I SA/Sz 897/16

Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie - Aleksandra Jawoszek po rozpoznaniu w dniu 24 października 2016 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku R.S. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym w sprawie ze skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w S. z dnia [...] Nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za I, II, III i IV kwartał 2013 r. p o s t a n a w i a: odmówić skarżącemu przyznania prawa pomocy. Skarżący R.S., reprezentowany przez adwokata, po otrzymaniu wezwania do uiszczenia wpisu od skargi w kwocie [...] zł złożył na urzędowym formularzu PPF wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowego zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wniosku skarżący podał, że obecnie nie prowadzi działalności gospodarczej, jest zatrudniony na podstawie umowy o pracę w niepełnym wymiarze czasu pracy. Dochód jaki uzyskuje nie pozwala skarżącemu na uiszczenie opłaty sądowej od skargi. Skarżący nie może wyzbyć się nieruchomości, których jest współwłaścicielem, gdyż obie stanowią przedmiot zabezpieczenia w postępowaniach egzekucyjnych. Nadto toczą się wobec skarżącego postępowania egzekucyjne. W oświadczeniu o stanie rodzinnym skarżący nie wymienił żadnych osób, z którymi prowadziłby wspólne gospodarstwo domowe. W oświadczeniu o stanie majątkowym podał, że posiada jedynie działkę gruntu przeznaczoną na poszerzenie drogi w miejscowości G., działkę budowlaną i działkę siedliskową, wszystkie zabezpieczone w postępowaniu egzekucyjnym; innego majątku, w postaci wartościowych przedmiotów, oszczędności, papierów wartościowych i innych praw majątkowych, wierzytelności nie wykazał. Skarżący wykazał, że z umowy o pracę uzyskuje dochód miesięczny netto w wysokości [...] zł. W rubryce formularza dotyczącej zobowiązań i wydatków podał, że pozostaje na utrzymaniu rodziców. Do wniosku załączono: kopie czterech tytułów wykonawczych, kopie sześciu zawiadomień komorniczych o zajęciu rachunków bankowych, kopie trzech zawiadomień o wszczęciu postępowań egzekucyjnych. Wykonując wezwanie referendarza sądowego do nadesłania dodatkowych dokumentów i oświadczeń obrazujących sytuację skarżącego, nadesłano następujące dokumenty: 1. informację pełnomocnika skarżącego, że nie było możliwe uzyskanie wyciągów z zajętych rachunków bankowych, na których od ponad dwóch lat nie były wykonywane żadne operacje bankowe; 2. zaświadczenie o zatrudnieniu i wynagrodzeniu z 7.10.2016 r. w formie dokumentu jpg (bez pieczęci pracodawcy, z nieczytelnym podpisem osoby wystawiającej), z którego wynika, że skarżący od dnia 1.03.2015 r. jest zatrudniony na podstawie umowy o pracę w T.- [...], na czas nieokreślony, na stanowisku pracownik administracyjno-gospodarczy, w okresie od 01.04.2016 r. do 30.09.2016 r. otrzymał wynagrodzenie brutto w kwocie [...] zł ([...] zł netto), średnio miesięcznie [...] zł netto; 3. wydruk kadrowo – płacowy T. – [...] z 29.09.2016 r.; 4. zaświadczenie Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w K. z dnia 07.10.2016 r., informujące, że skarżący nie korzystał z pomocy społecznej ośrodka; 5. kopię zeznania o wysokości osiągniętego dochodu PIT-36L i PIT /B za 2014 r. w którym zadeklarował przychody z pozarolniczej działalności gospodarczej w kwocie [...] zł, koszty uzyskania [...] zł, dochód [...] zł; 6. kopię zeznania o wysokości osiągniętego dochodu PIT-37 za 2015 r., w którym zadeklarował przychód ze stosunku pracy w wysokości [...] zł, koszty uzyskania przychodów [...] zł, dochód [...] zł, z działalności wykonywanej osobiście [...] zł, koszty uzyskania [...] zł, dochód [...] zł; 7. oświadczenie skarżącego w zakresie stanu rodzinnego i miejsca zamieszkania, w którym wskazuje, że od września 2014 r., tj. od momentu zamknięcia działalności gospodarczej, przebywa w miejscowości [...] u swoich rodziców, którzy prowadzą tam Z. pn. T., w którym jest zatrudniony, poza tym pomaga rodzicom w ich działalności gospodarczej, gdyż są w podeszłym wieku, w zamian za nocleg i wyżywienie; skarżący jest żonaty, z żoną ma rozdzielność majątkową małżeńską, żona mieszka z dzieckiem w G., gdzie co jakiś czas przyjeżdża skarżący, koszty utrzymania domu ponosi żona; 8. oświadczenie skarżącego w zakresie źródeł finansowania wynagrodzenia profesjonalnego pełnomocnika, w których wskazuje, że koszty wynagrodzenia finansują rodzice prowadzący działalność gospodarczą; 9. oświadczenie w zakresie posiadanych nieruchomości, z którego wynika, że skarżący jest właścicielem dwóch działek o łącznej pow. [...] ha, przeznaczone na poszerzenie drogi powiatowej, z wpisanymi hipotekami o wartości [...] zł na rzecz Prokuraturę Rejonową w P. oraz o wartości [...] zł na rzecz Naczelnika US w K., a także czterech działek o łącznej pow. [...] ha, z wpisanymi hipotekami o wartości [...] zł na rzecz Prokuratury Rejonowej w P. oraz o wartości [...] zł; 10. wydruk ze strony internetowej [...], zawierający informację o zajęciu rachunku bankowego przez Dyrektora Izby Celnej w S. Rozpoznając wniosek zważyć należało, co następuje: Zgodnie z art. 245 § 1 ustawy dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r. poz. 718, ze zm., dalej w skrócie p.p.s.a.), prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 p.p.s.a.). Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 p.p.s.a.). Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje, wówczas gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Podnieść należy, że co do zasady strona jest zobowiązana do ponoszenia kosztów związanych z jej udziałem w sprawie. Prawo pomocy, jako instytucja o charakterze wyjątkowym, powinno być zatem stosowane jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania. Opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienia od ponoszenia tego rodzaju danin są odstępstwem od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji RP. Dlatego też muszą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 10 stycznia 2005 r., sygn. akt FZ 478/04, niepubl.). Ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie prawa pomocy. Świadczy o tym użycie w przepisie art. 246 § 1 p.p.s.a. zwrotu "gdy wykaże". Ponadto, jak podkreśla się w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (por. postanowienie z dnia 30 listopada 2005 r., sygn. akt II FZ 781/05, niepubl.), stwierdzenie wystąpienia przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy wymaga zestawienia wysokości środków, jakimi strona dysponuje, z wysokością kosztów, do których zobowiązana jest na danym etapie postępowania. Ciężar wykazania tych przesłanek spoczywa na stronie skarżącej. Ocena przytoczonych przez nią okoliczności należy zaś do sądu (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 lutego 2005 r., sygn. akt FZ 760/04, niepubl.). Przy czym, jeżeli oświadczenia strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okażą się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, sąd może wezwać stronę do złożenia, w zakreślonym terminie, dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 p.p.s.a.). Sąd (referendarz sądowy) nie jest natomiast zobowiązany do prowadzenia jakichkolwiek dochodzeń w sytuacji, gdy przedstawione przez stronę dane uniemożliwiają pełną ocenę jej stanu majątkowego albo gdy nie są one do końca jasne. Przenosząc powyższe uwagi na grunt niniejszej sprawy wskazać należy, że ze złożonego wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz przedstawionych dodatkowych oświadczeń i dokumentów wynika, że skarżący zakończył prowadzenie działalności gospodarczej w 2014 r., obecnie jest zatrudniony w przedsiębiorstwie ojca za niewielką kwotę [...] zł miesięcznie, pomaga rodzicom w prowadzeniu działalności gospodarczej. Rodzice zapewniają mu miejsce zamieszkania i wyżywienie, opłacają wynagrodzenie zatrudnionego adwokata. Skarżący nie ponosi wydatków związanych z opłatami. Wobec skarżącego są prowadzone postępowania egzekucyjne, zajęciu podlegają rachunki bankowe, posiadane nieruchomości obciążone są hipotekami o znacznych wartościach. W ocenie referendarza sądowego, wniosek skarżącego nie zasługuje na uwzględnienie, gdyż nie wykazał, że poniesienie kosztów sądowych w niniejszej sprawie jest obiektywnie niemożliwe ani samodzielnie, ani przy pomocy najbliższych członków rodziny i spowoduje uszczerbek w utrzymaniu skarżącego i jego rodziny. W pierwszej kolejności, odnosząc się do sytuacji finansowej samego skarżącego, stwierdzić należy, że wykazał, iż faktycznie nie ma środków finansowych, aby uiścić wpis od skargi wynoszący aż [...] zł, jednakże jednocześnie nie wykazał w sposób przekonujący, że nie jest w stanie zdobyć takich środków albo partycypować w kosztach sądowych choćby częściowo, korzystając w tym zakresie z własnych możliwości zarobkowych, ze swojego majątku albo też z pożyczki lub darowizny od najbliższych. W ocenie referendarza sądowego, podane informacje w zakresie możliwości finansowych skarżącego nie są pełne. Skarżący ma [...] lat, nie wynika z akt sprawy, aby był niezdolny do pracy i nie miał już możliwości lepszego wykorzystania swoich możliwości zarobkowych w celu uzyskania większych środków pieniężnych niż kwota [...] zł otrzymywana w ramach zatrudnienia u ojca. Należy zauważyć, że skarżący wcześniej był przedsiębiorcą i prowadził działalność (stacja paliw), z której uzyskiwał niebagatelne przychody (za 2014 r. wykazał przychody w kwocie [...] zł). W ocenie referendarza sądowego, skoro obecnie skarżący pomaga rodzicom w prowadzonej działalności gospodarczej, z uwagi na ich podeszły wiek, to wydaje się oczywiste, że działalność ta może być uznana za przedsięwzięcie rodzinne. Wyniki tej działalności, choć nie są znane, to mają wpływ na ocenę jego sytuacji majątkowej i wykluczają przyjęcie, iż uniemożliwia mu ona poniesienie pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Ponadto nie można tracić z pola widzenia, że skarżący posiada nieruchomości w postaci trzech działek. Wprawdzie podał, że nieruchomości te są obciążone hipotekami, jednakże samo istnienie hipoteki na nieruchomości, wpisanej w księdze wieczystej nie pozbawia właściciela nieruchomości możliwości korzystania z niej i pobierania z niej pożytków, jak również – wbrew twierdzeniu strony - nie stanowi automatycznie przeszkody w rozporządzaniu nieruchomością. Skarżący, poza ogólnym oświadczeniem, że nie może zbyć nieruchomości oraz że są obciążone, nie wyjaśnił – pomimo wezwania w tym zakresie - w jaki sposób są wykorzystywane. Tym samym, nie wykazał należycie, iż faktycznie nie jest możliwe ich gospodarcze wykorzystanie. Niekwestionowane przy tym w świetle orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego jest, że fakt posiadania nieruchomości w zasadzie wyklucza możliwość przyznania prawa pomocy (postanowienia NSA: z dnia 30 sierpnia 2005 r., sygn. akt I OZ 835/05, opubl. http://orzeczenia.nsa.gov.pl, z dnia 18 marca 2011 r., sygn. akt I OZ 162/11, Lex nr 786724). Ponadto, skoro skarżący pozostaje na utrzymaniu rodziców (którzy zaspokajają nie tylko wszystkie konieczne potrzeby życiowe, ale też opłacają pełnomocnika w sprawie), w zamian za co skarżący pomaga w prowadzeniu firmy, to logiczne wydaje się, że skarżący, będąc - jak twierdzi - samodzielnie niezdolny do uiszczenia kosztów sądowych, powinien zwrócić się do rodziny o dodatkową pomoc finansową w tym zakresie. Z oświadczeń skarżącego, ale i z informacji uzyskanych z internetu wynika, że rodzice posiadają nieruchomości ("Z."), nadto uzyskują dochody z działalności gospodarczej, a więc nie może tu być mowy o niedostatku, czy ubóstwie rodziny skarżącego. Uprawnienie do dokonania oceny możliwości poniesienia kosztów sądowych za skarżącego, w oparciu o te informacje dotyczące członków najbliższej rodziny – rodziców wynika z tego, że zgodnie z art. 87 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2015 r., poz. 2082 ze zm., dalej: "k.r.i.o.") na osobach najbliższych ciąży obowiązek alimentacyjny, dotyczy to zwłaszcza rodziców i dzieci, którzy powinni wspierać się wzajemnie. Nadmienić także należy, że skarżący, po otrzymaniu wezwania do uzupełnienia danych ujawnił, że pozostaje w związku małżeńskim, z małżonką ma rozdzielność majątkową, ma też dziecko. W domu, w którym mieszka żona i dziecko jedynie okresowo przebywa, samodzielnie ponosi ona koszty jego utrzymania. Jest oczywiste, że okoliczność pozostawania w związku małżeńskim ma również istotne znaczenie dla oceny zdolności finansowych wnioskodawcy. Jak stanowi z kolei art. 27 k.r.i.o. oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Potrzeby rodziny mogą w konkretnych okolicznościach obejmować również zobowiązania względem Skarbu Państwa z tytułu kosztów sądowych w sprawach jednego z małżonków. Należy mieć również na względzie art. 23 k.r.i.o., który stanowi, iż małżonkowie są obowiązani do wzajemnej pomocy. Jak wynika z postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjny z dnia 2 lipca 2009 r. (sygn. akt I FSK 216/09), obowiązek alimentacyjny nie jest uzależniony od ustroju majątkowego małżeńskiego, a ponadto obejmuje on również wydatki związane z prowadzeniem postępowań sądowych. Obowiązku tego nie wyłącza zatem nawet rozdzielność majątkowa małżeńska, która w świetle przepisów prawa rodzinnego odnosi się, jak sama nazwa wskazuje, do majątków małżonków, a nie do ich wzajemnych obowiązków. Obowiązek wzajemnej pomocy małżonków wygasa dopiero w momencie rozwiązania związku małżeńskiego przez rozwód (poza wyjątkiem przewidzianym w art. 60 k.r.i.o.) i orzeczenia separacji (art. 614 § 1 k.r.i.o., por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjny z dnia 2 lipca 2009 r. sygn. akt I FSK 216/09, postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 grudnia 2009 r., II OZ 1142/09, Lex nr 582903, postanowienie NSA z 23 marca 2011 r. sygn. akt II FZ 113/11, Lex 783804, postanowienie NSA z 28 grudnia 2012 r. sygn. akt II FZ 1020/12 Lex 1240477). Z tych względów, skoro skarżący pozostaje w związku małżeńskim, powinien podać dokładne informacje konieczne do zbadania także sytuacji majątkowej jego żony. Nakaz zbadania jej sytuacji wynika także z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Ze złożonych przez skarżącego ogólnych oświadczeń już wynika, że żona posiada źródła utrzymania i majątek, obiektywnie istnieje zatem możliwość, żeby zwrócić się do niej o wsparcie finansowe. Reasumując, stwierdzić należy, że skarżący nie wykazał, iż nie jest w stanie ani samodzielnie, ani z pomocą rodziców i żony, ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przyznanie prawa pomocy to w istocie "kredytowanie" kosztów postępowania z budżetu Państwa (czyli jest to dodatkowe obciążenie innych obywateli) i dlatego winno być udzielane wyjątkowo. W przypadku ubogiego społeczeństwa, jakim jest społeczeństwo polskie, prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bez źródeł stałego dochodu i bez majątku oraz pozbawionych (obiektywnie) możliwości uzyskania środków na ten cel z jakichkolwiek źródeł. Do oceny możliwości uiszczenia przez skarżącego kosztów sądowych nie jest istotne źródło, z którego czerpie on środki na koszty swego utrzymania (może to być m.in. wsparcie finansowe najbliższej rodziny czy pożyczka od osób trzecich). Istotne jest, że skarżący jest zdolny do pracy, dochody uzyskuje także jego najbliższa rodzina – rodzice i żona, posiadają oni także majątek. W orzecznictwie podkreśla się wykluczenie możliwości zwolnienia od kosztów sądowych osoby, która dysponuje jakimkolwiek majątkiem, a szczególnie nieruchomym, który może przynosić pożytki, być zabezpieczeniem pożyczki lub podlegać obrotowi. Dodać należy, że skarżący nie przedstawił dowodu na to, że podjął starania sprzedaży posiadanej, ani nie wykazał czy nieruchomość jest w ogóle wykorzystywana gospodarczo. Nie podał też pełnej informacji o stanie majątkowym swojej rodziny. Biorąc pod uwagę powyższe okoliczności, referendarz sądowy uznał, iż wniosek skarżącego nie zasługuje na uwzględnienie i odmówił przyznania mu prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez częściowe zwolnienie od kosztów sądowych. W ocenie referendarza sądowego skarżący nie wykazał bowiem dostatecznie, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Dlatego mając na uwadze wszystko powyższe, należało na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w związku z art. 258 § 1, § 2 pkt 7 p.p.s.a. postanowić jak w sentencji.