II SA/Sz 1269/05

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Mirosława Włodarczak-Siuda, Sędziowie Sędzia WSA Marzena Iwankiewicz,, Asesor WSA Kazimierz Maczewski (spr.), Protokolant Krzysztof Chudy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 08 marca 2006 r. sprawy ze skargi J. K. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w [...] z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pieniężnego z tyt. pracy przymusowej I. u c h y l a zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w [...] z dnia [...]. Nr [...], II. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu, III. z a s ą d z a od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w [...] na rzecz skarżącego J. K. kwotę [...] złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania. Decyzją z dnia [...] r. nr [...], wydaną na podstawie 127 § 3 i art. 138 § 1 pkt 1 Kodeksu postępowania administracyjnego oraz art. 4 ust. 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.), Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych po rozpoznaniu wniosku J. K. o ponowne rozpatrzenie sprawy utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] r., nr [...] o odmowie przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu wywiezienia do pracy przymusowej w okresie II wojny światowej. W uzasadnieniu decyzji wyjaśniono, że J. K. ubiega się o przyznanie uprawnienia do świadczenia pieniężnego w oparciu o przepis art. 2 pkt 2 lit.a wymienionej ustawy, który stanowi, że: "Represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945". Kierownik Urzędu stwierdził dalej w uzasadnieniu decyzji, że "z zebranego w sprawie materiału dowodowego wynika, iż strona nie była deportowana do pracy przymusowej, lecz urodziła się już w czasie pobytu rodziców na deportacji", i dlatego odmówiono przyznania J. K. uprawnienia do przedmiotowego świadczenia pieniężnego. W dniu [...] r. J. K. złożył ponowny wniosek na urzędowym formularzu o przyznanie świadczenia, a następnie pismem z dnia [...] r. wystąpił "o wszczęcie postępowania w sprawie przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej na terenie III Rzeszy". Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...] r. nr [...], wydaną na podstawie art. 154 § 1 i 2 k.p.a. oraz art. 2 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.), po rozpoznaniu wniosku J. K. odmówił zmiany decyzji z dnia [...]r., nr [...] i decyzji ją poprzedzającej z dnia [...] r., nr [...] o odmowie przyznania uprawnienia do wnioskowanego świadczenia pieniężnego. Uzasadniając decyzję Kierownik Urzędu wskazał, że we wniosku J. K. nie powołał się na ustawowe podstawy wznowienia postępowania ani też na podstawy stwierdzenia nieważności uprzedniej decyzji i dlatego - stosownie do dyrektywy z art. 235 § 1 k.p.a. - Kierownik Urzędu zakwalifikował pismo jako wniosek o uchylenie decyzji własnej w trybie art. 154 k.p.a. Po dokonaniu analizy wniosku na podstawie tego przepisu, organ stwierdził, że "strona nie wykazała jednak, by za uchyleniem przedmiotowej decyzji przemawiał interes społeczny albo też jej słuszny interes". Ponadto Kierownik Urzędu wyjaśnił, że zgodnie ze wskazanym w podstawie prawnej decyzji przepisem, represją w rozumieniu omawianej ustawy jest m. in. deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945". Z przepisu tego wynika zatem, że jednym z koniecznych warunków, który spełniać musi osoba ubiegająca się o świadczenie pieniężne jest fakt deportacji, czyli wywiezienia na terytoria wskazane w cytowanym przepisie. Warunku tego ze względów oczywistych nie spełniają więc osoby, które urodziły się już w czasie wykonywania pracy przymusowej przez ich deportowane matki. Również orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego potwierdzało taką wykładnię cytowanego przepisu (uchwała NSA z dnia 12 października 1998 r. Sygn. akt OPS 5/98), natomiast zasadnicza zmiana sądowej wykładni art. 2 pkt 2 lit. "a" ustawy odnośnie osób urodzonych na terytorium III Rzeszy i terenach przez nią okupowanych nastąpiła w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 19 sierpnia 2004 r. Sygn. akt OSK 135/04. W wyroku tym wyrażono pogląd, iż "o deportacji (wywiezieniu) można mówić zarówno wtedy gdy dziecko zostało wywiezione wraz z rodzicami na roboty przymusowe, jak i wtedy gdy wywieziona na roboty przymusowe kobieta urodziła dziecko w miejscu wykonywania tych robót". Odnosząc ten pogląd do okoliczności faktycznych sprawy organ stwierdził, że "wprawdzie przyczyną odmowy przyznania świadczenia pieniężnego w decyzji z dnia [...] r. był fakt urodzenia się strony na deportacji, co obecnie nie stanowi już przesłanki negatywnej, niemniej odmowa musi zostać utrzymana, ponieważ z dokumentów przedstawionych przez stronę, w szczególności książki pracy (Arbeitsbuch) oraz ankiety i karty osobowej matki strony wynika, iż była ona deportowana spoza terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r. ([...])". W związku z tym Kierownik Urzędu stwierdził, że J. K. nie spełnia warunku określonego przez ustawodawcę w cytowanym wyżej przepisie i dlatego brak podstaw do uchylenia wymienionych wyżej decyzji. We wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy J. K. wskazał, że jego dokumenty zostały pozytywnie zaopiniowane przez Stowarzyszenie Polaków Poszkodowanych przez III Rzeszę, natomiast nie ma znaczenia gdzie urodziła się jego matka. Według jego wiadomości matka została wywieziona do III Rzeszy z [...], który do [...] r. leżał w granicach Polski, natomiast po zajęciu tych terenów po [...] r. przez ZSRR, mieszkańcy tych ziem otrzymywali obywatelstwo ZSRR. Ponadto J. K. zarzucił, iż w dokumencie na który powołuje się Kierownik Urzędu nie ma stwierdzenia, skąd matka została wywieziona, a jedynie data i miejsce urodzenia – co nie oznacza iż jest to miejsce zamieszkania. Po ponownym rozpoznaniu sprawy na skutek żądania J. K., decyzją z dnia [...] r. nr [...], wydaną na podstawie art. 127 § 3 i art. 138 § 1 pkt 2 k.p.a. oraz art. 2 pkt 2 lit. "a" i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i ZSRR, Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] r. W uzasadnieniu decyzji organ stwierdził, że wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy nie zasługuje na uwzględnienie, bowiem zgodnie z art. 2 pkt 2 lit.a "represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed 1 września 1939r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945", a ponadto – zgodnie z art. 1 ust. 1 powołanej ustawy – "świadczenie pieniężne przysługuje osobom, które w okresie podlegania represjom określonym w ustawie były obywatelami polskimi i są nimi obecnie, oraz posiadają stałe miejsce zamieszkania na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej". Z zebranego w sprawie materiału dowodowego wynika natomiast, że matka wnioskodawcy wywieziona została z miejscowości [...] (teren byłego ZSRR) gdzie mieszkała, a więc z obszaru nie należącego do państwa polskiego w jego granicach sprzed 1 września 1939 r. Kierownik Urzędu stwierdził również, że we wnioskowanym okresie matka strony posiadała obywatelstwo ZSRR, a związek małżeński z ojcem strony matka zawarła po wojnie, w dniu [...] r. (nr Aktu małżeństwa: [...]). Wobec tego, iż - w myśl art. 5 ustawy z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego (Dz. U. R.P. Nr 7, poz. 44) - "przez urodzenie dzieci nieślubne nabywają obywatelstwo matki", dlatego, zdaniem organu, J. K. w okresie podlegania represjom określonym w ustawie, jako dziecko obywatelki ZSRR posiadał obywatelstwo radzieckie i tym samym nie spełnia on warunku koniecznego dla uzyskania świadczenia pieniężnego, o którym mowa w art. 1 ust. 1 omawianej ustawy. Skarżąc powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w [...] J. K. wniósł o przyznanie mu "świadczenia pieniężnego z tytułu represji przez III Rzeszę", podnosząc, iż zaskarżona decyzja jest dla niego niezrozumiała, bowiem organ "samowolnie zmienił obywatelstwo jemu i jego rodzicom". Skarżący podkreślił, że do tej pory przez cały czas był Polakiem, od urodzenia ma polską narodowość i polskie obywatelstwo i nigdy nie zrzekał się innego obywatelstwa. Nie ma przy tym znaczenia – zdaniem skarżącego – że jego matka w momencie wywożenia na roboty przymusowe do III Rzeszy (w [...] r.) miała obywatelstwo ZSRR, ponieważ po 16 września 1939 r., tj. po zajęciu terenów wschodnich Polski przez ZSRR, ludzie zamieszkujący te tereny zostali uznani przez nowe władze za obywateli ZSRR. Dla skarżącego nie jest także zrozumiały fakt, iż ten sam Urząd do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w [...] r., na podstawie tych samych dokumentów pozytywnie zweryfikował wnioski jego rodziców o przyznanie świadczeń pieniężnych z tytułu wywiezienia do pracy przymusowej, natomiast on nie może uzyskać wnioskowanego świadczenia. J. K. nie zgadza się też ze stanowiskiem Kierownika Urzędu, iż za przyznaniem świadczenia nie przemawia interes społeczny, w sytuacji, gdy skarżący jest człowiekiem chorym – po zawale, z ciężką astmą oskrzelową – i z tego tytułu otrzymuje rentę chorobową w kwocie [...] zł, która nie starcza mu na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych. Właśnie z powodu braku środków finansowych skarżący nie uiścił opłaty od skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w [...] na decyzję Kierownika Urzędu z dnia [...] r. i dlatego skarga ta została odrzucona. Odpowiadając na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny u z n a ł, co następuje: W myśl art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269) sądy te sprawują w zakresie swojej właściwości wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Takie określenie kompetencji Sądu skutkuje tym, że w przypadku stwierdzenia, że decyzja dotknięta jest istotnymi wadami prawnymi, mającymi postać naruszenia przepisów prawa materialnego lub postępowania administracyjnego, Sąd eliminuje z obrotu prawnego taką wadliwą decyzję – w zależności od rodzaju stwierdzonego uchybienia – poprzez jej uchylenie lub stwierdzenie jej nieważności. Zgodnie z art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Skargę należało uwzględnić, gdyż zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem prawa procesowego, w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Zaskarżona decyzja wydana została na podstawie art. 127 § 3 i art. 138 § 1 pkt 2 k.p.a. oraz art. 2 pkt 2 lit. "a" i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.). Bezsporne jest jednak, iż postępowanie wszczęte wnioskiem skarżącego z [...] r. toczyło się w trybie art. 154 § 1 k.p.a. i ten przepis został wskazany w podstawie prawnej decyzji Kierownika Urzędu z dnia [...] r., poprzedzającej zaskarżoną decyzję. Zgodnie z tym przepisem "decyzja ostateczna, na mocy której żadna ze stron nie nabyła prawa, może być w każdym czasie uchylona lub zmieniona przez organ administracji publicznej, który ją wydał, lub przez organ wyższego stopnia, jeżeli za tym przemawia interes społeczny lub słuszny interes strony". Postępowanie w trybie art. 154 § 1 k.p.a. stanowi więc jeden z nadzwyczajnych trybów weryfikacji ostatecznych decyzji administracyjnych, nie jest zatem dodatkową, trzecią instancją w której dokonywane jest ponowne merytoryczne rozpoznanie sprawy. W postępowaniu tym właściwy organ bada przede wszystkim czy wystąpiły w sprawie przesłanki interesu społecznego lub słusznego interesu strony, przemawiające za uchyleniem lub zmianą weryfikowanej decyzji ostatecznej. Należy jednak zauważyć, iż warunkiem dopuszczalności uchylenia lub zmiany decyzji w trybie art. 154 k.p.a. jest stwierdzenie, że stan prawny powstały wskutek uchylenia lub zmiany decyzji będzie zgodny z prawem (teza druga wyroku NSA z 23 marca 2000 r. , IV SA 391/98 – ONSA 2001, nr 2, poz. 93). Odnosząc te uwagi do niniejszej sprawy stwierdzić należy, że Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w postępowaniu weryfikacyjnym zajął się wyłącznie dodatkowym wyjaśnieniem stanu faktycznego sprawy, dla wykazania, że decyzja odmowna jest zgodna z prawem. Organ nie zajął się w istocie kwestią wystąpienia interesu społecznego lub słusznego interesu strony, stwierdzając jedynie w decyzji z dnia [...] r., że "strona nie wykazała jednak, by za uchyleniem przedmiotowej decyzji przemawiał interes społeczny albo też jej słuszny interes". Takie załatwienie sprawy oznacza, iż został naruszony przepis art. 154 § 1 k.p.a., i to w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, co skutkować musiało uchyleniem zarówno zaskarżonej decyzji - w której organ w ogóle nie wypowiedział się co do istnienia przesłanek zmiany decyzji określonych we wskazanym przepisie - jak i poprzedzającej ją decyzji z dnia [...] r. W ocenie Sądu dokonane przez organ w postępowaniu weryfikacyjnym ustalenia faktyczne nie znajdują jednoznacznego potwierdzenia w materiale dowodowym (zebranych dokumentach), na co zwracał uwagę skarżący we wniosku z dnia [...] r. o ponowne rozpoznanie sprawy. Analizowane przez organ dokumenty wystawione w języku niemieckim nie zostały przetłumaczone na język polski, stąd ocena stwierdzenia organu, iż matka skarżącego posiadała obywatelstwo ZSRR i została wywieziona na roboty przymusowe z obszaru nie należącego do państwa polskiego w jego granicach sprzed 1 września 1939 r., jest znacznie utrudniona. Wobec tego, iż fakty te były podważane przez skarżącego we wniosku z [...] r. organ w zaskarżonej decyzji powinien się do nich odnieść bardziej szczegółowo, wskazując jednoznacznie, gdzie znajdują się takie stwierdzenia, z przytoczeniem ich treści. Ten brak odniesienia się do zarzutów strony i niewyjaśnienie dokładne istotnych dla sprawy okoliczności (podkreślanych przez organ w uzasadnieniu decyzji) również uzasadnia wniosek Sądu o naruszeniu przez organ przepisów postępowania (art. 7, art. 77 § 1 i art. 107 § 3 k.p.a.). Równocześnie należy zauważyć, iż dla sprawy zasadnicze znaczenie ma nie tyle obywatelstwo matki skarżącego, lecz obywatelstwo skarżącego. Także i w tej kwestii stwierdzenie organu budzi wątpliwości. Niezależnie bowiem od wskazanych wyżej wątpliwości co do obywatelstwa matki skarżącego, stwierdzenie organu, iż skarżący w okresie podlegania represjom określonym w ustawie "posiadał obywatelstwo radzieckie", oparte zostało jedynie na domniemaniu prawnym wynikającym z art. 5 ustawy z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego (Dz. U. R.P. Nr 7, poz. 44), w myśl którego "przez urodzenie dzieci nieślubne nabywają obywatelstwo matki". Wprawdzie rodzice skarżącego zawarli związek małżeński dopiero po zakończeniu wojny ([...]r.), a zatem skarżący urodził się jako dziecko nieślubne, to jednak Kierownik Urzędu nie wziął pod uwagę faktu, iż stosownie do art. 4 pkt 2 tejże ustawy obywatelstwo polskie nabywa się m. in. także przez uznanie lub przysposobienie. Mimo iż obowiązek przedstawienia dowodu dla wykazania, że skarżący został uznany przez swego ojca (obywatela polskiego) spoczywa przede wszystkim na skarżącym, to jednak przy ocenie tych kwestii nie można pominąć szczególnych okoliczności czasu i miejsca, w których urodził się skarżący. Dla ustalenia tego faktu (uznania dziecka) należy więc brać pod uwagę wszelkie towarzyszące okoliczności, w tym przede wszystkim podawany przez skarżącego fakt – niezakwestionowany przez organ - iż nigdy nie zmieniał obywatelstwa (z radzieckiego na polskie) i zawsze we wszystkich dokumentach wskazywał polską narodowość i polskie obywatelstwo i zawsze nosił nazwisko ojca. Ten niekwestionowany i istniejący od kilkudziesięciu lat status prawny skarżącego, potwierdzany przez organy państwa (m. in. w dowodzie osobistym), stwarza więc istotne domniemanie, iż skarżący został faktycznie uznany przez ojca, a brak odpowiednich dokumentów potwierdzających jednoznacznie ten fakt nie powinien być tłumaczony na jego niekorzyść, przy ocenie jego obywatelstwa w okresie przebywania na terenie III Rzeszy. Na marginesie należy też zauważyć, że organ nie kwestionował obywatelstwa polskiego i miejsca, z którego została deportowana matka skarżącego, przyznając jej decyzją z dnia [...] r. uprawnienie do świadczenia pieniężnego wynikającego z omawianej ustawy. Wszystkie te okoliczności – przy braku jednoznacznych dowodów świadczących o nieistnieniu podstaw prawnych do przyznania wnioskowanego świadczenia - powinny być zatem brane pod uwagę przy ocenie (dokonywanej także z urzędu), czy w sprawie występuje interes społeczny lub słuszny interes strony, przemawiający za zmianą decyzji o odmowie przyznania takiego świadczenia. Przy ocenie interesu społecznego należy też mieć na względzie konstytucyjną zasadę równego traktowania obywateli w takich samych okolicznościach faktycznych, natomiast przy ocenie słusznego interesu strony należy też rozważyć kwestię złego stanu zdrowia skarżącego (i związanego z tym jego stanu finansowego), co w sprawach związanych z podleganiem represjom wojennym może odgrywać pewną rolę. Uznając zatem, że zaskarżona decyzja wydana została z naruszeniem wskazanych przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, orzeczono jak w pkt I wyroku (art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w związku z art. 135 p.p.s.a.). O niewykonalności zaskarżonej decyzji orzeczono na podstawie art. 152, a o kosztach postępowania na podstawie art. 200 p.p.s.a.