II SA/Sz 1269/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Renata Bukowiecka-Kleczaj (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Marzena Iwankiewicz, Asesor WSA Krzysztof Szydłowski po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 19 maja 2022 r. sprawy ze skargi S. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie odmowy przekazania na własność nieodpłatnie gruntu oddala skargę. Decyzją z dnia [...] sierpnia 2021 r. nr [...], Starosta [...], na podstawie art. 118 ust. 2a ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz.U. z 2021 r. poz. 266) oraz art. 104 ustawy z dnia 16 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2021 r., poz. 735), odmówił przekazania na własność nieodpłatnie S. M. gruntu rolnego tzw. "rencistówki" na działce nr [...] położonej w obrębie N. gmina R.. Jak wynika z uzasadnienia tego rozstrzygnięcia, organ w oparciu o dostępne dokumenty ustalił, że Decyzją Naczelnika Gminy w R. z dnia [...] maja 1979 r. gospodarstwo rolne położone w obrębie N., stanowiące własność R. i K. M. zostało przejęte na rzecz Skarbu Państwa. Zgodnie z punktem 4 tej decyzji, dotychczasowym właścicielom przyznano prawo do bezpłatnego użytkowania działki gruntu rolnego o powierzchni 0,3000 ha wskazując wówczas, że jest to grunt z działki nr [...]. W swoim wniosku o "zwrot zabranej rencistówki" skarżący podał, że po śmierci rodziców działkę tę uprawiała jego siostra, a po jej śmierci od roku 1988 uprawą zajmował się jej mąż S. K.. W toku prowadzonych czynności organ potwierdził, że grunt do użytkowania rolnego przydzielono w działce nr [...], jednak od roku 1984 R. M. zamiast działki [...] użytkowała działkę nr [...] jako tzw. "rencistówkę". Ustalono ponadto, że już po śmierci R. M. oraz jej córki, na przełomie lat 1990/ 1991, przeprowadzono prace geodezyjne, w wyniku których działka nr [...] łącznie z działką nr [...] weszła w skład działki nr [...]. Zgodnie z decyzją z dnia [...] grudnia 1990 r. wspomnianą działkę przydzielono osobom fizycznym K. i K. K.. Mając na uwadze powyższe, organ stwierdził, że obecnie zarówno działka nr [...] jak i działka nr [...] stanowią własność osób fizycznych, nie są i nie były użytkowane osobiście przez S. M.. Również działka nr [...], położona w obrębie N., o nadanie której w pierwotnym wystąpieniu wnioskował wymieniony, nie jest przez niego użytkowana. Wobec tego, uprawnienie do otrzymania na własność działki rencistówki wnioskującemu nie przysługuje. W odwołaniu od tej decyzji S. M. podniósł, że pomimo przyznania jego rodzicom decyzją z 1979 r. działki nr [...], faktycznie od samego początku uprawiana była rencistówka na działce nr [...]. Wskazał, że po śmierci siostry to on opiekował się tym gruntem, ponieważ upoważniła go do tego rodzina. W jego ocenie, wskazanie we wspomnianej decyzji działki nr [...] prawdopodobnie było skutkiem pomyłki. Potwierdził, że w chwili obecnej żadnej z działek nie uprawia, bo rencistówkę zabrano do scalenia, a grunty na działce nr [...], którą uprawiał w wyznaczonej części do roku 2019 – jak się okazało "na dziko" bez prawnych umocowań - ktoś wydzierżawił. Zaznaczył, że sądził, iż działka ta wchodzi w skład siedliska ponieważ jego rodzina zawsze – od momentu zasiedlenia – działkę tę uprawiała. Obecnie uprawiana jest "na dziko" przez osobę która kupiła dom od dzierżawcy tego gruntu. Z tego względu, strona sugerowała, żeby za "zabraną jej rencistówkę" po rodzicach i siostrze wyznaczyć jej działkę nr [...]. Wnioskodawca nie zgodził się z twierdzeniem organu, że nigdy nie uprawiał działek nr [...] Zaznaczył, że z wykształcenia jest rolnikiem i całe dotychczasowe życie był związany z gospodarstwem rodzinnym. Pomagał w pracy rodzicom, siostrze, a po jej śmierci, z upoważnienia rodziny zajął się domem i rencistówką. Ponieważ mieszkał już w Ś. "wziął sobie do pomocy szwagra" S. K.. Decyzją z dnia [...] października 2021 r., nr [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., art.118 ust. 1, ust. 2a oraz ust. 3 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz.U. z 2021 r., poz. 266 ze zm.), utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia zacytowano art. 118 ust. 1, ust. 2a) i ust. 3 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników i powołując się na orzecznictwo sądowe wskazano, że rolnikowi, który przekazał gospodarstwo rolne Państwu przysługuje możliwość przyznania prawa własności konkretnej działki, która była mu wydzielona z gospodarstwa rolnego (w rozpatrywanej sprawie działka nr [...]). Zatem spadkobiercy rolnika (S. M.) można przyznać własność tej konkretnej działki, ale pod warunkiem, że włada faktycznie tą działką "w zakresie odpowiadającym jej uprawnieniom". Organ odwoławczy ustalił, że po śmierci R. i K. M., rencistówkę użytkowała jego siostra – M. K. (do czasu śmierci w 1988 r.), a następnie jej mąż S. K.. Przy czym, zgodnie z materiałem dowodowym, użytkowali oni w bliżej nieokreślonym czasie także działkę nr [...] w miejscowości N., która to jest inną działką, niż działka nr [...] w miejscowości N.. Następnie całą działkę nr [...] sprzedano osobom trzecim. Kolejno w sposób samowolny i bez tytułu prawnego skarżący zaczął użytkować działkę nr [...] w miejscowości N.. Skoro rodzice strony nie legitymowali się żadnym tytułem prawnym do działki nr [...], a tylko do działki nr [...] jako rencistówki, zaś działka nr [...] była użytkowana przez odwołującego - bez tytułu prawnego to nie oznacza, że organ administracji ma kompetencje do ustalenia tytułu własności na rzecz strony. Skuteczne nabycie prawa własności działki przez zstępnego osoby uprawnionej, w świetle art. 118 ust. 2a) ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników wymaga spełnienia dwóch przesłanek: faktycznego władania działką, ale działką, do której rolnik otrzymał uprawnienia do użytkowania w wyniku przekazania gospodarstwa rolnego Państwu. Kolegium dodało, że działka nr [...] została w 1985 r. sprzedana na rzecz osób trzecich, zatem nawet gdyby przyjąć, że odwołujący stara się o prawo własności rencistówki na części działki nr [...] to nie byłoby to możliwe z uwagi na brak przesłanek w postaci korzystania z przedmiotowego gruntu, ale w szczególności z uwagi na przepis art. 118 ust. 3 cytowanej ustawy, który wyłącza możliwość ubiegania się o prawo własności gruntu, który jest już na chwilę orzekania własnością osób trzecich. Pismem z dnia [...] listopada 2021 r. S. M. wniósł skargę na ww. decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie, podnosząc, że jego rodzicom przyznana została jako rencistówka działka nr [...], a wskazywanie, że "żąda on rencistówki w działce nr [...] jest niemoralne". Była to bowiem jedynie jego sugestia mająca na celu pomoc w rozwiązaniu tej sprawy. Przyznał ponadto, że rencistówki na działce nr [...] nie uprawiał, bo tam rodzina rencistówki nie miała. W ocenie skarżącego, Kolegium mało wnikliwie zapoznało się z załączoną dokumentacją, w tym z pismem z Urzędu Gminy w R. z dnia [...] lipca 2021 r., z którego jasno wynika w jakiej działce była rencistówka, skoro w dalszym ciągu powoływało się na decyzję z dnia [...] maja 1979 r. Strona podkreśliła, że przedmiotem jego żądań "była i jest rencistówka z działki nr [...]", a ponieważ nieprawnie została zabrana, bez wskazania w innym miejscu, sugerował i dalej sugeruje, że zgadza się na zwrot rencistówki w działce nr [...] po wygaśnięciu dzierżawy, jeżeli nie da się jej wcześniej rozwiązać. Dodatkowo w piśmie z dnia [...] listopada 2021 r. skarżący uzupełniająco wskazał, że Starostwo zataiło pewne fakty o posiadaniu istotnych w tej sprawie dokumentów. Strona we własnym zakresie dotarła do dokumentów, z których wynika, że w 1984 r. do Wydziału Geodezji trafiło pismo informujące, że R. M. uprawia swoją rencistówkę w działce nr [...]. Do pisma skarżący dodatkowo dołączył oświadczenia świadków, z których wynika że rodzina strony prowadziła gospodarstwo rolne na działce oznaczonej nr [...]. W uprawie rencistówki rodzicom oraz siostrze pomagał S. M.. Po śmierci swojej siostry zajmował się działką wraz ze swoim szwagrem. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując swoje stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej dcyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie z w a ż y ł, co następuje : Na wstępnie należy wskazać, że niniejsza sprawa została rozpoznana w trybie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. z 2021 r. poz. 2095 ze zm.) – na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów, w związku z wystąpieniem przesłanek wymienionych w tym przepisie. Sąd administracyjny sprawuje w zakresie swej właściwości kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej, co wynika z art. 1 § i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2021, poz. 137 ze zm.). Zakres kontroli wyznacza art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2022 r., poz. 329) - dalej "p.p.s.a.", zgodnie z którym, sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Oceniając zasadność skargi w świetle wskazanych wyżej kryteriów należy stwierdzić, że nie zasługuje ona na uwzględnienie bowiem zaskarżona decyzja pomimo pewnych mankamentów, o których będzie mowa poniżej, nie narusza przepisów prawa w stopniu, który uzasadniałby konieczność jej wyeliminowania z porządku prawnego. Przedmiotem skargi uczyniono decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego utrzymującą w mocy decyzję Starosty [...] o odmowie przekazania na własność nieodpłatnie S. M. gruntu rolnego tzw. "rencistówki" w działce nr [...] położonej w obrębie N. gmina R.. W sprawie bezsporne jest, że R. i K. M., których zstępnym jest S. M., przekazali w 1979 r. na rzecz Skarbu Państwa gospodarstwo rolne o powierzchni 9,75 ha położone we wsi N. gmina R.. Z przekazanego gospodarstwa wyłączone zostały budynki jako odrębny od gruntu przedmiot własności. Jednocześnie małżonkom przydzielono na mocy decyzji Naczelnika Gminy w R. dnia [...] maja 1979 r., do bezpłatnego użytkowania działkę gruntu o powierzchni 0,30 ha z działki nr [...]. Powyższe nastąpiło na podstawie przepisów ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz.U. z 1977 r., poz. 32, nr 140). Zgodnie z treścią art. 2 ust. 1 tej ustawy, emerytura przysługiwała m.in. rolnikowi, który oprócz spełnienia warunków wymienionych w punktach 1 – 2 tego uregulowania, przekazał następcy lub Państwu gospodarstwo rolne, którego wartość nie uległa obniżeniu w okresie ostatnich 5 lat prowadzenia gospodarstwa przed jego przekazaniem, chyba że obniżenie wartości gospodarstwa nastąpiło z przyczyn niezawinionych przez rolnika. Jednocześnie w myśl art. 45 tej ustawy, w razie braku następców lub gdy następca nie spełniał warunków do przejęcia gospodarstwa rolnego albo odmówił jego przejęcia, gospodarstwo rolne na wniosek rolnika przejmowało Państwo. Przekazanie gospodarstwa rolnego Państwu następowało w drodze decyzji naczelnika gminy, o czym stanowił art. 52 ust. 2 wspomnianej ustawy. Zgodnie z treścią art. 55 ust. 2 cytowanej ustawy, właścicielowi, który przekazał Państwu nieruchomości wraz z budynkami, przysługiwało prawo do bezpłatnego: 1. korzystania z lokalu mieszkalnego i pomieszczeń gospodarskich w rozmiarze niezbędnym do zaspokojenia jego potrzeb, 2. użytkowania działki gruntu o obszarze do 0,3 ha. Jak już wspomniano, okoliczność, że w decyzji z [...] maja 1979 r. wskazano jako działkę przydzieloną rodzicom skarżącego – działkę nr [...] jest pomiędzy stronami bezsporna. Jednakże strona podnosi, że faktycznie, R. i K. M. nigdy działki tej nie użytkowali, bowiem w rzeczywistości wskazano im jako tzw. "rencistówkę" działkę nr [...]. W ocenie Sądu, potwierdzeniem tej okoliczności może być treść pisma z dnia [...] października 1984 r. podpisanego z upoważnienia Naczelnika Gminy R., a skierowanego do Urzędu Miasta i Gminy w Ś., w którym zwrócono się z wnioskiem o dokonanie zmian w rejestrach obrębu ewidencyjnego N. W piśmie tym wskazano, że "w chwili obecnej Ob. R. M. użytkuje działkę o powierzchni 0,30 ha z dz. nr [...] jako "rencistówkę". Jednocześnie zawnioskowano o wykreślenie z działki nr [...] pow. 0,30 ha jako "rencistówka" oraz o wpisanie "rencistówki" z działki nr [...]. Potwierdzenie powyższego stanowi także treść pisma z dnia [...] lipca 2021 r. Wójta gminy R. skierowanego do Starostwa Powiatowego. Wskazano w nim bowiem, że K. M. "miał przyznaną powierzchnię 0,30 ha jako tzw. "rencistówkę" z działki nr [...].". Ponadto wskazano, że z dalszych zapisów rejestru gruntów wsi N. wynika, iż część działki nr [...] o powierzchni 0,87 ha dzierżawiona była przez córkę R. i K. M. – M. K.. Jej też przydzielona została "rencistówka", łączna powierzchnia posiadanych gruntów przez M. K. wynosiła 1,17 ha. Mając na uwadze treść powyższych dokumentów, za nieuzasadnione należy uznać stanowisko Kolegium, że tylko część działki nr [...] mogła być przedmiotem żądania przyznania własności skarżącemu. Co prawda z powyższych pism nie wynika czy rodzice skarżącego użytkowali działkę nr [...] od samego początku , tj. od 1979 r., jednak okoliczność ta, z przyczyn, o których będzie mowa w dalszej części rozważań, nie ma dla sprawy rozstrzygającego znaczenia. Tym samym chociaż organ odwoławczy błędnie pominął w swoich ustaleniach działkę nr [...], jednak była ona przedmiotem rozważań organu I instancji, który należycie wyjaśnił z jakich względów działka ta nie mogła zostać skarżącemu przekazana jako tzw. "rencistówka". Należy podkreślić, że podstawę materialnoprawną decyzji zapadłych w niniejszej sprawie stanowią przepisy ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz.U. z 2022 r., poz. 933). Zgodnie z treścią art. 118 ust. 1 wskazanej wyżej ustawy, osobie, której przysługuje prawo użytkowania działki gruntu z tytułu przekazania gospodarstwa rolnego Państwu, w myśl dotychczasowych przepisów, na jej wniosek przyznaje się nieodpłatnie własność tej działki. Z kolei w myśl art. 118 ust. 2a tej ustawy, z wnioskiem o przyznanie prawa własności działki określonej w ust. 1 lub 2 może wystąpić również zstępny osoby uprawnionej, o której mowa w tych przepisach, który po śmierci tej osoby faktycznie włada, w zakresie odpowiadającym jej uprawnieniom, daną nieruchomością; jeżeli jednak uprawnionymi są oboje małżonkowie, wniosek taki może być zgłoszony dopiero po śmierci obojga małżonków. Natomiast art. 118 ust. 3 wspomnianej ustawy stanowi, że przepisów ust. 1-2a nie stosuje się, jeżeli działka nie jest przedmiotem własności Skarbu Państwa lub jednostki samorządu terytorialnego albo jeżeli przyznanie własności naruszałoby prawa osób trzecich do działki lub budynków, o których mowa w tych przepisach. Z przepisów tych jednoznacznie zatem wynika, że przyznanie zstępnemu osoby, której przysługiwało prawo użytkowania działki gruntu z tytułu przekazania gospodarstwa rolnego Państwu, można przyznać nieodpłatnie własność tej działki o ile faktycznie włada daną nieruchomością. Jak wynika z twierdzeń samego skarżącego, w chwili składania wniosku z [...] kwietnia 2021 r. "o zwrot zabranej rencistówki" nie władał on już ani wskazaną w decyzji z dnia [...] maja 1979 r. działką nr [...] (przy czym jak podaje, jego rodzice nigdy działki tej nie użytkowali), ani działką nr [...], która została scalona z działką nr [...] i weszła w skład działki nr [...] – przydzielonej w 1990 r. K. K. i K. K.. Z przyczyn oczywistych zatem żadna z tych działek nie mogła zostać skarżącemu przekazana jako "rencistówka". Z uwagi na treść art. 118 ust. 2a oraz art. 118 ust. 3 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, a także fakt, że w chwili składania wniosku, skarżący żadną ze wskazanych wyżej działek nie władał, okoliczność, czy strona użytkowała wcześniej którąkolwiek z tych działek pozostaje bez znaczenia. W swoim wniosku z dnia [...] kwietnia 2021 r. "o zwrot zabranej rencistówki", skarżący żadnej z tych działek zresztą nie wskazywał, wymieniając jedynie działkę nr [...]. Słusznie zatem organ I instancji rozpoznał wniosek ten jako wniosek o przekazanie na własność nieodpłatnie tej właśnie działki. Powyższego nie zmienia okoliczność, że w piśmie z [...] lipca 2021 r. strona wspomina o działce nr [...] (utożsamiając ją z działką nr [...] i wskazując, że po komasacji działkę przekazano K. K.), skoro w dalszym ciągu podaje, że "działka nr [...] byłaby przez niego akceptowana jako rencistówka". Jednocześnie z treści jego pism wynika, że on sam uważa "odzyskanie" działek nr [...] bądź nr [...] aktualnie za niemożliwe. Jak słusznie wskazał organ I instancji, także ta działka – nr [...] – nie mogła zostać skarżącemu przekazana na własność nieodpłatnie jako "rencistówka" bowiem nie jest (podobnie jak pozostałe działki) przez niego użytkowana. Jak przyznaje sama strona w odwołaniu od decyzji z [...] sierpnia 2021 r., działkę tę użytkowała do 2019 r., a gdy dowiedziała się, że działkę ktoś wydzierżawił przestała ją uprawiać. Zdaniem Sądu nie ulega też wątpliwości, że to nie działka nr [...] została przydzielona rodzicom skarżącego jako "rencistówka", na co zresztą skarżący nie wskazywał i nadal nie wskazuje podając, że była to działka nr [...]. Z tych względów, nie mogły przyczynić się do wyjaśnienia sprawy dołączone przez stronę do skargi z dnia [...] listopada 2021 r. dokumenty. Potwierdzana przez świadków okoliczność użytkowania przez stronę - do 1990 r. - działki nr [...], z przyczyn omówionych powyżej, nie ma dla sprawy rozstrzygającego znaczenia. Reasumując, Sąd stwierdził, że przeprowadzone przez organ I instancji postępowanie wyjaśniające, odpowiadało wymogom art. 7, art. 8, art. 77 § 1, art. 80 k.p.a. oraz art. 15 k.p.a., a poczynione prze ten organ ustalenia były wystarczające do ustalenia okoliczności istotnych dla sprawy. W motywach decyzji sporządzonych zgodnie z art. 107 § 3 k.p.a. organ wyjaśnił przyczyny natury faktycznej i prawnej, które zadecydowały o jej podjęciu. Pomimo, że uzasadnienie decyzji organu odwoławczego, z powodów, o których była mowa wcześniej częściowo jest błędne to jednak rozstrzygnięcie tego organu utrzymujące w mocy decyzję organu I instancji także okazało się prawidłowe. Raz jeszcze należy podkreślić, że skoro skarżący nie użytkuje i nie użytkował w momencie składania wniosku o przekazanie na własność nieodpłatnie "rencistówki" żadnej ze wskazywanych przez niego działek, zatem żadna z nich nie może zostać mu przekazana w tym trybie. Słusznie też Kolegium wskazało w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, że celem unormowania z art. 118 ust. 2a ustawy o ubezpieczeniu społecznym nie było bezwarunkowe uwłaszczenie zstępnych rolnika, który przekazał gospodarstwo pod rządami poprzednio obowiązujących ustaw, lecz zapewnienie zstępnym prawnej możliwości nabycia własności działki, na własne potrzeby po wygaśnięciu prawa użytkowania działki po śmierci rolnika. W pełni należy też podzielić pogląd zawarty w uzasadnieniu wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 6 lutego 2018 r., sygn. akt II OSK 958/16, zgodnie z którym dla uzyskania prawa do nieodpłatnego nabycia działki niezbędne jest wykazanie, że w dacie zgłoszenia żądania i rozstrzygania przez organy zstępny rolnika faktycznie tą nieruchomością władał. Za powyższą interpretacją przemawia wykładnia celowościowa omawianego przepisu, wskazująca, iż celem powyższego unormowania było zaspokojenie potrzeb rolnika, który przekazał gospodarstwo rolne na rzecz Państwa oraz jego zstępnych nadal, nieruchomości opisane w ust. 1 i 2 art. 118 ustawy, użytkujących, nie zaś osób, które faktyczny związek z wymienionymi nieruchomościami utraciły, zaspokajając swoje interesy w inny sposób. W tym stanie rzeczy skargę należało oddalić na podstawie art. 151 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi jako bezzasadną. .