I SA/Sz 863/17

Starszy referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie - Iwona Golec po rozpoznaniu w dniu 30 listopada 2017 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku [...] o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od wpisu od skargi w sprawie ze skargi na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej z dnia 21 lipca 2017 r. w przedmiocie podatku od towarów i usług za okresy: luty, marzec, kwiecień, maj, czerwiec 2014 r. p o s t a n a w i a: odmówić skarżącemu przyznania prawa pomocy. Skarżący [...], reprezentowany przez adwokata, złożył wraz ze skargą na wyżej powołaną decyzję wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Stosownie do zarządzenia Przewodniczącego Wydziału I z dnia 4 października 2017 r. wpis od skargi w sprawie wynosi [...] zł. Skarżący w dniu 16 listopada br. uiścił tytułem wpisu sądowego kwotę [...] zł, i ograniczył jednocześnie wniosek do wpisu sądowego od skargi "do kwoty [...] zł" – k.[...]. W uzasadnieniu ww. wniosku skarżący wskazał na niskie dochody oraz prowadzone postępowanie zabezpieczające dotyczące kwoty [...]zł w związku z prowadzonym przez organ podatkowy pierwszej instancji postępowaniem podatkowym. Oświadczył, że nie ma osób, z którymi prowadzi wspólne gospodarstwo domowe, nie posiada żadnego majątku. Posiada oszczędności w wysokości ok. [...] zł oraz samochód osobowy [...] r. o wartości około [...] tys. zł. Jako źródło utrzymania wskazał jedynie umowę o pracę w [...] sp. z o.o. z wynagrodzeniem netto [...] zł. Uznając złożone oświadczenie za niewystarczające do oceny możliwości płatniczych skarżącego w sprawie oraz posiadając na podstawie danych powszechnie dostępnych (Centralna Ewidencja i Informacja o Działalności Gospodarczej) informację o kontynuowaniu przez skarżącego działalności gospodarczej w 2017 r., referendarz sądowy zobowiązał skarżącego do złożenia dodatkowych oświadczeń i dokumentów w sprawie. W odpowiedzi skarżący nadesłał: - kopię swojego zeznania podatkowego PIT- 37 za 2016 r. z zadeklarowanym przychodem z tytułu umowy o pracę w wysokości [...] zł (koszty [....] zł, dochód [...] zł), - kopię swojego zeznania podatkowego PIT-36L za 2016 r. z zadeklarowanym przychodem z działalności gospodarczej – "pozostała działalność związana z udostępnianiem pracowników" w wysokości [....] zł (koszty [...] zł, dochód [....] zł), - podsumowanie księgi przychodów i rozchodów z prowadzonej działalności gospodarczej pod firmą: "[...]" za okres od stycznia do września 2017 r. z zadeklarowanym przychodem [...] zł i wydatkami o wartości [....] zł , w tym tytułem wynagrodzenia: [....] zł, - kopię "poświadczenia" zatrudnienia przez [...] spółkę z o.o. w [...] na stanowisku prezesa od 1 stycznia 2015 r. na czas nieokreślony z wynagrodzeniem brutto [...] tys. zł, - wyciągi z rachunku bankowego związanego z działalnością gospodarczą, za okres od 29 lipca do 10 października br.; brak wymaganych wyciągów bankowych za okres 9-10 września br. oraz 11-15 października br., - swoje oświadczenie z dnia 26 października br. o pozostawaniu w związku małżeńskim, - swoje oświadczenie z dnia 26 października br. o tym, że nie jest właścicielem nieruchomości położonych przy: ul. [...] [...] - kopię wypisu z aktu notarialnego z dnia [...] - umowy o częściowy podział majątku, w którym odwołano się m.in. do rozdzielności majątkowej w małżeństwie skarżącego wprowadzonej aktem notarialnym z dnia 14 grudnia 2015 r. nr [...]. Wbrew wezwaniu referendarza sądowego, pomimo przedłużenia terminu do wykonania wezwania, skarżący nie nadesłał: swojego zeznania podatkowego za 2015 rok; oświadczenia o wysokości ponoszonych wydatków związanych z utrzymaniem, ani dokumentów obrazujących sytuację finansową żony (wezwaniem objęto jej zeznania podatkowe za 2015 i 2016 r., wyciągi z rachunków bankowych za ostatnie trzy miesiące, zaświadczenia potwierdzające wysokość osiąganych przychodów i dochodów za ostatnie trzy miesiące). Na podstawie danych powszechnie dostępnych (Krajowy Rejestr Sądowy, https://ems.ms.gov.pl) referendarz sądowy ustalił, że żona skarżącego – [...] jest udziałowcem w [...] Sp. z o.o. w [...] (posiada [...] udziałów o wartości [...] zł), w której skarżący pełni funkcję prezesa. Rozpoznając wniosek zważyć należało, co następuje. Wniosek nie zasługiwał na uwzględnienie. Zgodnie z art. 245 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2017 r. poz. 1369 ze zm.), dalej zwanej: "p.p.s.a.", prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym – o co się ubiega skarżący w niniejszym postępowaniu - następuje wówczas, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Na wstępie podkreślenia wymaga, że instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym stanowi wyjątek od zasady przewidzianej w art. 199 p.p.s.a., zgodnie z którą strony samodzielnie ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Instytucja ta ma gwarantować możliwość realizacji, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, konstytucyjnego prawa do sądu. Przy czym gwarantowane ww. przepisem oraz przepisem art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności prawo do sądu nie jest bezwarunkowe, a państwa korzystają z pewnego marginesu uznania w tej mierze. I tak, z uwagi na fakt, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z niej powinno mieć miejsce jedynie w przypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania. Stosując prawo pomocy, nie można bowiem chronić, czy też wzbogacać majątku osób prywatnych, gdyż celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak jest środków finansowych na zaspokojenie swoich podstawowych potrzeb życiowych, i poniesienie w takiej sytuacji kosztów sądowych w celu dochodzenia swoich praw nastąpiłoby kosztem jego koniecznego utrzymania, zagroziłoby jego podstawowemu bytowi. Prawo pomocy winno być zatem przyznane stronom, które znalazły się w trudnej sytuacji materialnej, a które jednocześnie podjęły maksimum wysiłku w celu jej przezwyciężenia. Innymi słowy - strona, która nie ma wystarczających środków finansowych na zainicjowanie sprawy sądowej, oprócz należytego wykazania swojego stanu majątkowego, winna wykazać, że dochowała należytej staranności w celu przezwyciężenia niskiej kondycji finansowej. Koszty sądowe należy zaś traktować na równi z wydatkami bieżącymi w gospodarstwie domowym (budżecie rodziny), a więc na równi z innymi podstawowymi wydatkami. Jeżeli oświadczenia strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okażą się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, referendarz sądowy może wezwać stronę do złożenia, w zakreślonym terminie, dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 p.p.s.a. w związku z art. 258 §2 pkt 5 p.p.s.a.). Z wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz dołączonych dokumentów wynika, że skarżący [...] do końca września br. posiadał dwa źródła utrzymania: działalność gospodarczą (od 1990 r.) pod firmą: [...] w zakresie sprzedaży hurtowej sprzętu elektronicznego i telekomunikacyjnego oraz części do niego (aktualnie od 29 września br. działalność zawieszona), czego nie wykazał w sporządzonym dniu 1 września 2017r. wniosku o prawo pomocy oraz pracę w "[...]" spółce z o.o. z/s w [...] na podstawie umowy o pracę. Skarżący działalność gospodarczą zawiesił od dnia 29 września br. Jako prezes zarządu spółki otrzymuje wynagrodzenie netto [....] tys. zł, a z ww. działalności gospodarczej roczne przychody za 2016 r. wyniosły [...] zł (dochód [...] zł). Wbrew wezwaniu skarżący nie przedłożył zeznania podatkowego za 2015 rok, zatem nie sposób ocenić czy skarżący był w stanie poczynić oszczędności i zgromadzić w 2015 roku środki konieczne na poczet wymaganych kosztów sądowych. Z oświadczenia skarżącego wynikało, że nie ma żadnego majątku; wskazał na oszczędności w wysokości [...] tys. zł i samochód marki [...] z 2007 r. Z kolei, jak wynika z przedłożonego podsumowania księgi przychodów za okres od stycznia do września br., skarżący zaewidencjonował przychody w niemałej wysokości [...] zł i wypłatę środków tytułem: "wynagrodzenie" w kwocie [...] zł. Skarżący oświadczył, że gospodarstwo domowe prowadzi samodzielnie. Dopiero w odpowiedzi na wezwanie referendarza oświadczył, że pozostaje w związku małżeńskim z [...]; w małżeństwie wprowadzono rozdzielność majątkową. Referendarz sądowy zobowiązał skarżącego, do nadesłania dokumentów dotyczących sytuacji finansowej i majątkowej jego żony. Sporządzając wezwanie w tym zakresie, referendarz uwzględnił ugruntowane orzecznictwo sądów administracyjnych, zgodnie z którym przy ocenie możliwości płatniczych wnioskodawcy należy odnieść się do sytuacji finansowej i majątkowej żony wnioskodawcy, nawet jeżeli w małżeństwie skarżącego istnieje rozdzielność majątkowa. Jak bowiem wskazuje się w orzecznictwie, stosownie do treści art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59 ze zm.) małżonkowie zobowiązani są do wzajemnej pomocy i alimentacji również w zakresie ponoszenia kosztów postępowania sądowego, a na istnienie takiego obowiązku nie ma wpływu ustanowiona rozdzielność majątkowa małżonków. Rozdzielność majątkowa małżeńska w świetle przepisów prawa rodzinnego odnosi się, jak sama nazwa wskazuje, do majątków małżonków, a nie do ich wzajemnych obowiązków. Rozdzielność majątkowa dotyczy kwestii zobowiązań każdego z małżonków wobec osób trzecich, a także kwestii samodzielnego dysponowania i zarządzania swoimi majątkami. Błędne jest przyjęcie, że rozdzielność majątkowa małżeńska zwalnia żonę skarżącego z pomocy finansowej, a ponadto uniemożliwia uzyskanie i podanie informacji o sytuacji majątkowej żony. Zaprezentowany w tym względzie pogląd znajduje potwierdzenie w orzecznictwie sądów administracyjnych (por. postanowienia NSA: z dnia 4 lipca 2017 r. II FZ 259/17, z dnia 26 kwietnia 2016 r. II FZ 199/16, z dnia 28 grudnia 2012 r. II FZ 1020/12; z dnia 28 września 2011r. I FZ 196/11; z dnia 17 lutego 2010 r. II FZ 21/10, wszystkie orzeczenia NSA wskazane w niniejszym postanowieniu dostępne na www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Skarżący, pomimo wezwania i przedłużonego terminu do jego wykonania, nie przedłożył wymaganych dokumentów dotyczących aktualnej sytuacji majątkowej i finansowej żony ani żadnych wyjaśnień w tym zakresie. Nie sposób zatem ustalić jakie są aktualnie możliwości płatnicze żony skarżącego oraz czy i w jakim zakresie może wspierać finansowo męża w zakresie kosztów sądowych zainicjowanego postępowania. Z przedłożonych dokumentów wynika jedynie, że skarżący, bezpośrednio po ustanowieniu rozdzielności majątkowej w małżeństwie, na mocy umowy z dnia 14 grudnia 2015 r. o częściowym podziale majątku (akt notarialny rep. A nr [...]), wraz z małżonką postanowił, że majątek stanowiący uprzednio wspólność majątkową małżeńską, nabywa żona skarżącego. Umowa obejmowała następujące nieruchomości: 1) udział do [..] części w prawie własności lokalu mieszkalnego o powierzchni [...] m² przy Al. [...] wraz z udziałem w częściach wspólnych i w prawie wieczystego użytkowania gruntu, o podanej przez strony umowy wartości rynkowej [...] zł; 2) udział do [...] części w prawie własności lokalu niemieszkalnego (sala sprzedaży, dwa pomieszczenia zaplecza) o powierzchni użytkowej [...] m² przy [...], wraz z udziałem w częściach wspólnych i w prawie wieczystego użytkowania gruntu, o podanej przez strony wartości rynkowej [...] zł; 3) udział do [...] części w prawie własności lokalu mieszkalnego o powierzchni [...] m² wraz z udziałem w częściach wspólnych i w prawie wieczystego użytkowania gruntu, przy ul. [...] w [...], o podanej przez strony wartości rynkowej [...] zł; 4) udział do [...] części w prawie własności lokalu niemieszkalnego (sala sprzedaży, zaplecze , magazyn, biuro, korytarz, umywalnia i wc) o powierzchni użytkowej [...] m² położonego w [...] wraz z udziałem w częściach wspólnych i w prawie wieczystego użytkowania gruntu o podanej przez strony wartości rynkowej [...] zł; 5) prawo własności nieruchomości rolnej położonej w Karwowie, w powiecie [...] o obszarze [...]ha o podanej przez strony wartości rynkowej [...] zł; 6) udział do [...] części w prawie własności niezabudowanej nieruchomości położonej w [...] w powiecie o łącznym obszarze [...] ha o wartości [...] zł; 7) udział do [...] części w prawie własności niezabudowanej nieruchomości położonej w [...] w powiecie polickim o obszarze [...] ha o wartości rynkowej [...] zł; 8) prawo własności nieruchomości rolnej położonej w [...] w powiecie polickim o obszarze [...] ha o wartości rynkowej [...] zł. W umowie postanowiono, że strony nie zgłaszają względem siebie żadnych żądań dotyczących rozliczenia wydatków, nakładów i innych świadczeń z dzielonego majątku wspólnego; dokonany podział jest kompletny i żadna ze stron w przyszłości nie będzie zgłaszała żadnych roszczeń względem drugiej z tytułu tego częściowego podziału. Z postanowień tej umowy wynikało, że skarżący nabył w całości jedynie nieruchomość opisaną w pkt.3, w odniesieniu do której zobowiązał się jednocześnie, że w terminie do jednego miesiąca, liczonego od 14 grudnia 2015 r., złoży synowi [...] ofertę zawarcia umowy darowizny tejże nieruchomości. Mając na uwadze powyższe, referendarz sądowy stwierdził, że skoro skarżący posiadał opisany wyżej majątek znacznych rozmiarów, którego wyzbył się nieodpłatnie w 2015 roku na rzecz swojej żony - bezpośrednio po wprowadzeniu rozdzielności majątkowej w małżeństwie - to za sprzeczne z zasadami współżycia społecznego należało ocenić usiłowanie obciążenia przedmiotowymi kosztami budżetu państwa, a w ostatecznym rozrachunku jego obywateli. Powyższe potwierdza stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego wyrażone m.in. w postanowieniu z dnia 26 września 2013 r., sygn. akt II FZ 579/13, że osoba świadomie wyzbywająca się majątku nie może oczekiwać, aby Skarb Państwa ponosił koszty postępowania, które w pierwszej fazie postępowania ciążą na stronie skarżącej. Sąd Najwyższy stwierdził, że jeżeli strona, która mogła liczyć się z obowiązkiem poniesienia kosztów sądowych, bez ważnego powodu nie wykorzystała w całości lub w części swoich możliwości zarobkowych, to przy rozpoznawaniu wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych należy przyjąć, że stan majątkowy i dochody strony są takie, jakie miałaby, gdyby w pełni wykorzystała swoje możliwości zarobkowe (postanowienie z dnia 31 marca 1987 r. I CZ 26/87, OSNC 1988/7-8/103). Nie sposób bowiem pominąć okoliczności, że skarżący, wiedząc o prowadzonym od 2014 r. postępowaniu kontrolnym, posiadając opisany wyżej majątek znacznych rozmiarów, prawdopodobnie byłby w stanie, z odpowiednim wykorzystaniem posiadanego majątku, zabezpieczyć odpowiednie środki na prowadzenie ewentualnych postępowań sądowych, jakie mogły wyniknąć w związku z wynikami tego postępowania, do czego był zobligowany. Skarżący odstąpił zaś od zabezpieczenia takich środków na pokrycie kosztów sądowych, wyzbył się majątku w 2015 roku, wygospodarowując środki jedynie na pomoc profesjonalnego pełnomocnika (w postępowaniu podatkowym i sądowym). Tymczasem zastosowanie prawa pomocy nie może prowadzić do ochrony majątku rodzinnego osób prywatnych, które występując na drogę postępowania sądowego winny mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i - w miarę możliwości - zgromadzić i zabezpieczyć środki na jego prowadzenie. Zapobiegliwości i przezorności w tym zakresie należy szczególnie wymagać od osób toczących spory sądowe w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 15 października 2014 r., II FZ 1509/14; por. też postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 1 sierpnia 2014 r. II FZ 1189/14). W tym miejscu należy zwrócić uwagę na prezentowany w orzecznictwie pogląd, zgodnie z którym w sytuacji gdy strona nieodpłatnie przekazała składnik majątkowy członkowi rodziny, zasadny jest wniosek, że obdarowany powinien pomóc darczyńcy w poniesieniu finansowego ciężaru związanego z prowadzeniem postępowania sądowego, jeżeli darczyńca nie jest w stanie uiścić kosztów sądowych we własnym zakresie (por. postanowienia NSA z: 21 kwietnia 2015 r. I FZ 112/15; 26 listopada 2014 r. II FZ 1501/14; 10 kwietnia 2013 r. II FZ 28/13; 13 czerwca 2012 r. II FZ 445/12; 28 listopada 2011 r. II FZ 682/11). Podobnie należy ocenić decyzję o zawieszeniu działalności gospodarczej. Skarżący nie wskazał na przeszkody uniemożliwiające jej kontynuowanie. Zgodnie z danymi wynikającymi z przedłożonych przez stronę dokumentów, z samej działalności prowadzonej jednoosobowo skarżący do czasu zawieszenia działalności gospodarczej uzyskiwał znaczne przychody, współpracując przy tym ze spółką [...] z w której pełni funkcje prezesa, co potwierdzają przelewy bankowe (k.77, k.82, k.83). W tej sytuacji, nie kwestionując prawa skarżącego do swobodnego rozdysponowywania swoim majątkiem na rzecz swoich bliskich oraz podejmowanych decyzji co do kontynuacji bądź zawieszenia działalności gospodarczej, należy zwrócić uwagę, że wyzbycie się majątku (nieodpłatne przekazanie szeregu opisanych wyżej nieruchomości, w tym lokali użytkowych, lokali mieszkalnych, nieruchomości rolnych, działek budowlanych), czy okresowe zaprzestanie prowadzenia działalności gospodarczej, stanowiących potencjalne źródło przychodu, uniemożliwia udzielenie wsparcia z budżetu państwa. Mając na uwadze wszystkie przedstawione wyżej okoliczności, należy stwierdzić, że nieuprawnionym byłoby uwzględnienie wniosku skarżącego o zwolnienie go od wpisu od skargi we wnioskowanym zakresie. Skarżący nie wykazał bowiem, że nie jest w stanie, czy to samodzielnie czy z pomocą swej żony, ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Skarżący składając wniosek akcentował jedynie te okoliczności, które mogłyby świadczyć o tym, że sytuacja skarżącego uzasadnia uwzględnienie wniosku (jedyny dochód – umowa o pracę, brak rodziny, majątku, postepowanie zabezpieczające w toku). Podjęte czynności w sprawie doprowadziły do ustalenia nowych okoliczności, jednak niepełny materiał dowodowy nadal nie pozwala na stwierdzenie, że skarżący wykazał czy i w jakim zakresie skarżący jest w stanie czy to samodzielnie, czy z pomocą żony, ponieść ciężar wpisu od skargi w sprawie, tym bardziej że uiścił w dniu 16 listopada br. na poczet tej należności kwotę [...] tys. zł. W okolicznościach niniejszej sprawy nie można przyjąć również, że odmowa przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od wpisu sądowego narusza prawo do sądu określone w art. 45 ust. 1 Konstytucji oraz art. 6 Konwencji. Do naruszenia tych przepisów mogłoby dojść wówczas, gdyby referendarz sądowy odmówił stronie przyznania prawa pomocy, mimo ustalenia, że strona nie ma środków finansowych niezbędnych dla wypełnienia wymogów formalnych warunkujących dostęp do sądu. W orzecznictwie sądowym utrwalony jest już bowiem pogląd, że strona, która wyzbywa się zdolności do zapłaty kosztów sądowych, nie może prawnie skutecznie podnosić zarzutu, iż odmowa zwolnienia jej od kosztów sądowych jest ograniczeniem dostępności do realizacji jej praw przed sądem (postanowienia NSA: z dnia 10 kwietnia 2013 r. II Fz 28/13; z dnia 15 czerwca 2010 r. I FZ 152/10; z dnia 16 kwietnia 2008 r. II OZ 326/08). Mając to na uwadze, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., należało orzec, jak w sentencji.