II SA/Sz 1102/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Iwona Tomaszewska, Sędziowie Sędzia WSA Marzena Iwankiewicz (spr.),, Sędzia NSA Elżbieta Makowska, Protokolant Katarzyna Skrzetuska-Gajos, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 11 stycznia 2012 r. sprawy ze skargi J. W. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie przyznania świadczenia pieniężnego oddala skargę Decyzją z dnia [...] r., nr [...] 1, na podstawie art. 2 pkt 2 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 z późn. zm.) w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r., sygn. akt K 49/07 (Dz. U. z dnia 23.12.2009 r. Nr 220, poz. 1734), Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, odmówił przyznania J. W. uprawnienia do świadczenia pieniężnego określonego ww. ustawie. W uzasadnieniu organ podał, że zgodnie z art. 2 pkt 2 lit. a ustawy, represją jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed 1 września 1939 r. na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny 1939-45. Wyrokiem z dnia 16 grudnia 2009 r. Trybunał Konstytucyjny stwierdził niezgodność art. 2 pkt 2 ww. ustawy, w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach Rzeczypospolitej Polskiej. Trybunał mianowicie stwierdził, że: "nie ma (...) zastrzeżeń co do samej zasady, aby świadczenia otrzymywały tytko te osoby, wobec których obowiązek pracy przymusowej (...) przybierał szczególnie dotkliwą formę tzn. był połączony z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska". J. W. w okresie okupacji wykonywała pracę przymusową w pobliżu stałego miejsca zamieszkania. Zatem praca ta nie przybrała szczególnie dotkliwej formy opisanej powyżej. Od powyższej decyzji J. W. złożyła odwołanie wnosząc o ponowne rozpatrzenie sprawy. Skarżąca wskazała, że w maju 1940 r. została wraz z rodziną deportowana do obozu przejściowego w Ostrzeszowie, gdzie przebywała do czerwca 1940 r. Skarżąca przez [...] miesięcy przebywała na wygnaniu zmuszana jako dziecko do przymusowej pracy. W świetle powyższych okoliczności skarżąca uważa, że spełniła wszystkie przesłanki wymagane do przyznania wnioskowanego świadczenia, tym bardziej, że jej młodsza siostra, która była wysiedlona razem z nią takie uprawnienie decyzją Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [..] r. otrzymała. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie decyzją z dnia [...] r., [...] , utrzymał w mocy decyzję organu I instancji. Uzasadniając motywy wydanego rozstrzygnięcia organ wskazał, że przepis art. 1 ww. ustawy przewidujący prawo do świadczenia pieniężnego dla osób, które podlegały represjom określonym w ustawie, nie dotyczy wszystkich osób, które doznały represji okresu wojennego i powojennego, jak też nie dotyczy wszystkich rodzajów i form represji, jakim w tym okresie poddani byli obywatele polscy. Ustawa przewiduje bowiem pewien ograniczony zakres rekompensat dla konkretnie ustalonych grup ofiar, z tytułu ściśle określonych rodzajów represji. Rodzaje represji, których doznanie, z zastrzeżeniem wymagań art. 1 ustawy, uprawnia do ubiegania się o przyznanie świadczenia pieniężnego, wymienione zostały w art. 2 i obejmują : 1/ osadzenie w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939-1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych; 2/ deportację (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium: a) III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945; b) Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. Zatem do wydania decyzji pozytywnej na podstawie art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym konieczne jest łączne wystąpienie dwóch przesłanek: osoba została deportowana ( wywieziona ) do pracy przymusowej w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium III Rzeszy i terenów prze nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945, oraz praca wykonywana był w warunkach deportacji przez okres co najmniej 6 miesięcy. Z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie wynika, że skarżąca w maju 1940 r. wraz z całą rodziną została wysiedlona z rodzinnej miejscowości [...] do sąsiedniej miejscowości[...] . Gospodarstwo rodziny przejęte zostało pod zarząd niemiecki, natomiast rodzina skarżącej trafiła do obozu przejściowego w Ostrzeszowie. Z uwagi na ilość dzieci w rodzinie nie zostali jednak deportowani do pracy przymusowej, a władze niemieckie pozwoliły im zamieszkać u dziadka skarżącej T. J.. W ocenie organu, fakt zamieszkiwania co prawda w innej miejscowości, ale u dziadka, w domu rodzinnym jej matki nie jest równorzędny z represjami jakie doznawały osoby deportowane w obce sobie środowisko. Utrata gospodarstwa w ocenie Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów niewątpliwie była formą represji, jednakże uprawnienie do świadczenia pieniężnego nie przysługuje z tytułu wysiedlenia, lecz z tytułu deportacji. Odnosząc się do wskazanego przez skarżącą faktu przyznania świadczenia jej siostrze, organ wskazał, iż siostra ubiegając się o świadczenie nie podała, że w czasie pobytu na wysiedleniu mieszkała w domu swojego dziadka, jednakże w tej sytuacji organ rozważy możliwość wzruszenia tej decyzji. Nie zgadzając się z opisanym rozstrzygnięciem J. W. złożyła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, w której wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji ją poprzedzającej. W ocenie skarżącej opisany stan faktyczny dotyczący deportacji jej rodziny został niewłaściwie przedstawiony i źle zinterpretowany przez organ orzekający, bowiem pozwolenie na zamieszkanie u dziadka nie było zgodą na wyjazd do rodziny, ale skierowaniem do pracy przymusowej. Skarżąca wraz rodzeństwem zmuszana była do wykonywania ciężkich prac, ojciec skarżącej nie podjął pracy w niemieckiej firmie w [...] dobrowolnie, lecz został do niej przymusowo skierowany. Podobnie praca matki w różnych gospodarstwach była pracą przymusową, a nie dobrowolną. Odnośnie stwierdzenia, przez organ, że fakt zamieszkiwania w domu rodzinnym matki nie jest równorzędny z represjami doznawanymi przez osoby deportowane w obce środowisko, skarżąca podniosła, że przed czasem okupacji dziadka nie znała i nie widziała, a również po wojnie nie utrzymywała z nim kontaktów, zatem wysiedlona została w całkowicie obce środowisko. Uzasadnienie decyzji stoi w jej ocenie w sprzeczności z art. 7 Kodeksu postępowania administracyjnego. W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie, mając na uwadze zarzuty zawarte w skardze podtrzymał swoje stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji i wniósł o oddalenie skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności organów administracji publicznej. Jeżeli ustawy nie stanowią inaczej, kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem - art. 1 § 2 ww. ustawy. Oznacza to, że badaniu w postępowaniu sądowoadministracyjnym podlega prawidłowość zastosowania przepisów prawa w odniesieniu do ustalonego w sprawie stanu faktycznego oraz trafność wykładni tych przepisów. W świetle z kolei art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) Sąd rozstrzyga w granicach sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, przy czym – jak wynika z treści art. 145 § 1 - uwzględnienie skargi następuje w przypadku naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (lit. a), naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (lit. b) lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (lit.c). Przedmiot kontroli w niniejszym postępowaniu stanowi decyzja Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia 15 lipca 2011 r. odmawiająca przyznania J. W. uprawnienia do świadczenia pieniężnego przewidzianego w ustawie z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. z 1996 r. Nr 87, poz. 395 ze zm.). Podstawę rozstrzygnięcia w przedmiotowej sprawie stanowiły przepisy ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. Zgodnie z art. 1 ust. 1 ww. ustawy uprawnione do świadczenia pieniężnego są osoby, które w okresie podlegania represjom, były obywatelami polski i są nimi w dalszym ciągu. Ustawodawca precyzuje zarazem w art. 2 pkt 2 lit. a ustawy, obowiązującej od dnia 20 kwietnia 2011 r., iż przez represję należy rozumieć m.in. deportację (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945 lub Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. Dla właściwej interpretacji przywołanego przepisu znaczenie ma wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r., sygn. akt K 49/07 (Dz. U. Nr 220, poz. 1734). Stwierdzając niezgodność art. 2 pkt 2 ustawy w jej brzmieniu sprzed nowelizacji dokonanej ustawą z dnia 25 lutego 2011 r., z ustawą zasadniczą, w odniesieniu do kryterium geograficznego, Trybunał jednocześnie uznał, że brak jest zastrzeżeń co do samej zasady, aby świadczenia otrzymywały tylko te osoby, wobec których obowiązek pracy przymusowej podczas II wojny światowej i tuż po jej zakończeniu przybierał szczególnie dotkliwą formę, tzn. był połączony z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Dokonując oceny w tym zakresie stwierdził, że ustawodawca trafnie uznał, iż wśród wszystkich osób świadczących prace przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które prace te świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsca zamieszkania. Świadectwa osób poddanych tej formie represji skłaniają do akceptacji poglądu, że znajdowały się one w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i otoczeniu rodziny i znajomych. Obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości), były one poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania Trybunał wymienił m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze (dotyczy to zwłaszcza osób wywiezionych do azjatyckiej części ZSRR). Odnosząc swoją ocenę w zakresie kryterium geograficznego do celu ustawy wskazał, przy tym, że celem tym jest symboliczne zadośćuczynienie za pracę przymusową świadczoną na rzecz okupantów w szczególnie trudnych warunkach, spowodowanych oderwaniem od dotychczasowego otoczenia. Przenosząc powyższe rozważania na grunt rozpoznawanej sprawy, w ocenie składu orzekającego w niniejszej sprawie należało uznać, że organ prawidłowo ustalił, wyjaśnił i ocenił okoliczności faktyczne niezbędne dla rozstrzygnięcia przedmiotowej sprawy. W oparciu o przesłankę zawartą w art. 2 pkt 2 lit. a ww. ustawy organ zbadał, czy w odniesieniu do skarżącej, przymusowe jej wysiedlenie wraz z rodziną z miejsca zamieszkania przybrało szczególnie dotkliwą formę, tzn. było deportacją do pracy przymusowej w rozumieniu powołanego artykułu. Na podstawie dokonanych ustaleń, organ prawidłowo w oparciu o powołany art. 2 pkt 2 lit. a ustawy obowiązującego w dacie wydania decyzji, odmówił skarżącej przyznania świadczenia pieniężnego z uwagi na to, że nie wystąpiła co do niej przesłanka deportacji. Z materiałów dowodowych zgromadzonych w przedmiotowej sprawie wynika, że J. W. w maju 1940 r. wysiedlona została wraz z rodziną z rodzinnej miejscowości [...] do sąsiedniej miejscowości[...] . Następnie cała rodzina trafiła do obozu przejściowego w Ostrzeszewie. Po zwolnieniu z obozu ojciec skarżącej został oddzielony od rodziny i pracował w [...] . Natomiast matka wraz z dziećmi pozostała w [...] , gdzie wykonywała pracę przymusową w gospodarstwie rolnym na rzecz okupanta. Przy czym należy zaznaczyć, że miejscowość ta była miejscem urodzenia matki skarżącej, a po wysiedleniu skarżąca wraz z rodzeństwem i matką zamieszkała w domu dziadka, tj. ojca matki. W świetle tych okoliczności nie można było w przedmiotowej sprawie przyjąć, że wysiedlenie skarżącej do miejscowości położonej w niewielkim oddaleniu od miejsca jej zamieszkania, gdzie dodatkowo mieszkała u dziadka, a matka jej wykonywała przymusową pracę, miało znamiona deportacji w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. a ustawy, uprawniającej do przyznania świadczenia. Nie wiązało się ono bowiem z wyrwaniem skarżącej z dotychczasowego środowiska. Zgodnie zaś z oceną Trybunału Konstytucyjnego świadczenie mogą otrzymywać tylko te osoby, wobec których obowiązek pracy przymusowej podczas II wojny światowej i tuż po jej zakończeniu, przybierał szczególnie dotkliwą formę tzn. połączony był z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Skarżąca akcentowała, że wraz z rodzeństwem zmuszona była do wykonywania ciężkich prac, rodzice także wykonywali pracę przymusową, a nie dobrowolną. Podnosiła także, że organ źle ocenił jej sytuację, bowiem przed wojną nie znała dziadka, zatem wysiedlona została w całkowicie obce środowisko. Odnosząc się do powyższego, nie negując faktu traumatycznych przeżyć skarżącej w okresie okupacji, ani jej subiektywnych odczuć i ocen Sąd pragnie zwrócić uwagę, iż celem ustawodawcy, jak to wynika z treści przytaczanych powyżej przepisów nie było przyznanie tą ustawą świadczenia pieniężnego wszystkim obywatelom polskim, którzy podczas okupacji wykonywali pracę przymusową, lecz tylko tym, którzy zostali deportowani (wywiezieni) w celu wykonywania pracy przymusowej, czyli tym względem, których okupant stosował represje pracy niewolniczej w zaostrzonej formie, u których wykonywanie tej pracy związane było z tragicznymi okolicznościami przewozu często w nieludzkich warunkach, w nieznane im, odległe miejsca i wrogie otoczenie. Stan deportacji wiązał się najczęściej z życiem w otoczeniu wrogości, wyobcowania mentalnościowego, kulturowego i językowego. Osoba taka przeważnie pozbawiona była kontaktu z rodziną. Natomiast w przypadku skarżącej wysiedlenie z miejsca zamieszkania nie oznaczało dla niej zerwania więzi z dotychczasowym otoczeniem. Choć jak twierdzi, wcześniej nie znała dziadka, to jednak przebywała wśród rodziny razem z rodzeństwem i matką. W istocie zarówno kulturowo jak i językowo pozostała w swoim środowisku. Pomimo trudnych warunków życia skarżąca znajdowała się w znacznie lepszej sytuacji niż osoby wykonujące pracę przymusową w znacznym oddaleniu od miejsca zamieszkania, w tym poza granicami państwa, co łączyło się z zerwaniem więzi z dotychczasowym otoczeniem, językiem i ludźmi oraz koniecznością zorganizowania sobie życia w zupełnie nowym środowisku. Powyższe powoduje, że chociaż skarżąca doznała w czasie wojny represji, nie można uznać, że stanowiły one represję uprawniającą do otrzymania świadczenia. Reasumując chociaż skarżąca niewątpliwie doznała represji, w ocenie Sądu okoliczności faktyczne sprawy nie potwierdzają, że była to represja szczególnie dotkliwa, która warunkuje otrzymanie świadczenia, również wbrew zarzutom skarżącej organ administracji prawidłowo zgodnie z zasadami Kodeksu postępowania administracyjnego przeprowadził postępowanie w niniejszej sprawie. Dlatego mając na uwadze powyższe rozważania, oraz uwzględniając stanowisko wyrażone w przywołanym orzeczeniu Trybunału Konstytucyjnego Sąd uznał, że kwestionowane przez skarżącą rozstrzygnięcie odpowiada przepisom prawa. Z tego względu na art. art. 151 Ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, skargę oddalono.