawać na jej utrzymaniu aż do czasu uzyskania świadczeń emerytalnych, gdyż - jak enigmatycznie wskazała - jest osobą o wykształceniu, praktyce zawodowej i w wieku, który czyni możliwość znalezienia pracy w pobliżu jej miejsca zamieszkania iluzoryczną, zaś zgłaszanie się do urzędu pracy jest, w jej ocenie, bezproduktywne. Strona, jak dotychczas, nie złożyła dodatkowego oświadczenia, które pozwalałoby Sądowi na ocenę sytuacji majątkowej i rodzinnej córki skarżącej. Jakkolwiek strona nie wskazała, że tworzy z córką wspólne gospodarstwo domowe, to jednak podała, że córka ją utrzymuje. Okoliczność ta, podobnież jak i fakt, że na córce ciąży obowiązek alimentacyjny, uprawniał Sąd do żądania wskazanych informacji. Uchylając się od ich podania, strona uniemożliwiła Sądowi dokonanie oceny we wskazanym zakresie i sprawdzenie, czy jej córka jest faktycznie w stanie łożyć na utrzymanie skarżącej, jak również, czy skarżąca, będąc samodzielnie niezdolna do uiszczenia kosztów sądowych, może zwrócić się do córki o dodatkową pomoc finansową w tym zakresie. Ponadto, zauważyć należy, że o ile skarżąca mogła napotkać utrudnienia w pozyskaniu dokładnych danych finansowych córki (ze względu na brak chęci ich ujawnienia przez córkę), o tyle nie wskazała na istnienie obiektywnych przeszkód, uniemożliwiających jej podanie informacji ogólnodostępnych (np. faktu prowadzenia przez córkę hodowli psów rasowych – dane dostępne w Internecie) oraz dotyczących stanu rodzinnego córki. Strona nie wyjaśniła także w pełni swojej sytuacji majątkowej, gdyż nie przedłożyła pełnej dokumentacji dotyczącej egzekucji majątku należącego do skarżącej i jej męża, przede wszystkim mieszkania, nieruchomości rolnej, ale także ruchomości. Należy zauważyć, że w załączonym do wniosku skarżącej z dnia 31 sierpnia 2010 r. formularzu (obowiązującym w postępowaniu cywilnym a nie sądowoadministracyjnym) skarżąca podała, że posiada mieszkanie o powierzchni 40,80 m2 oraz nieruchomość rolną o powierzchni 29,47 ha. Nadesłane następnie postanowienie z dnia 3 marca 2008 r. (sygn. akt XV Co 5127/06) dotyczy jedynie udzielenia przybicia w 2008 r. nieruchomości gruntowych (8 działek). Nie potwierdza zatem dokonania licytacji mieszkania i nieruchomości rolnej, którą skarżąca posiadała – zgodnie z oświadczeniem – jeszcze w dniu 31 sierpnia 2010 r. W złożonym sprzeciwie, strona również ograniczyła się jedynie do podania, że mieszkanie i gospodarstwo rolne zostały zlicytowane i sąd udzielił prawomocnego przybicia. Ponadto wskazania wymaga, że choć w złożonym wniosku strona wskazała na brak posiadania rzeczy ruchomych, to w zgłoszonym sprzeciwie wyraźnie podała, że dysponuje jakimś majątkiem ruchomym stanowiącym jej dorobek życiowy, którego jednak nie zamierza się wyzbyć w celu pokrycia opłaty sądowej. Ponadto, do chwili obecnej, skarżąca nie nadesłała wykazu ponoszonych miesięcznie wydatków na konieczne utrzymanie siebie i osób pozostających we wspólnych gospodarstwie domowym oraz dokumentów potwierdzających ich wysokość za ostatnie dwa miesiące. Wobec powyższego uznać należy, że strona nie ujawniła wszystkich danych dotyczących jej sytuacji materialnej i finansowej, przedstawiając tylko takie informacje, które mają świadczyć o tym, że jej sytuacja jest zła. Tymczasem, do uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy nie wystarczy ogólne twierdzenie o trudnej sytuacji finansowej skarżącej. Przyznanie prawa pomocy jest możliwe wyłącznie w przypadku wyczerpującego przedstawienia informacji w zakresie wysokości dochodów skarżącej i wydatków ponoszonych na konieczne utrzymanie, a także pełnej informacji o stanie rodzinnym i możliwościach płatniczych osób wspólnie ze skarżącą zamieszkujących. Dopiero bowiem zestawienie tych wielkości umożliwia stwierdzenie, czy skarżącą stać na poniesienie kosztów sądowych, czy jest w stanie zrezygnować z pewnych wydatków w celu uiszczenia opłaty sądowej. Natomiast bierna postawa i uchylenie się od przedłożenia wszystkich dokumentów potwierdzających twierdzenia skarżącej, skutkuje tym, że jej wniosek nie może zostać rozpoznany pozytywnie. Niezależnie od powyższego, odnosząc się do oświadczeń i mających je potwierdzać dokumentów, należy wskazać, że na ich podstawie nie jest możliwe jednoznaczne stwierdzenie, że skarżąca nie ma żadnych możliwości finansowych. Skarżąca oświadczyła, że nie ma źródeł dochodów, a z akt sprawy jak i zaświadczenia ARiMR wynika, że posiada nieruchomość rolną o powierzchni 29,47 ha, jest zarejestrowanym producentem rolnym i otrzymuje dopłaty do rolnictwa (w 2009 r. z tytułu przedsięwzięć rolnośrodowiskowych otrzymała kwotę [...] zł). Oznacza to, że posiada grunty, które są wykorzystywane do upraw skoro korzysta z bezzwrotnej pomocy ze środków unijnych, mogą zatem one stanowić źródło dochodów. Nieprzekonujące jest w tym zakresie twierdzenie strony, że uzyskiwane z tych gruntów dochody mają charakter okresowy i są stosunkowo nieznaczne w zestawieniu z kosztami utrzymania lokalu mieszkalnego i nieruchomości, a uzyskiwane do tych gruntów dotacje unijne nie stanowią dochodu dla posiadacza, gdyż mają częściowo rekompensować poniesione nakłady. Poza tym, w ocenie Sądu, skarżąca dysponuje środkami pieniężnymi, co wynika z analizy wyciągów z jej rachunku bankowego. Jej konto w okresie od 26 lipca 2010 r. do 25 października 2010 r. było zasilane przez córkę wpłatami w wysokości [...] zł, otrzymała ona także przelew od osoby trzeciej na kwotę [...] zł. Sąd nie znalazł przy tym podstaw, by wpłaty dokonywane przez córkę uznać za dowód tego, że nie są one środkami, jakimi dysponuje skarżąca, lecz jedynie formą użyczenia konta córce skarżącej. Oceniając ten argument strony zgodnie z zasadami logiki i doświadczenia życiowego, nie sposób uznać, że (cyt.) "pełnoletnia i samodzielna życiowo" córka w ogóle nie posiada własnego konta, bądź że posiadając własne konto, musi dodatkowo korzystać z konta należącego do matki. Strona nie wskazała zaś na istnienie racjonalnych powodów, które tłumaczyłyby takie działania. W tym stanie rzeczy, nie znajdując podstaw do uwzględnienia wniosku strony o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., orzeczono jak na wstępie.