II SA/Sz 118/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Renata Bukowiecka-Kleczaj Sędziowie Sędzia WSA Marzena Iwankiewicz, Asesor WSA Krzysztof Szydłowski (spr.) Protokolant starszy inspektor sądowy Katarzyna Skrzetuska-Gajos po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 11 kwietnia 2024 r. sprawy ze skargi A. J. na decyzję Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych oddala skargę. Decyzją z 28 grudnia 2023 r. nr DSE3-K1025-D21071-5D/23, Szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, po rozpatrzeniu wniosku B. J. z 27 września 2023 r., omówił przyznania wnioskodawcy potwierdzenia statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych. Jak wyjaśnił organ jako tytuł upoważniający do uzyskania statusu działacza opozycji antykomunistycznej oraz osoby represjonowanej z powodów politycznych Wnioskodawca wskazał przynależność do S. J., w związku z czym w 1975 r. odmówił pełnienia zasadniczej służby wojskowej, za co wyrokiem Wojskowego Sądu Garnizonowego w L. został skazany na 3 lata pozbawienia wolności. Do swojego wniosku zainteresowany dołączył dokumenty potwierdzające ww. okoliczności. Nadto, na podstawie pisma Instytutu Pamięci Narodowej z 3 listopada 2023 r. organ powziął wiedzę, że w latach 1975-1977 Wnioskodawca odbywał karę pozbawienia wolności w związku z odmową pełnienia zasadniczej służby wojskowej z powodów wyznaniowych. Nie odnaleziono innych dokumentów potwierdzających działalność opozycyjną oraz doznane represje z powodów politycznych o których mowa w art. 2 i 3 ustawy o działaczach opozycji antykomunistycznej. Organ uznał, iż na podstawie zgromadzonego materiału dowodowego brak jest podstaw do potwierdzenia spełnienia przez Stronę przesłanek z cytowanych przepisów ustawy o działaczach opozycji antykomunistycznej. Wnioskodawca nie przedstawił dowodów, które mogłyby potwierdzić prowadzenie przez niego co najmniej przez 12 miesięcy nielegalnej działalności opozycyjnej w ramach struktur zorganizowanych lub we współpracy z nimi, w wyniku której zostałby on skierowany na ćwiczenia wojskowe lub została jemu przedłużona zasadnicza służba wojskowa. Podkreślono, że działalność określona w art. 2 ustawy o działaczach opozycji antykomunistycznej to nie jakikolwiek przejaw aktywności stanowiącej o braku akceptacji dla zastanego stanu rzeczy, a ukierunkowana i prowadzona w ramach zorganizowanych struktur lub w ścisłej współpracy z nimi zakazana działalność na rzecz odzyskania niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce, trwająca co najmniej 12 miesięcy. W ocenie Organu, że zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego nie wynika, aby Wnioskodawca prowadził działalność opozycyjną w rozumieniu art. 2 ustawy o działaczach opozycji antykomunistycznej, w związku z którą zostałby on skierowany na przymusową służbę wojskową. Okoliczności wskazane przez Stronę stanowiły niewątpliwie przejaw biernego oporu wobec władz PRL, były demonstrowaniem swojego światopoglądu, jednakże nie było to działanie, które w jakikolwiek sposób miałoby doprowadzić do odzyskania przez Polskę suwerenności. "Działalność" wymaga, po pierwsze aktywności - czynnego udziału, po drugie zaś "działalność" w rozumieniu ustawy o działaczach opozycji antykomunistycznej musi być świadoma tzn. zachowania osoby muszą zmierzać do odzyskania niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka, a więc być wyrazem rzeczywistych opozycyjnych przekonań Wnioskodawcy. Walka o niepodległość i suwerenność państwa z natury rzeczy nosi także cechy działania politycznego związanego z długofalowymi i zorganizowanymi działaniami o charakterze niepodległościowym i nie ograniczającymi się do krótkotrwałego protestu społecznego. Zachowanie osoby ubiegającej się o status działacza opozycji antykomunistycznej zarówno podmiotowo, jak i przedmiotowo, musiało zmierzać do odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce, a zatem aby osoba taka w okresie swej działalności miała świadomość tego, że swoim postępowaniem wzmacnia działania prowadzące do odzyskania niepodległości i suwerenności Polski. Dowodów na działalność opozycyjną Wnioskodawcy czy podlegania przez niego represjom nie przyniosła także kwerenda przeprowadzona w zasobach archiwalnych Instytutu Pamięci Narodowej. W związku z powyższym brak jest podstaw do potwierdzenia Stronie statusu działacza opozycji antykomunistycznej. Nadmieniono też, że wspólnota religijna "S. J." funkcjonująca na mocy rozporządzenia Prezydenta RP z dnia 27 października 1932 r. Prawo o stowarzyszeniach (Dz. U. Nr 94, poz. 808 z późn. zm.), została zdelegalizowana decyzją Urzędu do Spraw Wyznań z dnia 2 lipca 1950 r. odmawiającą rejestracji tego związku. Nie zaprzestała jednak swej działalności religijnej, cały czas czyniąc starania o uregulowanie sytuacji prawnej w celu umożliwienia swobodnego wyznawania swojej religii. Prześladowania S. J. w okresie PRL-u związane były z faktem odmowy zarejestrowania związku w 1950 r. Sąd Najwyższy kilkukrotnie odnosił się do samej rejestracji. 1 marca 2006 r. (V KK 306/05), wprost stwierdził, że niesłuszne było stawianie wspólnocie wyznaniowej S. J. wymogu rejestracji w oparciu o przepisy ustawy o stowarzyszeniach, podobnie jak nieuprawnione było podjęcie przez Urząd do Spraw Wyznań decyzji o odmowie rejestracji "związku religijnego S. J. ". W podobnym tonie brzmiał wcześniejszy wyrok z 27 czerwca 2003 r., (III KK 227/03), kiedy to SN zauważył, iż odmowa uznania przez władze państwowe wspólnoty religijnej S. J., jak i innych związków wyznaniowych, była sprzeczna z Konstytucją PRL oraz dekretem z 5 sierpnia 1949 r. Z tego względu, że oba akty prawne przyznały obywatelom wolność wyznawania każdej religii i prawo swobodnego udziału w wykonywaniu każdego kultu. Sama zaś delegalizacja tego związku nie mogła w opinii SN, powodować automatycznego pociągnięcia jego członków do odpowiedzialności karnej. Na podstawie zgromadzonego materiału dowodowego organ ustalił, że w okresie Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej Wnioskodawca prowadził działalność w ramach nielegalnego wówczas związku wyznaniowego - S. J.. W ocenie Szefa Urzędu wskazana działalność nie uprawnia jednak do potwierdzenia wnioskowanego statusu. Strona prowadziła działalność religijną, należącą do sfery osobistej, nie zaś działalność na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce. Zdaniem organu jakkolwiek z akt sprawy wynika, iż zainteresowany został skazany na karę trzech lat pozbawienia wolności za niezgłoszenie się do odbycia zasadniczej służby wojskowej, a ponadto Wnioskodawca w dniu 24 kwietnia 1975 r. oświadczył, iż do odbywania służby wojskowej nie zgłosi się ze względu na swoje przekonania religijne to skazanie i uwięzienie strony nie było spowodowane jej działalnością na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce, lecz było skutkiem odmowy pełnienia zasadniczej służby wojskowej związanej z ochroną sfery osobistej, za jaką należy uznać zagadnienia związane z wolnością sumienia i wyznania. W opinii organu trudno uznać, iż uwięzienie nastąpiło na skutek prowadzenia faktycznej działalności politycznej przeciwko systemowi politycznemu PRL lub też na rzecz respektowania politycznych praw człowieka. Organ podkreślił, iż nie neguje faktu powołania Strony do służby wojskowej oraz pozbawienia wolności w związku z jej odmową, jednak w materiale zgromadzanym w sprawie brak jest dowodów na to, aby powołanie oraz pozbawienie wolności nastąpiło z przyczyn określonych w art. 3 pkt 1 i 2 ustawy o działaczach opozycji antykomunistycznej. Strona nie przedstawiła dowodów, że powołanie do służby wojskowej miało związek z jej działalnością na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce. Dowodów takich nie dostarczyła także kwerenda przeprowadzona w zasobach archiwalnych Instytutu Pamięci Narodowej. Pismem z 26 stycznia 2024 r. Skarżący skorzystał z prawa wniesienia skargi do sądu administracyjnego. Wskazał, iż decyzja nie wyjaśnia czy wyrok 3 lat pozbawiania wolności za odmowę służby wojskowej, przerwanie nauki w Technikum Zawodowym oraz Pracy było represją w stosunku do Skarżącego. Nadmienił, iż w 1975 r. była możliwość służby zastępczej. Ponadto decyzja nie odpowiedziała na pytanie czy pracując w zakładzie karnym, będącym instytucją państwa, Skarżący był ubezpieczony w zakresie umożlwiającym mu nabycie za ten okres uprawnień emerytalnych. Dodatkowo na rozprawie Skarżący oświadczył, iż nie chodzi mu o status działacza opozycji lub osoby represjonowanej, a o uwzględnienie okresu pracy podczas pobytu w zakładzie karnym do świadczenia emerytalnego. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując swoje doczasowe stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie zważył co następuje: Stosownie do art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2022 r., poz. 2492 z późn. zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Przy czym Sąd nie może opierać tej kontroli na kryterium słuszności lub sprawiedliwości społecznej. Uwzględnienie skargi następuje w przypadku stwierdzenia przez Sąd naruszenia przepisów prawa materialnego lub istotnych wad w prowadzonym postępowaniu (art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, t.j. Dz.U. z 2023 r., poz. 1634 z późn. zm. – zwanej dalej: "p.p.s.a."). Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.). Przedmiotem skargi jest decyzja Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na mocy, której odmówiono Skarżącemu potwierdzenia statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych. Marterialnoprawną podstawę skarżonego rozstrzygnięcia stanowił art. 5 ust. 1 w związku z art. 2 oraz art. 3 ustawy z dnia 20 marca 2015 r. o działaczach opozycji antykomunistycznej oraz osobach represjonowanych z powodów politycznych (tekst jednolity. Dz. U. z 2023 r. poz. 388; dalej: ustawa o działaczach opozycji antykomunistycznej). W myśl art. 2 ww. ustawy działaczem opozycji antykomunistycznej jest osoba, która w okresie od dnia 1 stycznia 1956 r. do dnia 4 czerwca 1989 r., łącznie przez co najmniej 12 miesięcy prowadziła, w ramach struktur zorganizowanych lub we współpracy z nimi, zagrożoną odpowiedzialnością karną, działalność na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce. Do okresu 12 miesięcy, o którym mowa w ust. 1, nie wlicza się okresów działalności w ramach niezależnego ruchu związkowego lub niezależnego ruchu studenckiego, prowadzonej w okresie od dnia 31 sierpnia 1980 r. do dnia 12 grudnia 1981 r. Natomiast zgodnie z art. 3 ustawy o działaczach opozycji antykomunistycznej, osobą represjonowaną z powodów politycznych jest osoba, która w okresie od dnia 1 stycznia 1956 r. do dnia 31 lipca 1990 r.: 1) przebywała w: a) więzieniu lub innym miejscu odosobnienia na terytorium Polski na mocy wyroku wydanego w latach 1956-1989 albo bez wyroku jednorazowo przez okres dłuższy niż 48 godzin lub wielokrotnie przez łączny okres dłuższy niż 30 dni, za działalność na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce, b) ośrodku odosobnienia na podstawie art. 42 dekretu z dnia 12 grudnia 1981 r. o stanie wojennym (Dz. U. poz. 154, z 1982 r. poz. 18, z 1989 r. poz. 178 oraz z 2011 r. poz. 342) za działalność na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce; 2) przez okres powyżej 30 dni pełniła zasadniczą służbę wojskową lub czynną służbę wojskową w ramach ćwiczeń wojskowych, do której odbycia została powołana z przyczyn politycznych za działalność na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce; 3) brała udział w wystąpieniu wolnościowym na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce i w związku z tym: a) na skutek działania, w tym niejawnego, wojska, milicji lub organów bezpieczeństwa państwa, o których mowa w art. 5 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu (Dz. U. z 2021 r. poz. 177 oraz z 2022 r. poz. 375, 1259 i 1283), zwanych dalej "organami bezpieczeństwa państwa", poniosła śmierć, doznała uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia na okres dłuższy niż 7 dni, b) była inwigilowana przez organy bezpieczeństwa państwa i podjęto wobec niej bezprawne działanie polegające na popełnieniu na jej szkodę przestępstwa lub wykroczenia, c) była pozbawiona możliwości wykonywania swojego zawodu, d) została z nią rozwiązana umowa o pracę, e) została relegowana z uczelni wyższej lub innej szkoły, f) była objęta zakazem publikacji przez Główny Urząd Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk, wojewódzki lub miejski urząd kontroli prasy, publikacji i widowisk albo Główny Urząd Kontroli Publikacji i Widowisk lub okręgowy urząd kontroli publikacji i widowisk przez okres dłuższy niż jeden rok; 4) była poszukiwana listem gończym, oskarżona lub skazana za popełnienie przestępstwa lub wielokrotnie skazywana za popełnienie wykroczenia, za działalność na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce. Z powyższych przepisów wynika jednoznacznie, iż za osobę represjonowaną (w rozumieniu ustawy o działaczach opozycji antykomunistycznej) może być uznana jedynie taka osoba, która spotkała się z dolegliwościami wymienionymi w art. 3 ww. ustawy i nastąpiło to z powodów politycznych. Jak przy tym wynika z art. 5 ustawy status działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych może zostać potwierdzony decyzją administracyjną jedynie po zaistnieniu przesłanek pozytywnych wymienionych w cytowanym wyżej art. 3 ustawy przy jednoczesnym braku negatywnych przesłanek wymienionych w art. 4 ustawy, których w brak w badanej sprawie jest niesporny. Nie jest także sporne ustalenie organu, iż skarżący w opisany przez siebie sposób został powołany do służby wojskowej a wobec odmowy jej pełnienia Wyrokiem Wojskowego Sądu Garnizonowego w L. został skazany na karę 3 lata pozbawienia wolności - i taką karę odbył w wymiarze 2 lat (został warunkowo zwolniony z dniem 1 lipca 1977 r. z odbycia reszty kary pozbawienia wolności). W ocenie Sądu organ trafnie przyjął, iż opisana wyżej sankcja nie była spowodowana działalnością na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce w rozumieniu ustawy o działaczach opozycji antykomunistycznej, lecz była skutkiem odmowy pełnienia zasadniczej służby wojskowej z przyczyn dotyczących ochrony sfery osobistej, za jaką należy bowiem uznać zagadnienia związane z wolnością sumienia i wyznania. Powyższe nie daje się w szczególności zakwalifikować jako opisana w art. 3 ustawy "działalność na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce". Jak przekonująco wyjaśnił Naczelny Sad Administracyjny w wyroku z 6 grudnia 2022 r. sygn. akt. III OSK 1467/21 działalność religijna w ramach zdelegalizowanego Związku Wyznaniowego S. J. nie uprawnia do potwierdzenia statusu działacza opozycji antykomunistycznej w świetle art. 2 ust. 1 ustawy o działaczach opozycji. Strona prowadziła działalność należącą do sfery osobistej, a nie działalność na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce. Bezsprzecznie bowiem manifestowanie uczuć religijnych i krytyczny stosunek do panującego ówcześnie porządku politycznego nie może być utożsamiane z prowadzeniem działalności na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego w rozumieniu powołanych przepisów art. 2 ust. 1 ustawy o działaczach opozycji. (...) represje będące wynikiem działalności o charakterze religijnym nie mogą stanowić podstawy do potwierdzenia statusu osoby represjonowanej z powodów politycznych na podstawie przepisów art. 3 pkt 1 lit. a ustawy o działaczach opozycji. Trzeba mieć bowiem na względzie, że manifestowanie uczuć religijnych i krytyczny stosunek do panującego ówcześnie porządku politycznego nie jest tożsame z prowadzeniem działalności na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego. Jeśli chodzi natomiast o odmowę pełnienia służby wojskowej, to Sąd w składzie rozpatrującym skargę podziela stanowisko wyrażone w wyroku WSA w Krakowie z 19 października 2023 r. sygn. akt II SA/Kr 943/23, który racjonalnie przyjął, iż działalność określona w art. 2 ustawy o działaczach opozycji antykomunistycznej to nie jakikolwiek przejaw aktywności stanowiącej o braku akceptacji dla zastanego stanu rzeczy, a ukierunkowana i prowadzona w ramach zorganizowanych struktur lub w ścisłej współpracy z nimi zakazana działalność na rzecz odzyskania niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce, trwająca co najmniej 12 miesięcy. Chodzi tutaj zatem o działalność antykomunistyczną zmierzającą do odzyskania suwerenności i niepodległości Ojczyzny lub bycia z tych powodów represjonowanym, co wynika z samej preambuły ustawy. Nie każda działalność, choćby była działalnością zasługującą na uznanie, może zostać potraktowana jako działalność opozycyjna. Ustawodawca wprost wskazał, że chodzi o działalność, którą można określić mianem szczególnych zasług. Sam zresztą Skarżący we wniosku wskazywał, że "nie chce się porównywać" do działaczy opozycji, którzy byli prześladowani za swoją działalność, tracili zdrowie a w wielu przypadkach i życie. Jakkolwiek zatem odmowa służby wojskowej ze wskazanych przez Skarżącego przyczyn jawi się jako forma przeciwstawienia ówczesnej władzy to jednak, skoro u jej podstaw legły przekonania religijne - a więc okoliczności nalężące do sfery osobistej każdego obywatela - brak było podstaw do wydania na podstawie art. 5 ustawy o działaczach opozycji antykomunistycznej decyzji potwierdzającej u Wnioskodawcy status działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych. Stwierdzenie – jak w realiach badanej sprawy – iż Skarżącego spotkały ze strony państwa represje z uwagi na brak poszanowania jego przekonań religijnych, obligowało organ do negatywnego rozpatrzenia wniosku skarżącego z 28 września 2023 r. Wobec twierdzeń skargi co do głównego celu Wnioskodawcy mającego być przedmiotem decyzji warto przypomnieć, iż w swoim wniosku w sposób wyraźny zażądał on potwierdzenia statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych na podstawie ustawy o działaczach opozycji antykomunistycznej, nie zaś weryfikacji innych praw czy uprawnień. W zakresie zaś twierdzeń Skarżącego dotyczących braku rozpatrzenia sprawy dotyczącej wliczenia prawie dwuletniego "nieodpłatnego" okresu pracy w zakładzie karnym do uprawnień emerytalnych, kwestia powyższa nie była przedmiotem wniosku z 28 września 2023 r. i wykraczała poza jego zakres. Skarżący zmierzając do weryfikacji swoich uprawnień emerytalnych winien wystąpić do właściwych w takich sprawach organów administracji ze stosownym wnioskiem. Mając to wszystko na uwadze Sąd uznał, że organ prawidłowo ocenił zgromadzony materiał dowodowy i stwierdził, że brak było podstaw do potwierdzenia u Skarżącego statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z tego względu, że odmówił pełnienia służby wojskowej z uwagi na swoje przekonania religijne. Sąd stwierdził też, że w prowadzonym przez organ postępowaniu nie naruszono zasad określonych w art. 7, art. 77 i art. 80 k.p.a. a uzasadnienie wydanego rozstrzygnięcia spełnia wymogi z art. 107 § 3 k.p.a. Zastrzeżeń Sądu nie budzi też dokonana przez organy interpretacja i zastosowanie przepisów ustawy o działaczach opozycji antykomunistycznej oraz osobach represjonowanych z powodów politycznych. W tym stanie rzeczy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie, działając na podstawie art. 151 p.p.s.a., oddalił skargę jako niezasadną. Cytowane powyżej orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych dostępnej na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl