II SA/Sz 1219/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Maria Mysiak, Sędziowie Sędzia NSA Danuta Strzelecka-Kuligowska,, Sędzia NSA Iwona Tomaszewska (spr.), Protokolant Teresa Zauerman, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 1 lutego 2012 r. sprawy ze skargi W. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] nr [...] w przedmiocie ustalenia wysokości nienależnie pobranych świadczeń z tytułu zasiłku pielęgnacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta z dnia [...] nr [...], II. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu, III. przyznaje od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie na rzecz adwokat A. K. kwotę [...] ([...]) złotych zawierająca należny podatek od towarów i usług, tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Decyzją z dnia [...] r. Nr [...] Zastępca Dyrektora Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej, działając z upoważnienia Prezydenta Miasta, na podstawie art. 16 ust. 1, ust. 2 pkt 2, ust. 5a, ust. 6, art. 20 ust. 3, art. 30 ust.1, ust. 2 pkt 1, ust. 6, ust.7, ust. 8, ust. 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992 ze zm.) ustalił, że zasiłek pielęgnacyjny pobrany przez W. S. za okres od dnia [...] r. do dnia [...] r. na podstawie decyzji z dnia [...] r. Nr [...] , w łącznej kwocie [...] zł, jest świadczeniem nienależnie pobranym. W uzasadnieniu decyzji organ podał, że decyzją z dnia [...] r. Nr [...] przyznano W. S. zasiłek pielęgnacyjny na stałe od dnia [...] r. W dniu [...] r. do Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej wpłynęła informacja z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, że od dnia [...] r. W. S. pobiera dodatek pielęgnacyjny przy emeryturze. Organ wskazał, że zgodnie z art. 16 ust. 2 pkt 6 ustawy o świadczeniach rodzinnych zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje osobie uprawnionej do dodatku pielęgnacyjnego. Natomiast stosownie do art. 30 ust. 2 pkt 1 tej ustawy, za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Organ podał, że we wniosku z dnia [...] r. W. S. złożył podpis pod pouczeniem o obowiązku niezwłocznego powiadomienia organu o zmianach mających wpływ na prawo do przyznanego świadczenia. Dodatkowo wnioskodawca został o powyższym obowiązku pouczony w decyzji z dnia [...] r. Nr [...]. Konkludując, organ wskazał, że wypłacał świadczenia w okresie od [...] r. do [...] r. mimo zaistnienia okoliczności, które winny spowodować ustanie wypłaty świadczeń, a o których wnioskodawca nie powiadomił organu. W odwołaniu od powyższej decyzji W. S. wniósł o umorzenie kwoty [...] zł. Wskazał, że nie przypomina sobie, żeby świadomie składał podpis w dniu [...] r. Ustnego pouczenia też nie miał. Podał, że jest prawie analfabetą, ledwie może złożyć podpis o ile ktoś wskaże miejsce do podpisania. Zdaniem odwołującego się, to MOPS powinien sam automatycznie zabrać dodatek o ile się nie należał. Podkreślił, że jest osobą w starszym wieku, schorowaną, która słabo widzi, słabo słyszy i traci pamięć. Podał, że ma niską emeryturę, która ledwie starcza na skromne utrzymanie, wykupienie leków, opłaty i wyżywienie. Kwotę o którą jest spór wydał na bieżące utrzymanie, jest uczciwy i świadomie nigdy by jej pobierał. Decyzją z dnia [...] r. Nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ odwoławczy wskazał, że organ I instancji decyzją z dnia [...] r. przyznał W. S. zasiłek pielęgnacyjny od dnia [...] r. na stałe, w wysokości [...] zł. Postanowieniem z dnia [...] r. organ wszczął postępowanie z urzędu w celu zweryfikowania prawidłowości wydanej decyzji pod kątem zgodności z art. 16 ust. 6 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Organ I instancji decyzją z dnia [...] r. uchylił, od dnia [...] r., własną decyzję z dnia [...] r. przyznającą W. S. zasiłek pielęgnacyjny. Następnie organ I instancji decyzją z dnia [...] r. uznał za nienależnie pobrane świadczenie w postaci zasiłku pielęgnacyjnego za okres od dnia [...] r. do dnia [...] r. w kwocie [...] zł. W dalszej części uzasadnienia Kolegium przytoczyło treść art. 30 ust. 2 pkt 1, art. 16 ust. 6 i art. 25 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych i wskazało, że W. S. w dniu [...] r. złożył na oryginalnym druku wniosek opatrzony własnoręcznym podpisem – o ustalenie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego. Wniosek ten zawierał pouczenie o prawach i obowiązkach osoby pobierającej zasiłek pielęgnacyjny. Złożył również pisemne oświadczenie przed pracownikiem organu przeprowadzającym wywiad, o braku negatywnej przesłanki uniemożliwiającej przyznanie zasiłku pielęgnacyjnego, którą stanowi jednoczesne pobieranie świadczenia z ZUS. Zaświadczenie zawiera również klauzulę, iż został pouczony o odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywych zeznań. Jako uzupełnienie wniosku, w terminie późniejszym dostarczył zaświadczenie z dnia [...] r. wystawione przez ZUS , które stanowi potwierdzenie nie pobierania świadczenia. W ocenie Kolegium, strona składając wniosek o przyznanie zasiłku pielęgnacyjnego działała świadomie, w celu uzyskania prawa do tego świadczenia. Pouczenia zawarte we wniosku o przyznanie zasiłku pielęgnacyjnego jak i w decyzji przyznającej to świadczenie, są tak sformułowane że nawet osoba nie posiadająca wyspecjalizowanej wiedzy prawniczej może odnieść informacje w nich zawarte do swojej sytuacji faktycznej i prawnej, i stwierdzić czy mają one wpływ na jej prawo do zasiłku pielęgnacyjnego. W tych okolicznościach, Kolegium nie podzieliło argumentacji odwołującego się, że nie pamięta czy podpisy i oświadczenia składał świadomie, oraz że nie zdawał sobie sprawy, iż pobiera świadczenia z dwóch źródeł, gdyż wpływały na konto i nie odbierał ich osobiście. Ponadto, Kolegium pouczyło odwołującego się, że kwestia umorzenia nienależnie pobranych świadczeń może być rozpatrzona na wniosek w odrębnym postępowaniu. Nie zgadzając się z powyższym rozstrzygnięciem, W. S. złożył na nie skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego . W skardze podkreślił, że nie miał świadomości pobierania dodatku, gdyż był wysyłany na konto o czym nie wiedział, wydruków z konta nie pobiera, bo i tak ich nie odczyta. Nie miał zamiaru zatajenia faktu pobierania zasiłku. Pouczenia w decyzji są dla niego niezrozumiałe, ponieważ bardzo słabo [...] i [...] oraz słabo [...] . Skarżący podał, że MOPS wiedział kiedy skończył [...] lat i wtedy powinien zaprzestać wysyłania dodatku. Organ wiedział, że jest niepełnosprawnym inwalidą I grupy. Wskazał, że jest osobą samotną i renta wraz z dodatkiem ([...] zł) ledwo starcza na bardzo skromne utrzymanie. Sporną kwotę [...] zł wydał na utrzymanie (wyżywienie, opłaty, leki). Nie jest w stanie spłacić powyższej kwoty i wnosi o jej umorzenie. Wyjaśnił ponadto, że na wszystkie decyzje odpisuje znajoma, która nie jest prawnikiem. Samorządowe Kolegium Odwoławcze odpowiadając na skargę wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 18 listopada 2011 r. przyznał skarżącemu prawo pomocy w zakresie częściowym obejmującym ustanowienie adwokata. Pełnomocnik skarżącego adwokat A. K. wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji, zarzucając wydanie decyzji z naruszeniem zasad ogólnych postępowania administracyjnego wyrażonych w art. 7,9 i 77 kpa. Skarżący o fakcie pobierania świadczenia z dwóch źródeł dowiedział się dopiero z zawiadomienia z dnia [...] r. o wszczęciu postępowania. Na podstawie art. 106 § 3 P.p.s.a. Sąd z urzędu przeprowadził dowód z akt sprawy II SA/Sz 1013/11 ze skargi W. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie uchylenia decyzji w sprawie zasiłku pielęgnacyjnego. W sprawie tej Wojewódzki Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 16 listopada 2011 r. uchylił zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta nr [...] z dnia [...] r. o uchyleniu od dnia [...] r. decyzji własnej z dnia [...] r. o przyznaniu zasiłku pielęgnacyjnego. Wojewódzki Sąd Administracyjny z w a ż y ł, co następuje: Zgodnie z dnia 1 § 1 oraz art. 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują, w zakresie swojej właściwości, kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. nr 153, poz. 1270 ze zm.) wynika, że Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, co oznacza, iż Sąd nie ogranicza się do badania zasadności skargi, lecz może wadliwości kontrolowanego aktu podnosić z urzędu. Przedmiotem niniejszego postępowania jest ocena prawidłowości oraz zasadności uznania za nienależnie pobrane przez skarżącego świadczenie w okresie od [...] r. w kwocie [...] zł. Podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jednolity Dz.U. z 2006 r., Nr 139, poz. 992 ze zm.). Zgodnie z art. 16 ust. 2 tej ustawy zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje osobie uprawnionej do dodatku pielęgnacyjnego. Bezsporna jest w sprawie okoliczność, że skarżącemu decyzją z dnia [...] r. został przyznany zasiłek pielęgnacyjny od [...] r. bezterminowo, a następnie w związku z ukończeniem [...] roku życia z dniem [...] r. otrzymał od tej daty dodatek pielęgnacyjny przyznany przez Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na podstawie art. 75 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2004 r., Nr 39, poz. 353 ze zm.). Tak więc, od [...] r. skarżący niewątpliwie pobrał zarówno zasiłek pielęgnacyjny, jak i dodatek pielęgnacyjny. Zgodnie z art. 30 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, osoba która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Za nienależnie pobrane świadczenia ustawodawca w art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych uznał świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym zgodnie przyjmuje się, że "nienależne świadczenie" ma charakter obiektywny i występuje między innymi wówczas, gdy zostaje ono wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. Natomiast "świadczenie nienależnie pobrane", to świadczenie pobrane przez osobę której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Obowiązek zwrotu świadczenia obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie wiedząc, że mu się ono nie należy, co w niniejszej sprawie dotyczy osoby, która skutecznie została pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczenia (por. wyrok NSA z dnia 14 grudnia 2009 r. sygn.akt I OSK 826/09, wyrok NSA z dnia 24 marca 2009 r., sygn.akt I OSK 593/08, wyrok NSA z dnia 01 kwietnia 2011 r., I OSK 2078/10). Tak więc, dla zaistnienia przesłanki z art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych istotne znaczenie poza elementem obiektywnym, oznaczającym faktyczne pobranie nienależnego świadczenia konieczne jest łączne wystąpienie przesłanki subiektywnej, to jest świadomości osoby pobierającej świadczenie, że to świadczenie jej nie przysługiwało. Decydujące znaczenie ma więc ustalenie, czy pobierający świadczenie wiedział o tym, że pobierając określone świadczenie pobierał je niezgodnie z prawem, a zatem czy został pouczony o braku prawa do jego pobierania. Pouczenie takie powinno być przy tym dla strony jasne, czytelne i zrozumiałe. Przenosząc powyższe rozważania na grunt rozpoznawanej sprawy stwierdzić należy, że skarżący bardzo konsekwentnie zarówno przed organami obu instancji, jak i przed sądem podkreślał, że nie miał świadomości tego, iż od [...] r. w związku z ukończeniem [...] roku życia ZUS wypłaca mu dodatek pielęgnacyjny. Wskazywał przy tym, że renta przekazywana była na konto a wydruków nie odczytywał, gdyż bardzo słabo widzi i czyta. Podniósł też, że nie wie co podpisywał w organie I instancji, ponieważ słabo [...]. Tymczasem organy obu instancji w sposób jednoznaczny przesądziły, że skarżący podpisując wniosek o przyznanie zasiłku pielęgnacyjnego złożony na oryginalnym druku zawierającym pouczenie o prawach i obowiązkach pobierającego zasiłek, działał świadomie w celu uzyskania tego świadczenia. Pouczenia zawarte w powyższym wniosku, według organów, są tak sformułowane, że nawet osoba nie posiadająca specjalistycznej wiedzy prawniczej jest w stanie odnieść je do swojej sytuacji faktycznej i prawnej, i stwierdzić, czy mają one wpływ na jej prawo do zasiłku pielęgnacyjnego. W ocenie Sądu, organy administracji nie wykazały w sposób należyty zaistnienia po stronie skarżącego elementu subiektywnego w postaci celowego świadomego działania na uzyskanie przez niego nienależnego świadczenia. Organy obu instancji nie wzięły pod uwagę wieku oraz stanu zdrowia skarżącego, który jest osobą zaliczoną do znacznego stopnia niepełnosprawności i wymaga stałej pomocy innej osoby (orzeczenie o stopniu niepełnosprawności z dnia [...] r.). W tej sytuacji stwierdzenie, że pouczenie o treści art. 16 ust. 6 ustawy o świadczeniach rodzinnych jest tak sformułowane, że nawet osoba nie posiadająca wiedzy prawniczej jest w stanie je zrozumieć, nie jest argumentem przekonywającym, zwłaszcza że organy nie ustaliły czy skarżący pozostaje pod opieką osoby trzeciej, czy korzysta z pomocy członków rodziny w załatwieniu swych spraw życiowych i czy faktycznie ma problemy ze wzrokiem i słuchem, a co się z tym wiąże z pisaniem i czytaniem. Wobec twierdzeń zawartych w skardze, zebrany w sprawie materiał dowodowy jest niewystarczający do dokonania przez Sąd oceny czy stanowisko organów orzekających w sprawie nie mających żadnych wątpliwości co do stanu świadomości skarżącego, jest zgodne z prawem. Dokonana zaskarżoną decyzją ocena razi arbitralnością, skoro nie uwzględnia wieku i stanu zdrowia strony. Dlatego Sąd uznał, że zaskarżona decyzja została wydana przedwcześnie, bowiem istotne okoliczności sprawy nie zostały dostatecznie wyjaśnione. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ powinien w sposób dokładny ustalić stan faktyczny, przede wszystkim w odniesieniu do ewentualnego zaistnienia po stronie skarżącego świadomości pobrania zasiłku pielęgnacyjnego w złej wierze, Dlatego, poza analizą wniosku o przyznanie zasiłku pielęgnacyjnego, organ powinien rozważyć odebranie wyjaśnień od skarżącego w miejscu jego zamieszkania, na okoliczności podnoszone w odwołaniu i w skardze. Mając powyższe na względzie, Sąd działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "c" w związku z art. 135 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w pkt I wyroku. W pkt II wyroku Sąd na podstawie art. 152 P.p.s.a. określił, że zaskarżona decyzja nie może być wykonywana do czasu uprawomocnienia się wyroku. Orzeczenie w pkt III wyroku o przyznaniu wynagrodzenia pełnomocnikowi na zasadzie prawa pomocy zostało wydane na podstawie art. 250 P.p.s.a.