II SA/Sz 121/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie Przewodniczący sędzia NSA Stefan Kłosowki po rozpoznaniu w dniu 16 maja 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu H. S. i B. S. od postanowień referendarza sądowego z dnia 25 kwietnia 2017 r. odmawiających zwolnienia skarżących od kosztów sądowych oraz odmawiających ustanowienia adwokata w sprawie ze skargi H. S., B. S. i M. S. na decyzję Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania w sprawie robót budowalnych postanawia: I. utrzymać w mocy zaskarżone postanowienia w części dotyczącej odmowy zwolnienia od kosztów sądowych, II. uchylić pkt II ww. postanowień i ustanowić adwokata. H. S., B. S. i M. S. wnieśli do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w S. skargę na decyzję Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w S. z dnia [...] r. nr [...] utrzymującą w mocy decyzję organu I instancji umarzającą postępowanie w sprawie robót budowalnych wykonanych przez M. Z. na poddaszu budynku mieszkalnego dwurodzinnego na działce nr [...] przy ul. [...]. Z akt sprawy wynika, że skarżący są współwłaścicielami tej nieruchomości. W odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia solidarnie wpisu sądowego od skargi w kwocie [...] zł, wszyscy skarżący złożyli wnioski o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata. Jednocześnie, w dniu 9 lutego 2017 r., J. J. S. zamieszkały przy ul. [...] w S., uiścił wpis sądowy należny w niniejszej sprawie. W oświadczeniu o sytuacji majątkowej, rodzinnej i dochodach złożonym na urzędowym formularzu PPF H. S. oświadczyła, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z synem B. S., jedynym ich dochodem jest jej emerytura w kwocie [...] zł miesięcznie, a wydatki stałe wynoszą [...] zł miesięcznie. W oświadczeniu o sytuacji majątkowej, rodzinnej i dochodach złożonym na urzędowym formularzu PPF B. S. oświadczył, że ma [...] lat, mieszka z matką H. S. w S. przy ul. [...], a jego jedynym majątkiem jest mieszkanie o pow. 50 m2, a jedynym dochodem jego emerytura w kwocie [...] zł miesięcznie. Wydatki stałe wynoszą [...] zł miesięcznie. Wezwaniami z dnia 27 lutego 2017 r. starszy referendarz sądowy zobowiązał oboje wnioskodawców do przedłożenia, w terminie 7 dni: - wyciągów lub wykazów z wszystkich rachunków bankowych, z okresu ostatnich trzech miesięcy, - wyciągów lub wykazów z rachunku bankowego J. J. S., a okresu ostatnich trzech miesięcy, - dowodów potwierdzającego wysokość emerytury wnioskodawców, - kopii decyzji w sprawie podatku od nieruchomości przy ul. [...] w S. i przy ul. [...] w [...], za 2017 r. - dowodów potwierdzających wysokość wydatków poniesionych na utrzymanie obydwu ww. nieruchomości, oraz pozostałych wydatków stałych, w okresie ostatnich trzech miesięcy. W odpowiedzi na wezwanie H. S. oświadczyła, że nie posiada konta bankowego. Od 2006 r. przebywa w S. pod opieką synów B. S. i J. J. S. Wyjaśniła, że ma trzech synów, trzy synowe i pięcioro wnucząt, oraz pięcioro prawnuków i cieszy się, że może im sprezentować drobne upominki czy prezenty świąteczne. Wnioskodawczyni wyjaśniła, że ponosi koszty zakupu leków, kupuje maści i kremy, korzysta z przejazdów taksówką na rehabilitację, opłaca wizyty księdza. Musi także ponosić koszty korespondencji do Sądu, finansować pamięć o zmarłych. Korzysta też z pomocy terapeutów i używa przyrządów ortopedycznych, dlatego uważa swój wniosek za zasadny. Skarżąca przedłożyła orzeczenie o posiadanej niepełnosprawności, kopię decyzji ZUS o waloryzacji renty ([...] zł do wypłaty), kopie faktur za leki za okres ok. 1,5 roku. H. S. nie przedłożyła wyciągów z rachunku bankowego syna J. J. S., nie udokumentowała też wydatków koniecznych, poza wydatkami na leki (styczeń 2017 r. [...] zł, grudzień 2016 r. [...] zł, listopad 2016 r. [...] zł). W odpowiedzi na wezwanie B. S. oświadczył, że J. J. S. jest jego bratem i prowadzi swoje odrębne rodzinne gospodarstwo, niezwiązane z przedmiotem postępowania i posiada odrębną "notarialną" własność nie związaną ze skarżącym. Wnioskodawca wyjaśnił, że decyzję w sprawie podatku od nieruchomości przy ul. [...] w [...] otrzymuje jego brat M. S. Wyjaśnił, że gospodarstwo domowe prowadzi wspólnie z żoną, ma dwoje dzieci i czworo wnucząt, na utrzymanie których ponosi wydatki. Udziela się w zbiórkach publicznych, daje pieniądze na ofiarę w kościele, na utrzymanie grobów na cmentarzach, korzysta z wycieczek krajowych i zagranicznych, teatru, kina, rozrywek w plenerze i zabaw okolicznościowych. Ponosi ponadto wydatki na drobne remonty, eksploatację samochodu, na bilety komunikacji miejskiej i kolejowej oraz przejazdy taksówkami. B. S. przedłożył wyciąg ze swojego rachunku bankowego za ostatnie trzy miesiące, kopię decyzji w sprawie waloryzacji swojej emerytury ([...] zł do wypłaty od marca 2016 r.), kopie decyzji w sprawie podatku od nieruchomości dotyczącą budynku mieszkalnego przy ul. [...] o pow. mieszkalnej 61 m2, kopie faktur za wodę, gaz, odpady stałe, energię elektryczną, dotyczące nieruchomości przy ul. [...] w S. (na kwotę ok. [...] zł miesięcznie). Wnioskodawca przedłożył też kopię polisy ubezpieczeniowej OC posiadacza pojazdu mechanicznego nr [....] z której wynika, że osobą współubezpieczoną jest K. S., także zamieszkała w S. przy ul. [...]. Skarżący przedłożył orzeczenie o posiadanym umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, kopie dwóch faktur za turnusy rehabilitacyjne w 2006 r. i 2017 r., każda na kwotę [...] zł, fakturę za leki na kwotę [..] zł z 13 lutego 2017 r., a także kilka faktur za leki z okresu poprzedzającego okres zakreślony w wezwaniu. Postanowieniem starszego referendarza sądowego z dnia 13 kwietnia 2017 r. M. S. został zwolniony od ponoszenia kosztów sądowych w sprawie i przyznano mu adwokata z urzędu. Natomiast postanowieniami starszego referendarza sądowego z dnia 25 kwietnia 2017 r. H. S. i B. S. odmówiono zwolnienia od kosztów sądowych oraz odmówiono ustanowienia adwokata. Z uzasadnienia zaskarżonych postanowień wynika, że oświadczenia wnioskodawców co do liczby członków rodziny prowadzących wspólne gospodarstwo domowe nie były pełne, nie uwzględniały bowiem J. J. S., pod opieką którego pozostaje skarżąca, ani K. S., która również zamieszkuje pod tym samym adresem. H. S. w odpowiedzi na wezwanie nie udokumentowała ponoszenia deklarowanych wydatków stałych w kwocie [...] zł miesięcznie, a jedynie wydatki na leki w kwocie ok. [...] zł miesięcznie. Z przedłożonych dowodów wynikało, że B. S. zamieszkuje także z żoną, której nie wymienił w oświadczeniu o sytuacji rodzinnej. Nie było jasne, czy dzieci wnioskodawcy albo wnuki prowadzą z nim wspólne gospodarstwo domowe. H. S. i B. S. wnieśli sprzeciw od postanowień odmawiających im przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. Wyjaśnili, że J. J. S. i K. S. to ich rodzina, ale mają oni swoje własne rodziny i odrębne lokale które muszą utrzymywać, aczkolwiek wszyscy mieszkają w jednym budynku, lecz notarialnie podzielonym na lokale mieszkalne. Natomiast nieruchomość przy ul. [...] w [...] stanowi współwłasność wszystkich skarżących, ale korzysta z niej wyłącznie M. S., jego żona i córka. Natomiast H. S. nie posiada w S. przy ul. [...] żadnej nieruchomości, mieszka ze swoimi dwoma synami B. i J. J. i dysponuje swoją emeryturą. B. S. oświadczył, że musi tak kierować swoim budżetem, aby starczyło na niezbędne wydatki i opłaty. Wojewódzki Sąd Administracyjny w S. zważył, co następuje: W myśl art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r. poz. 718 ze zm.) - zwanej dalej "P.p.s.a.", sąd rozpoznając sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego o odmowie przyznania prawa pomocy, wydaje postanowienie w którym zaskarżone postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 P.p.s.a.). Zgodnie z art. 199 P.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Generalną zasadą postępowania sądowego jest więc ponoszenie przez stronę kosztów związanych z jej udziałem w tym postępowaniu, stąd każda osoba wszczynająca postępowanie winna się liczyć z wydatkami na ten cel. Dla wydatków związanych z prowadzeniem procesu strona winna znaleźć pokrycie w swych dochodach nawet przez odpowiednie ograniczenie innych wydatków, niebędących niezbędnymi dla utrzymania (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 24 lipca 1980 r., I CZ 99/1980 Lex 8257). Przyznanie przez sąd prawa pomocy w zakresie całkowitym winno mieć zatem charakter wyjątkowy i być stosowane w stosunku do osób żyjących w ubóstwie. Stosownie do art. 243 § 1 i art. 245 § 1 P.p.s.a., właściwy sąd administracyjny może na wniosek strony przyznać jej prawo pomocy w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata lub radcy prawnego (art. 245 § 2 P.p.s.a.). Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Ciężar dowodu spoczywa przy tym na stronie składającej wniosek o przyznanie prawa pomocy. Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 6 października 2004 r. (sygn. akt GZ 64/04, dostępne w Internecie) udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. W orzecznictwie podkreśla się, że instytucja przyznania prawa pomocy ma charakter wyjątkowy i jest stosowana tylko w przypadkach osób charakteryzujących się trudną sytuacją materialną. Przyznanie prawa pomocy ma bowiem na celu zapewnienie realizacji konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które ze względu na brak odpowiednich środków nie są w stanie ponieść kosztów postępowania. H. S. i B. S., a także żona B. S., prowadzą wspólne gospodarstwo domowe i uzyskują stałe dochody. Z przedłożonych dowodów wynika, że ich budżet wynosi [...] zł netto miesięcznie. Wydatki jakie wnioskodawcy ponoszą, wynoszą ok. [...] zł miesięcznie, są więc znacznie niższe od deklarowanych. Nie jest jasne, jak dzielone są opłaty za utrzymanie nieruchomości przy ul. [...] w S., nie wynika to z przedłożonych dowodów i nie wyjaśnili tego wnioskodawcy. Ocena złożonych wniosków nie pozwalała na przyjęcie, że wnioskodawcy są obiektywnie pozbawienia możliwości uzyskania środków na utrzymanie siebie i rodziny, w tym na prowadzenie postępowania sądowego (por. postanowienie NSA z dnia 16 stycznia 2015 r. sygn. akt II OZ 1152/14, postanowienie NSA z dnia 22 stycznia 2015 r. sygn. akt II GZ 935/14). Mając na uwadze przytoczone przepisy prawa oraz ich wykładnię stosowaną przez orzecznictwo sądowe, po analizie wniosków, przedłożonych dokumentów i sprzeciwu skarżących, Sąd podzielił stanowisko referendarza sądowego, iż wnioskodawcy są w stanie ponieść koszty sądowe korzystając z własnych zasobów i możliwości. Tym bardziej, że wpis sądowy od skargi został już uiszczony. Sąd postanowił natomiast zmienić postanowienia referendarza w części odmawiającej ustanowienia adwokata uznając, że skarżący nie będą w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania w sprawie. Nie bez znaczenia był tu podeszły wiek H. S., a także okoliczność, że oboje wnioskodawcy ponoszą koszty swojego leczenia. Z tego względu Sąd częściowo utrzymał w mocy postanowienia starszego referendarza sądowego na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w związku z art. 260 § 1 P.p.s.a., a częściowo zmienił te postanowienia.