II SA/Sz 1219/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Stefan Kłosowski (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Maria Mysiak, Sędzia NSA Danuta Strzelecka-Kuligowska, Protokolant starszy sekretarz sądowy Anita Jałoszyńska, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 25 stycznia 2018 r. sprawy ze skargi P. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego wraz z odsetkami ustawowymi oddala skargę. Decyzją z dnia [...] r. nr [...] działający z upoważnienia Prezydenta M. K., Dyrektor Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w K., po rozpatrzeniu wniosku P. S. z dnia 22 maja 2017 r., odmówił umorzenia nienależnie pobranych przez wnioskodawcę świadczeń z funduszu alimentacyjnego w wysokości [...] zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie. P. S. odwołał się od powyższej decyzji do Samorządowego Kolegium Odwoławczego, wnosząc o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego wraz z odsetkami. W uzasadnieniu odwołania wskazał, że jest osobą całkowicie niezdolną do pracy, z całkowitym jej zakazem. Zasiłek pielęgnacyjny został mu wstrzymany, a z ZUS otrzymuje jedynie [...] zł. Zdaniem odwołującego się, jego sytuacja jest szczególna. Decyzją z dnia [...] r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu decyzji Kolegium wskazało, że z poczynionych w sprawie ustaleń wynika, że P. S. mieszka z ojcem, ale prowadzi odrębne gospodarstwo domowe. Posiada orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności do 5 lipca 2019 r. ze wskazaniem pracy w warunkach chronionych, z którego ponadto wynika, że jest całkowicie niezdolny do pracy do dnia 30 czerwca 2019 r. Źródłem utrzymania P. S. jest renta socjalna, przyznana na okres od 1 maja 2014 r. do 30 czerwca 2019 r., zasiłek pielęgnacyjny oraz alimenty od ojca. W ocenie organu I instancji, wprawdzie obecna sytuacja Wnioskodawcy jest trudna, to jednak istnieje możliwość spłaty przez niego należności w dłuższym czasie, poprzez rozłożenie ww. zobowiązania na raty, których wysokość mógłby sam zadeklarować. W dalszej części uzasadnienia Kolegium wyjaśniło, iż materialnoprawną podstawę umorzenia nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego stanowi ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Zgodnie z art. 23 ust. 8 powołanej ustawy organ właściwy wierzyciela, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Przepis ten jest przykładem występującej w systemie prawa administracyjnego instytucji uznania administracyjnego. Kontrola zgodności z prawem decyzji uznaniowej dokonywana przez organ II instancji ogranicza się do zbadania, czy organ pierwszej instancji nie przekroczył granic uznania i czy decyzja taka podjęta została z zachowaniem zasad prowadzenia postępowania administracyjnego, ze szczególnym uwzględnieniem analizy tego, czy zgromadzony materiał dowodowy pozwalał na wydanie rozstrzygnięcia określonej treści. Kolegium wskazało dalej, że zasadą jest zwrot pobranych nienależnie świadczeń a instytucja umorzenia stanowi wyjątek od tej zasady, który może być zastosowany tylko przy zaistnieniu szczególnie uzasadnionych okoliczności, o których mowa w art. 23 ust. 8 ww. ustawy. Przez szczególnie uzasadnione okoliczności rozumieć należy całokształt okoliczności faktycznych składających się na sytuację dochodową, majątkową i rodzinną wnioskodawcy, zarówno tę z chwili podejmowania decyzji, jak również tę występującą w przyszłości. Okoliczności, które uzasadniają zastosowanie umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego muszą mieć charakter wyjątkowy i dotyczyć sytuacji, w których osoba, z przyczyn obiektywnych, nie zapłaci ciążących na niej należności dobrowolnie i nie ma możliwości ściągnięcia zadłużenia poprzez przeprowadzenie postępowania egzekucyjnego z jej majątku. Odnosząc się do podniesionych w odwołaniu okoliczności dotyczących sytuacji zdrowotnej i finansowej Wnioskodawcy, Kolegium wyjaśniło, że nie mają one wpływu na zajęte stanowisko w sprawie. Fakt, iż odwołujący się nie posiada obecnie możliwości spłaty zadłużenia w całości, nie wyklucza sytuacji, iż w przyszłości stan ten ulegnie poprawie. Nie można bowiem uznać, że obecna sytuacja strony będzie mieć charakter stały i w przyszłości nie ulegnie zmianie. To, że odwołujący się jest osobą chorą, nie pracuje i do 30 września 2019 r. ma orzeczony całkowity zakaz pracy, nie stanowi okoliczności uzasadniającej uwzględnienie wniosku. Jest on osobą młodą i nie można wykluczyć sytuacji, że w przyszłości podejmie zatrudnienie, odpowiadające jego możliwościom fizycznym i zdrowotnym, a tym samym będzie posiadał środki finansowe na spłatę - chociaż w części - istniejącego zadłużenia. Ponadto organ II instancji wskazał, iż aktualnie strona posiada stały dochód w postaci renty socjalnej, a od ojca otrzymuje alimenty. Istnieje zatem szansa na spłatę przez niego zadłużenia wobec Skarbu Państwa w dłuższym czasie, nawet poprzez niewielkie, ale sukcesywne wpłaty. Kolegium pouczyło też odwołującego się, że może zwrócić się do Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w K. o rozłożenie zadłużenia na raty, względnie o odroczenie terminu spłaty należności. Pismem z dnia 5 października 2017 r. P. S. złożył skargę na ww. decyzję SKO w K. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie, wnosząc o umorzenie świadczeń alimentacyjnych wraz z odsetkami. Wskazał, że jest osobą całkowicie niezdolną do pracy, choruje na schizofrenię, nie ma środków do życia, utrzymuje się z kwoty w wysokości [...] zł. Ponadto wniósł o przekazanie – w razie negatywnego rozpatrzenia jego skargi – wszystkich dokumentów zawierających jego wnioski, zażalenia i odwołania do Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Na rozprawie w dniu 25 stycznia 2018 r. pełnomocnik skarżącego oświadczył, że choroba skarżącego jest przewlekła i wymaga długotrwałego i systematycznego leczenia, a ponadto, że skarżący nie miał świadomości, że wobec przyznania mu renty socjalnej alimenty zastępcze mu nie przysługują. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie zważył, co następuje: Stosownie do art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2017 r. poz. 2188) oraz art. 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm.) dalej: "P.p.s.a.", sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 P.p.s.a.). Badanie zgodności z prawem zaskarżonej decyzji wykazało, że nie jest ona dotknięta wskazanymi w art. 145 § 1 P.p.s.a. uchybieniami uzasadniającymi jej wzruszenie, a tym samym skarga P. S. nie może zostać uwzględniona. Warunki oraz zasady przyznawania świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz działania podejmowane wobec dłużników alimentacyjnych podlegają regulacji zawartej w ustawie z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2017 r. poz. 489 ze zm.) dalej: "ustawa". Zgodnie z jej art. 23 osoba, która pobrała nienależne świadczenia alimentacyjne jest zobowiązana do ich zwrotu, łącznie z ustawowymi odsetkami. Jednocześnie, ustawodawca złagodził częściowo stanowczość tej regulacji poprzez przyznanie organowi właściwemu wierzyciela, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, uprawnienie do umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami w całości lub w części, odroczenia terminu płatności albo rozłożenia na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny (art. 23 ust. 8). Wykładnia językowa art. 23 ust. 1 i 8 ustawy prowadzi do wniosku, że w pierwszej kolejności organ zobowiązany jest do dochodzenia zwrotu tych należności, a zastosowanie ulgi przewidzianej w art. 23 ust. 8 oraz jej wysokość uzależnione są – w drugiej kolejności – przede wszystkim od wystąpienia "szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny". Zauważyć należy, że ustawodawca nie zawarł w ww. ustawie definicji powyższego pojęcia. Ustalenie wystąpienia tej przesłanki w każdym przypadku wymaga zatem od organu odniesienia się do ocen pozaprawnych. Przesłanka ta powinna być więc badana po kątem oceny indywidualnej, przy uwzględnieniu wszystkich tych okoliczności, które w konkretnej sprawie kształtują sytuację osoby i jego rodziny jako szczególną z punktu widzenia słuszności i zasadności umorzenia nienależnie pobranego świadczenia. Nie ulega wątpliwości, że rozpoznając wniosek o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń organ administracji zobligowany jest zbadać sytuację życiową wnioskodawcy oraz rodziny, którą tworzy (rozumianą jako sytuacja materialna, stan rodziny, stan zdrowotny czy zdolność podjęcia zatrudnienia – vide: NSA w wyroku z dnia 27 stycznia 2015 r., sygn. akt I OSK 1593/13). Podkreślenia wymaga również to, że ustawodawca wskazał, że organ "może" umorzyć należności z tytułu wypłaconych nienależnie świadczeń, pozostawiając tym samym organowi uznanie co do wyboru prawnych możliwości. W orzecznictwie sądowym nie budzi wątpliwości, iż sądowa kontrola uznania administracyjnego jest ograniczona wyłącznie do oceny tego, czy w sprawie zachodzą warunki materialnoprawne, uzasadniające skorzystanie przez organ administracji z przysługujących mu uprawnień oraz czy wydanie decyzji zostało poprzedzone prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem, z zachowaniem przepisów procedury administracyjnej, a rozstrzygnięcie znajduje uzasadnienie w prawidłowo zebranym i ocenionym materiale sprawy. Zdaniem Sądu, materiał dowodowy znajdujący się w aktach sprawy nie daje podstaw do stwierdzenia, iż wskazanym wyżej powinnościom w toku postępowania administracyjnego uchybiono. Wniosek skarżącego został rozpatrzony przy uwzględnieniu jego sytuacji dochodowej, rodzinnej i osobistej, a wyciągniętych na tej podstawie wniosków nie można uznać za dowolne. Organ administracji poczynił zatem ustalenia w oparciu o całokształt materiału dowodowego (art. 80 K.p.a.), zgromadzonego i zbadanego w sposób wyczerpujący (art. 77 § 1 K.p.a.), a więc przy podjęciu wszelkich kroków niezbędnych dla dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, jako warunku wydania decyzji o przekonującej treści (art. 11 K.p.a.). Przede wszystkim słusznie organy uznały, że instytucja umorzenia przedmiotowych należności jest wyjątkowa, co oznacza, że w sytuacji osoby występującej o podjęcie takiej decyzji muszą wystąpić szczególne okoliczności. W przypadku nienależnie pobranych świadczeń alimentacyjnych ich umorzenie oznacza całkowitą rezygnację z prawa do dochodzenia w przyszłości ich zwrotu. Umorzenie ww. świadczeń powinno mieć zatem miejsce tylko wówczas, gdy sytuacja dochodowa zobowiązanego lub jego rodziny jest ciężka, i nie rokująca poprawy. Stan taki powinien być jednak efektem czynników obiektywnych, na które strona nie ma wpływu, gdyż tylko takie przesłanki mogą uzasadniać umorzenie jakichkolwiek należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Z akt sprawy nie wynika natomiast, aby takie szczególne okoliczności miały miejsce. Okolicznością taką nie są aktualne problemy zdrowotne skarżącego skutkujące jego całkowitą niezdolnością do pracy do dnia 30 czerwca 2019 r., albowiem nie jest to stan stały, lecz przejściowy. Niewykluczone, że skarżący po upływie ww. terminu, będzie miał możliwość podjęcia zatrudnienia, tym bardziej, że jest osobą młodą i oprócz schorzenia, o którym mowa w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, jego stan zdrowia jest dobry. Wprawdzie, jak wynika z akt sprawy, dochody skarżącego nie są wysokie, lecz mają one charakter stały (renta socjalna, alimenty). Ponadto, w orzecznictwie sądowym niejednokrotnie wskazywano, na tle konkretnych przypadków, że zarówno powody zdrowotne, jak i bezrobocie nie mogą być uznane za wystarczające do umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego (por. wyrok WSA w Białymstoku z 31 maja 2011 r., sygn. Akt II SA/Bk 728/10, wyrok WSA w Lublinie z 25 listopada 2010 r., sygn. akt II SA/Lu 559/10). W tych okolicznościach zasadnie organy uznały, iż sytuacja dochodowa i osobista skarżącego, jakkolwiek jest ona trudna, to nie uzasadnia umorzenia nienależnie pobranych przez niego świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Dodatkowo należy wskazać, że w świetle dyspozycji art. 23 ust. 8 ww. ustawy, ewentualne zastosowanie jednej z wymienionych w tym przepisie form złagodzenia (bądź zniesienia) należności obciążających stronę uzależnione jest od jej wniosku. Wniosek skarżącego złożony do organu w niniejszej sprawie dotyczył umorzenia nienależnie pobranych należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Organ, będąc związanym tym wnioskiem, nie mógł zatem rozważać zastosowania innych możliwości przewidzianych w art. 30 ust. 2 ustawy, tj. odroczenia terminu płatności bądź rozłożenia należności na raty. Skarżący, jeśli uzna to za właściwe, uprawniony jest zatem do złożenia odrębnych wniosków o zastosowanie określonych w ustawie ulg. Uwzględniając powyższe, w ocenie Sądu organy należycie zbadały i oceniły sytuację materialną i zdrowotną skarżącego, a wyprowadzone przez nie wnioski nie przekroczyły granic uznania administracyjnego i uzasadniały odmowę umorzenia przedmiotowych należności. Dlatego też na podstawie art. 151 P.p.s.a., Sąd oddalił skargę jako bezzasadną.