II SA/Sz 1010/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie: Przewodniczący sędzia WSA Arkadiusz Windak po rozpoznaniu w dniu 26 marca 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu A. S. od postanowienia starszego referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 21 lutego 2018 r. odmawiającego przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym ustanowienie radcy prawnego lub adwokata w sprawie ze skargi na decyzję Wojewody Z. z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania w sprawie zezwolenia na niezwłoczne zajęcie nieruchomości postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. Wyrokiem z dnia 8 listopada 2017 r., sygn. akt II SA/Sz 1010/17 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie oddalił skargę A. S. na decyzję Wojewody Z. z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania w sprawie zezwolenia na niezwłoczne zajęcie nieruchomości. Skarżący w ustawowym terminie złożył wniosek o sporządzenie uzasadnienia wyroku, a w dniu 15 listopada 2017 r. uiścił opłatę kancelaryjną od wniosku w kwocie 100 zł. Odpis wyroku z uzasadnieniem został doręczony skarżącemu w dniu 15 grudnia 2017 r. W dniu 12 stycznia 2018 r. A. S. nadał w urzędzie pocztowym wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego lub adwokata. W uzasadnieniu wniosku wyjaśnił, że skarga kasacyjna powinna zostać sporządzona przez profesjonalnego pełnomocnika, a skarżącego obecnie nie stać na sfinansowanie tego wydatku, gdyż równocześnie toczy się wobec niego kilka postępowań egzekucyjnych. Skarżący wyjaśnił, że ciągle musi pisać odwołania, a niekiedy korzysta z porad prawników. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach skarżący podał, że mieszka z żoną ([...] lata) i córką ([...] lat), a jego majątek stanowi [...] ha gruntów rolnych (głównie łąk) o wartości [...] zł, budynki gospodarcze, oraz ciągnik rolniczy o wartości [...] zł, kosiarka do trawy, pług, siewnik, kultywator. Natomiast żona posiada dom o pow. [...] m2 (o wartości [...] zł) sfinansowany kredytem, budynek garażowy z poddaszem mieszkalnym o wartości [...] zł, mieszkanie w W. o pow. [...] m2 kupione na kredyt (o wartości [...] zł), trzy samochody osobowe o łącznej wartości [...] zł, grunty rolne o pow. [...] ha oddane w dzierżawę mężowi. Wnioskodawca wyjaśnił, że miesięczne raty dwóch kredytów hipotecznych wynoszą około [...] zł miesięcznie. W rubryce wniosku dotyczącej dochodów rodziny wnioskodawca podał, że jego dochód z prowadzenia gospodarstwa rolnego nie przekroczył w ostatnim roku [...] zł. Gospodarstwo to składa się z [...] ha ([...] ha należy do skarżącego, [...] ha do jego żony, ok. [...] ha wnioskodawca dzierżawi od Skarbu Państwa i innych osób) i jest ekologiczne, w 95% składa się z łąk koszonych jeden raz w roku, a na gruntach ornych siany jest owies i żyto sprzedawane okolicznym rolnikom i kołom łowieckim. Dochód ze sprzedaży siana i zboża wynosi ok. [...] zł rocznie, a sam koszt paliwa zużywanego w gospodarstwie wynosi [...] zł rocznie. Do tego dochodzą podatki, koszty dzierżawy gruntów, wpłaty do spółek wodnych, koszty amortyzacji maszyn. Ponadto, w 2016 r. skarżącemu odmówiono wypłaty dopłat bezpośrednich, a za 2017 r. sprawa dopłat została zawieszona. Skarżący podał, że jego żona uzyskuje dochód miesięczny w kwocie [...]zł netto, z czego [...] zł wynosi jej wynagrodzenie za pracę, a [...] zł, to dochód z wynajmu mieszkania. Zobowiązania i wydatki stałe rodziny wynoszą natomiast: kredyty [...] zł miesięcznie, koszty ogrzewania [...] zł miesięcznie, media [...] zł miesięcznie, koszty paliwa ponoszone przez żonę [...] zł, koszty paliwa w gospodarstwie rolnym [...] zł rocznie, koszty dzierżawy, podatków, opłat na spółkę wodną, amortyzacji maszyn [...] zł. Do wniosku skarżący dołączył kopię pierwszej strony decyzji Kierownika Biura Powiatowego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w M. M. z dnia [...] r., odmawiającej przyznania skarżącemu wszystkich płatności w ramach systemów wsparcia bezpośredniego za 2016 r. Zarządzeniem z dnia [...] r. starszy referendarz sądowy zobowiązał skarżącego do przedłożenia, w terminie 7 dni: - wyciągów lub wykazów z wszystkich rachunków bankowych skarżącego i jego żony z okresu ostatnich trzech miesięcy, - dowodów potwierdzających wydatki poniesione na utrzymanie domu, samochodów i gospodarstwa rolnego, w okresie ostatnich trzech miesięcy, - kopii umów kredytowych i harmonogramów spłat kredytów, - kopii umów dzierżawy gruntów od SP, - kopii decyzji w sprawie podatku rolnego i podatku od nieruchomości za ostatni rok podatkowy, - dokumentów z których wynika zadłużenie będące przedmiotem egzekucji, - oświadczenia czy wnioskodawca pozostaje w stałym stosunku prawnym z adwokatem lub radcą prawnym. W odpowiedzi na wezwanie skarżący oświadczył, że nie pozostaje w stałym stosunku prawnym z adwokatem czy radcą prawnym. Wyjaśnił, że z uwagi na przepisy wewnątrzbankowe nie udało mu się uzyskać harmonogramów spłat kredytów, ale wysokość rat jest możliwa do ustalenia na postawie wyciągów z rachunku bankowego żony, które przedłożył. Wyjaśnił, że także on korzysta z tego rachunku bankowego, ponieważ jego rachunek bankowy jest zablokowany od [...] r. Wnioskodawca podał też, że do sierpnia 2017 r. płacił raty leasingowe w kwocie [...]zł miesięcznie za samochód [...]. Wyjaśnił, że kwota zwrotu podatku akcyzowego [...] zł w dniu [...] r. odpowiada kwocie [...]zł za litr oleju napędowego czyli [...] zł x [...] zł = [...] zł, co świadczy o kosztach samego tylko paliwa za okres od lutego do lipca 2017 r. Wnioskodawca przedłożył m. in. potwierdzenie zawarcia przez żonę ubezpieczenia OC i AC pojazdu [...] we wrześniu 2017 r. za kwotę [...]zł, potwierdzenie zawarcia [...] r. umowy ubezpieczenia komunikacyjnego ciągnika rolniczego marki [...] za kwotę [...]zł, dowód zawarcia umowy ubezpieczenia przyczepy ([...] zł), dowód zawarcia przez żonę ubezpieczenia OC i AC pojazdu marki [...] za kwotę [...]zł, zaświadczenie z Gminnej Spółki [...] z [...] r., z którego wynika, że skarżący posiada zobowiązanie z tytułu opłat członkowskich na kwotę [...]zł, fakturę VAT z [...] r. za gaz propan na kwotę [...]zł, cztery decyzje Burmistrza [...] w sprawie wymiaru łącznego zobowiązania pieniężnego za 2017 i 2018 r., informację o wysokości raty kredytu udzielonego w kwocie [...]zł (rata [...] zł), postanowienie Prokuratora Prokuratury Okręgowej w G. z dnia [...] r. o zabezpieczeniu na mieniu skarżącego kwoty [...]zł tytułem grożącej mu grzywny oraz roszczenia o naprawienie szkody wyrządzonej w mieniu Spółdzielczej Kasy Oszczędnościowo-Kredytowej w W. w upadłości likwidacyjnej do kwoty [...]([...] zł, poprzez zajęcie środków pieniężnych na dwóch rachunkach bankowych skarżącego prowadzonych przez Bank [...] oraz zawiadomienie komornika sądowego z dnia [...] r. o zajęciu rachunku bankowego celem realizacji tego postanowienia, postanowienie Prokuratora Prokuratury Okręgowej w [...] z dnia [...] r. o zabezpieczeniu na mieniu skarżącego kwoty [...]zł tytułem grożącej mu grzywny oraz roszczenia o naprawienie szkody wyrządzonej w mieniu Spółdzielczej Kasy Oszczędnościowo-Kredytowej w W. w upadłości likwidacyjnej do kwoty [...]zł, poprzez ustanowienie hipoteki przymusowej na [...] nieruchomościach należących do skarżącego, aneks z dnia [...] r. do umowy kredytu zawartej przez skarżącego i jego żonę zwiększający kwotę kredytu o kwotę w wysokości [...] CHF przeznaczoną na cele konsumpcyjne kredytobiorców, oraz umowę kredytu budowlano-hipotecznego zawartą dnia [...] r. przeznaczonego na budowę domu ([...] CHF), umowę o kredyt hipoteczny zawartą w dniu [...] r. przez żonę skarżącego na kupno mieszkania w W. o pow. [...] m2 (kwota kredytu [...] zł). Postanowieniem z dnia 21 lutego 2018 r. starszy referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. Wskazał, iż z będącego przedmiotem oceny wniosku wynika, że skarżący prowadzi gospodarstwo domowe z żoną i jedenastoletnią córką. Wnioskodawca jest właścicielem gruntów rolnych o pow. [...] ha wraz z budynkami gospodarczymi, ciągnika rolniczego o wartości [...] zł, kosiarki do trawy, pługu, siewnika i kultywatora. Jego żona natomiast posiada [...] ha gruntów rolnych, dom o pow. [...] m2 o wartości [...] zł (kredyt), budynek garażowy z poddaszem mieszkalnym o wartości [...] zł, mieszkanie w W. o wartości [...] zł (kredyt), trzy samochody osobowe o wartości [...] zł. Skarżący prowadzi [...] ha gospodarstwo rolne na gruntach swoich, żony i wydzierżawionych, nie otrzymuje obecnie dopłat bezpośrednich, a jego dochód wynosi ok. [...] rocznie, a koszty paliwa pozostałe wydatki wynoszą [...] zł rocznie. Zatem skarżący prowadzi wielkie gospodarstwo rolne, które nie przynosi mu żadnego dochodu. Natomiast dochody żony wnioskodawcy wynoszą [...] zł miesięcznie netto i składają się z wynagrodzenia za pracę ([...] zł) i dochodu z wynajmu mieszkania ([...] zł). Z przedłożonych na wezwanie wyciągów z rachunku bankowego żony skarżącego wynika, że wpływy na konto bankowe były wyższe od deklarowanych i wynosiły w październiku 2017 r. [...] zł, w listopadzie 2017 r. [...] zł, w grudniu 2017 r. [...] zł, a w styczniu 2018 r. [...] zł. Wydatki w tym okresie wyniosły: w październiku 2017 r. [...] zł, w listopadzie 2017 r. [...] zł, w grudniu 2017 r. [...] zł, a w styczniu 2018 r. [...] zł. Analiza wyciągów z konta żony skarżącego nie wskazuje na to, by rodzina żyła w niedostatku, zaspokajając tylko podstawowe potrzeby życiowe. Za same tylko usługi telekomunikacyjne w sieci [...] wydatki wynoszą ok. [...] zł miesięcznie. Żona skarżącego płaci comiesięcznie [...] zł za kurs językowy. W dniu [...] r., a więc już po wydaniu wyroku oddalającego skargę, wydatkowała kwotę [...]zł ([...] zł S. , [...] zł H. S., [...] zł A. A., [...] zł w H. ). Trudno te wydatki zaliczyć do koniecznych celem zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych, świadczą one raczej o dobrej sytuacji majątkowej rodziny. Podsumowując starszy referendarz stwierdził, że skarżący i jego żona posiadają znaczny majątek w postaci gruntów rolnych, domu, budynku garażowego z funkcją mieszkalną, mieszkania w W., trzech samochodów osobowych, ciągnika rolniczego i innych maszyn i urządzeń rolniczych. Spłacają dwa kredyty hipoteczne, utrzymują trzy samochody osobowe, a z przedłożonych dokumentów nie wynika, by mieli problemy z terminową spłatą zobowiązań. Niewątpliwie zajęcie rachunków bankowych skarżącego przez komornika sądowego i wstrzymanie dopłat bezpośrednich pogorszyło kondycję finansową rodziny, ale w dalszym ciągu skarżący i jego żona są osobami bardzo zamożnymi. Brak jest jakichkolwiek podstaw do uznania, że nie są oni w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania sądowego w niniejszej sprawie, korzystając z własnych zasobów i możliwości. Świadczy o tym wartość posiadanego majątku, a także wysokość dochodów i struktura ponoszonych wydatków. Z zachowaniem terminu siedmiodniowego, skarżący wniósł sprzeciw od ww. postanowienia starszego referendarza sądowego. Podniósł, że referendarz nie wziął pod uwagę, że z małżonką skarżący ma rozdzielność majątkową od 2011 r. Stwierdził, że nie w interesie referendarza oceniać na co zasługuje żona skarżącego za pieniądze przez siebie zarobione. Ponadto wskazał, że nie jest "udokumentowane", że zakupy we wspomnianych sklepach "to sklepy z górnej półki". Kosztów zaplanowanych codziennego życia nie ma co porównywać z nieoczekiwanymi wydatkami, np., sądowymi. Argumentował, że ww. zakupy są "normalne" i osobiście zna w W. kilka sklepów, gdzie torebka damska kosztuje kilkanaście tysięcy złotych. Dlatego skarżący uważa, że spełnia wymagania do całkowitego przyznania prawa pomocy, gdyż nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania oraz nie zna się na prawie, aby móc efektywnie dochodzić roszczeń w powództwie, jakie jest przewidziane przed Naczelnym Sądem Administracyjnym. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie zważył, co następuje: W myśl art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm.), zwanej dalej: "p.p.s.a.", rozpoznając sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego o odmowie przyznania prawa pomocy, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 p.p.s.a.). Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (art. 260 § 3 p.p.s.a.). Zgodnie z art. 246 § 1 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym ma charakter wyjątkowy. Przedmiotowa instytucja stosowana jest wobec osób o bardzo trudnej sytuacji materialnej. Prawo pomocy jest przede wszystkim kierowane do osób bez źródeł stałego dochodu np. bezrobotnych. Chodzi o osoby, które z uwagi na potrzebę ponoszenia obiektywnie niezbędnych wydatków utrzymania siebie i rodziny, nie byłyby w stanie samodzielnie ponieść kosztów związanych z prowadzeniem postępowania sądowego. Na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar wykazania, w jakiej sytuacji się znajduje i że jest to sytuacja uprawniająca go do przyznania prawa pomocy. Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy Sąd uznał, że skarżący przedstawioną we wniosku argumentacją oraz przedłożonymi dowodami, nie wykazał, iż jego sytuacja finansowa, majątkowa i rodzinna jest na tyle trudna, że uzasadnia odstąpienie od reguły ponoszenia przez stronę kosztów sądowych w sprawie (art. 199 p.p.s.a.). Analiza zebranego materiału dowodowego, wskazuje, że skarżący i jego małżonka dysponuje majątkiem o znacznej wartości, na który składają się m.in. grunty rolne, nieruchomości budynkowe, lokal mieszkalny, samochody osobowe, maszyny rolnicze. Rodzina wnioskodawcy składa się z trzech osób (skarżący, jego żona w wieku [...] lat oraz córka w wieku [...] lat). Z wniosku wynika, że koszty prowadzonej przez skarżącego działalności rolniczej ([...] zł), przekraczają dochody z tej działalności ([...] zł). Jednakże nie można ograniczać się jedynie do sytuacji majątkowej i dochodów skarżącego, ale należy uwzględnić również sytuację majątkową i dochody wszystkich osób prowadzących wspólne gospodarstwo domowe. Nie stoi temu na przeszkodzie okoliczność rozdzielności majątkowej małżonków, gdyż nie wyłącza ona stosowania przepisów regulujących małżeńskie stosunki majątkowe, niezależnie od ustroju majątkowego obowiązującego małżonków, o ile pozostają we wspólnym gospodarstwie domowym. Z danych przedstawionych przez skarżącego, wynika, że jego małżonka uzyskuje stały miesięczny dochód z dwóch źródeł, tj. umowy o pracę oraz wynajmu mieszania, łącznie [...] zł netto. Przy tym z przedłożonych na wezwanie referendarza wyciągów z rachunku bankowego żony skarżącego wynika, że wpływy na konto bankowe były wyższe od deklarowanego dochodu i wynosiły w październiku 2017 r. [...] zł, w grudniu 2017 r. [...] zł, a w styczniu 2018 r. [...] zł. Wydatki w tym okresie wyniosły: w październiku 2017 r. [...] zł, w listopadzie 2017 r. [...] zł, w grudniu 2017 r. [...] zł, a w styczniu 2018 r. [...] zł. Zestawiając powyższe informacje o dochodach i wydatkach rodziny skarżącego, nie wynika z nich, że sfinansowanie kosztów postępowania sądowego, w tym ustanowienie pełnomocnika profesjonalnego z wyboru jest w przypadku skarżącego, rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Ponoszenie wydatków związanych ze spłatą zaciągniętych kredytów łącznie w wysokości [...] zł nie może być uznane za przyczynę uzasadniającą przyznanie prawa pomocy. Nie można przyjmować, że prywatne zobowiązania finansowe, takie jak spłata kredytów bankowych lub pożyczek, powinny mieć pierwszeństwo przed zobowiązaniami publicznoprawnymi. Z okoliczności sprawy nie wynika przy tym, że przy podnoszonych przez skarżącego postępowaniach komorniczych, czy dotyczących zabezpieczenia kont bankowych i nieruchomości w związku z toczącymi się postępowaniami karnymi, zaległościach płatniczych, skarżący i jego rodzina nie są w stanie ponosić stałych miesięcznych kosztów utrzymania. Co więcej, rodzina skarżącego jest w stanie ponosić koszty nie zaliczane powszechnie do niezbędnych kosztów utrzymania rodziny, jak ubezpieczenie AC pojazdów marki [...] i [...] oraz zakupy towarów podnoszących komfort życia na kwotę [...]zł w dniu [...] r. Wobec zarzutów przedstawionych w sprzeciwie, wyjaśnienia wymaga, że nie jest rzeczą Sądu podejmowanie rozważań: na co skarżący i jego rodzina ma prawo wydatkować uzyskiwane dochody. Obowiązkiem Sądu było natomiast ustalić czy posiadanie środków finansowych, w kontekście zasad przyznawania prawa pomocy, uzasadnia zaliczenie wnioskodawcy do osób znajdujących w wyjątkowo trudnej sytuacji ekonomicznej i rodzinnej, którym taka pomoc powinna zostać przyznana. Jak słusznie zwraca się uwagę w judykaturze, koszty sądowe należy traktować jako wydatki bieżące w budżecie domowym, które powinny być zaspokajane na równi z innymi podstawowymi wydatkami, a ubiegający się o przyznanie prawa pomocy powinien w pierwszej kolejności poczynić oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania (por. postanowienie NSA z dnia 28 stycznia 2015 r., sygn. akt II OZ 39/15, opubl. w Lex nr 1640590). Nie można, stosując prawo pomocy, chronić czy też wzbogacać majątku podmiotów prywatnych, gdyż celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia. Strona, która realizuje swoje zobowiązania w taki sposób, że wyzbywa się zdolności do zapłaty kosztów sądowych - preferencyjnie traktując inne zobowiązania - nie może prawnie skutecznie podnieść zarzutu, iż odmowa zwolnienia jej od kosztów sądowych jest ograniczeniem dostępności do realizacji jej praw przed sądami (por. postanowienie NSA z dnia 10 lutego 2014 r., sygn. akt II FZ 114/14, opubl. w Lex nr 1450399). Z tych względów, Sąd na podstawie art. 260 § 1 w zw. z art. 246 § 1 pkt 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł o utrzymaniu w mocy zaskarżonego postanowienia starszego referendarza sądowego z dnia 21 lutego 2018 r.