II SA/Sz 160/05

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Iwona Tomaszewska, Sędziowie Sędzia WSA Marzena Iwankiewicz (spr.), Asesor WSA Arkadiusz Windak, Protokolant Agnieszka Klimek, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 23 listopada 2005 r. sprawy ze skargi M. D. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie nieodpłatnego nabycia prawa własności nieruchomości o d d a l a skargę Starosta [...] decyzją z dnia [...] r. Nr [...], działając na podstawie art. 118 ust. 2a, 3 i 4 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 1998 r. Nr 7 poz. 25), odmówił M. D. przyznania własności działki nr [...] o pow. 0,22 ha położonej w obrębie [...] gmina [...], stanowiącej własność Skarbu Państwa – Agencji Nieruchomości Rolnych Oddziału Terenowego w [...]. W uzasadnieniu decyzji organ I instancji wskazał, że w myśl art. 118 ust. 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników osobie, której przysługuje prawo użytkowania działki gruntu z tytułu przekazania gospodarstwa rolnego Państwu, w myśl dotychczasowych przepisów, na jej wniosek przyznaje się nieodpłatnie własność tej działki. Zgodnie z ust. 2a art. 118 ww. ustawy, z wnioskiem o przyznanie prawa własności działki określonej w ust. 1 może wystąpić również zstępny osoby uprawnionej, który po śmierci tej osoby faktycznie włada, w zakresie odpowiadającym jej uprawnieniom, daną nieruchomością; jeżeli jednak uprawnionymi są oboje małżonkowie, wniosek taki może być zgłoszony dopiero po śmierci obojga małżonków. Do nabycia nieodpłatnie własności nieruchomości na podstawie art. 118 ust. 2a konieczne jest więc spełnienie łącznie pięciu przesłanek: 1. Nieruchomość musiała być oddana w dożywotnie użytkowanie na podstawie przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników obowiązujących przed wejściem w życie ustawy z 1990 r. 2. Dożywotni użytkownik zmarł, a jeżeli uprawnieni byli małżonkowie oboje nie żyją. 3. Wnioskodawca musi posiadać faktyczne władztwo nad nieruchomością i korzystać z niej w zakresie, jaki odpowiadał uprawnieniom dożywotniego użytkownika. 4. Wnioskodawca musi być zstępnym dożywotniego użytkownika. 5. Nieruchomość musi stanowić własność Skarbu Państwa lub jednostki samorządu terytorialnego, a ponadto przyznanie własności nie może naruszać praw osób trzecich do działki lub budynków. Organ I instancji ustalił następujący stan faktyczny. Decyzją Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w [...] z dnia [...] r. na podstawie ustawy z dnia 28 czerwca 1963 r. o przejmowaniu niektórych nieruchomości rolnych w zagospodarowanie lub na własność Państwa oraz o zaopatrzeniu emerytalnym właścicieli tych nieruchomości i ich rodzin (Dz. U. Nr 38 poz. 166), zostało przejęte na rzecz Skarbu Państwa gospodarstwo rolne wraz z zabudowaniami położone w miejscowości [...] gmina [...] stanowiące własność M. R. W decyzji tej zbywcy gospodarstwa przyznano prawo do nieodpłatnego korzystania z działki siedliskowej o pow. 0,22 ha oraz zajmowania domu mieszkalnego i pomieszczeń gospodarczych, a także możliwość użytkowania 0,20 ha gruntu rolnego. Decyzją Naczelnika Miasta i Gminy [...] z dnia 16 czerwca 1978 r. wprowadzono zmiany dotyczące działki nr [...] w części opisowej i kartograficznej ewidencji gruntów obrębu [...]. W celu wydzielenia działek użytkowanych przez rencistów, z działki Skarbu Państwa nr [...] o pow. 0,62 ha wydzielono: - działkę nr [...] o pow. 0,22 ha z adnotacją "Skarb Państwa", - działkę nr [...] o pow. 0,37 ha z adnotacją "R. M.-rencista", - działkę nr [...] o pow. 0,01 ha z adnotacją "droga Urząd Miasta i Gminy [...]". Również na geodezyjnym szkicu podstawowym w odniesieniu do działki [...] naniesiona jest adnotacja "R. M.-rencista", a w stosunku do działki [...] "P.F.Z." Decyzją z dnia 12 lutego 1981 r. Naczelnik Miasta i Gminy [...] zmienił pierwotną decyzję o przejęciu gospodarstwa rolnego na rzecz Skarbu Państwa w części dotyczącej wyłączenia spod przejęcia zabudowań, przywracając M. R. ich własność. W [...] r. zmarła A. R., żona M. R., a w [...] r. zmarł M. R. Własność zabudowań w drodze spadku oraz umów pomiędzy spadkobiercami przeszła na M. R. i Z. D., a następnie całość zabudowań przeszła na M.D. W [...] r. w celu zwrotu gruntu pod budynkami na rzecz właścicieli zabudowań położonych na działce [...] o pow. 0,37 ha, działkę tę podzielono na: -działkę nr [...] o pow. 0,17 ha z adnotacją "Skarb Państwa- własność zabudowań R. M. [...] i D. Z. [...]" - działkę [...] o pow. 0,20 ha z adnotacją "Skarb Państwa". W [...] r. M. R. (syn M.) wystąpił z prośbą o zamianę swojego dożywocia ustalonego decyzją w działce [...] na działkę przy domu nr [...] o pow. 0,20 ha. Zamiana nastąpiła decyzją z dnia 8 marca 1993 r., a następnie decyzją Kierownika Urzędu Rejonowego w [...] z dnia [...] r. przyznano M. R. nieodpłatnie własność działki [...] . Na podstawie zeznań świadków organ I instancji ustalił, że nieruchomość oznaczona jako działka nr [...] w obrębie P., po śmierci M. R. użytkowana była przez M. R., następnie przez Z. i H. małżonków D., a obecnie przez M. D. Biorąc pod uwagę powyższe ustalenia Starosta [...] stwierdził, że w sprawie spełnione zostały cztery z pięciu warunków koniecznych do przyznania M. D. prawa własności nieruchomości oznaczonej jako działka [...] w obrębie [...] na podstawie art. 118 ust 2a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. W postępowaniu nie został natomiast udowodniony fakt oddania nieruchomości nr [...] w dożywotnie bezpłatne użytkowanie M.R. Jedynym dowodem potwierdzającym istnienie prawa dożywocia w stosunku do tej działki jest zeznanie w charakterze świadka wnioskodawcy. Dowód ten nie zasługuje na uwzględnienie, ponieważ ustanowienie dożywocia na rzecz dziadka wnioskodawcy nastąpiło w [...] r., kiedy świadek miał [...] lat, natomiast podział działki nr [...] nastąpił w 1978 r. kiedy świadek miał lat [...] i zamieszkiwał wraz z rodzicami w [...]. Organ wskazał, że działka nr [...] nie została rozporządzona z naruszeniem uprawnień do niej M. R., bowiem zmarł on w [...] r., a tym samym wygasło przysługujące mu prawo dożywotniego użytkowania tej działki. Przekazanie więc działki M. R. nie naruszało uprawnień jego ojca, które w tym czasie już nie istniały. Nie zostały naruszone także prawa zstępnych. Własność nieruchomości przyznaje się na wniosek zainteresowanego, od woli więc M. R. zależało czy skorzysta ze swoich uprawnień jako zstępny. M. R. wybrał inną drogę w celu prawnego uregulowania swego władztwa nad działką nr [...]. Działka ta została w lutym [...] r. podzielona na: - działkę [...] zabudowaną budynkiem stanowiącym odrębną własność najpierw M. R., a następnie jego zstępnych którzy nabyli własność gruntu pod zabudowaniami decyzją Burmistrza [...] z dnia [...] r. , - działkę [...] która decyzją Burmistrza [...] z dnia [...] r. została przekazana w dożywotnie użytkowanie M. R., a następnie decyzją z dnia [...] r. przyznana mu na własność. Organ wskazał, że przepis pozwalający zstępnym na nabycie własności działki gruntu po zmarłym dożywotniku obowiązuje od [...] r., a M. R. dążąc do uregulowania spraw własności nieruchomości mógł nie wiedzieć, że może ubiegać się o nabycie własności działki nr [...] jako zstępny dożywotnika. Organ wskazał, że strona nie kwestionuje, iż M. R. użytkował wymienioną w dokumentach geodezyjnych działkę [...] w zakresie przysługującego mu prawa dożywotniego użytkowania. Zstępni uprawnionego, z tytułu przekazania gospodarstwa rolnego mogą wystąpić z wnioskiem o przyznanie prawa własności tej nieruchomości , która była w użytkowaniu. Art. 118 ust. 2a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, nie ustanawia dla zstępnych dożywotnika prawa do ubiegania się o własność jakiejkolwiek nieruchomości. Prawo zstępnych wywodzi się z wcześniejszego uprawnienia dożywotnika. Nawet fakt nie zrealizowania decyzji o przejęciu gospodarstwa rolnego w części dotyczącej uprawnień rolnika do użytkowania bezpłatnie i dożywotnio działki gruntu rolnego, nie daje zstępnym rolnika uprawnień do ubiegania się o prawo własności użytkowanej przez siebie działki, która nie była przekazana w użytkowanie wstępnemu. W odwołaniu od decyzji M. D. wskazał, że spełnia wymogi art. 118 ust. 2a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników ponieważ jest zstępnym osoby uprawnionej, który po śmierci tej osoby faktycznie włada nieruchomością nr [...]. Zdaniem odwołującego się stwierdzenie Starosty zawarte w uzasadnieniu decyzji, iż nie został udowodniony fakt oddania nieruchomości w dożywotne bezpłatne użytkowanie jego dziadkowi, jest całkowicie nieuzasadnione. Uznanie za kluczowy dowód w sprawie wykazu zmian gruntowych sporządzonego przez geodetę jest nadużyciem organu. Zgodnie z art. 27 ust. 1 ustawy z dnia 28 czerwca 1962 r. o przejmowaniu niektórych nieruchomości rolnych w zagospodarowanie lub na własność Państwa, oraz o zaopatrzeniu emerytalnym właścicieli tych nieruchomości i ich rodzin, o przejęciu nieruchomości rolnych na własność Państwa, a także wyznaczeniu dożywotnikowi działki gruntowej przeznaczonej do bezpłatnego dożywotniego użytkowania, orzekał właściwy organ, prezydium powiatowej rady narodowej. Zatem to nie geodeta przesądzał i decydował jaką konkretnie działkę wyznaczono rolnikowi do użytkowania w związku z przejęciem gospodarstwa. Zadaniem geodety było co najwyżej wydzielenie w gruncie granic działki dożywotniej w obecności zainteresowanego rolnika. Ewentualny protokół z przeprowadzenia takich czynności mógłby być dowodem w sprawie. Odwołujący się podniósł, że działka nr [...] w ogóle nie występowała w wykazie Agencji Nieruchomości Rolnych, co może potwierdzać przekonanie, że działka ta jest własnością prywatną. Tak więc nie domniemania, a dokumenty winny stanowić podstawę merytorycznego rozstrzygnięcia sprawy. Nie do przyjęcia jest odrzucenie dowodu z zeznań strony, z uwagi na wiek, ponieważ z przekazów rodzinnych strona wie, że to właśnie działka [...] była w dożywotnim użytkowaniu dziadka. Powyższe potwierdzają zeznania świadków, mieszkańców [...]. Odwołujący się podniósł, że organ bezzasadnie odstąpił od przesłuchania pozostałych wskazanych przez niego świadków tj. M. R. i Z. D. Przepis art. 118 nie zakreśla terminu czasowego, od którego liczy się władanie przez zstępnych działką, liczy się fakt, że w dacie wejścia tego przepisu taki stan faktyczny istniał. Zatem twierdzenie, że prawo użytkowania wygasło nie znajduje potwierdzenia w treści art. 188 ust. 1,2 i 3 ustawy. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] decyzją z dnia [...] r. Nr [...] utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu decyzji wskazało, że w aktach sprawy brak jest jakiegokolwiek dokumentu wskazującego na to, aby działka nr [...] była proponowana M. R. do nieodpłatnego korzystania. Zatem brak jest podstawy prawnej do ubiegania się przez M. D. w trybie art. 118 ust. 2a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników o przyznanie własności działki [...]. Jak wynika z powołanego wyżej przepisu, z wnioskiem o przyznanie prawa własności działki określonej w ust. 1 mógł wystąpić zstępny osoby uprawnionej, który po śmierci tej osoby faktycznie włada nieruchomością, w zakresie odpowiadającym jej uprawnieniom. Jak zostało wykazane w toku postępowania, działka nr [...] nie została udostępniona do bezpłatnego użytkowania M. R., a tym samym nie może być rozdysponowana w myśl. art. 118 ust. 2a ustawy. Kolegium wskazało, że zstępni po M. R. w tym trybie mogli zwrócić się wyłącznie o przyznanie własności działki nr [...] (po podziale [...]i [...]). Organ odwoławczy stwierdził, że na obecnym etapie postępowania nie jest przedmiotem oceny decyzja Burmistrza Gminy i Miasta [...] z dnia [...] r. orzekająca o zmianie za zgodą stron, decyzji Naczelnika Miasta i Gminy w [...] z dnia [...] r. w części dotyczącej zamiany prawa do bezpłatnego dożywotniego użytkowania działki gruntu nr [...] o pow. 0,30 ha położonej w obrębie [...] na działkę nr [...] o pow. 0,20 ha w obrębie [...], ani decyzja Kierownika Urzędu Rejonowego w [...] z dnia [...] r. orzekająca o przyznaniu nieodpłatnie na własność M. R. działki nr [...]. Ustosunkowując się do zarzutów podniesionych w odwołaniu Kolegium wskazało, że potwierdzony zeznaniami świadków jak i strony fakt użytkowania działki [...] przez M. R. , a następnie inne osoby, nie może przesądzać o tym, że działka ta została przekazana do bezpłatnego dożywotniego użytkowania M. R. Ponadto, że błędne jest stwierdzenie odwołującego się, iż wykaz zmian gruntowych nie stanowi integralnej decyzji z dnia [...] r., bowiem jak wynika to z wykazu zmian gruntowych, został on zatwierdzony przez Naczelnika Miasta i Gminy [...] w dniu [...] r. W dniu [...] r. skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w [...] na ww. decyzję wniósł M. D., zarzucając błędne ustalenie stanu faktycznego sprawy, a w konsekwencji naruszenie art. 118 ust. 1 i 2a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Wskazał, że jego dziadek gospodarstwo rolne zdawał jesienią 1966 r., a więc w tym okresie przydzielono mu działkę do bezpłatnego użytkowania, a nie dopiero w 1978 r. jak sugeruje SKO w [...]. Ponadto, że dowodem istotnym w sprawie jest wykaz gruntów PFZ przeznaczonych dla rencistów w dożywotnie użytkowanie sporządzony przez Naczelnika Miasta i Gminy [...] potwierdzający, że M. R. przydzielono działkę nr [...] w całości (ponieważ była zabudowana), do którego to dowodu organ II instancji w ogóle się nie ustosunkował. Podział działki nr [...] dokonany w [...] r., kilka lat po zdaniu gospodarstwa, nie może być uznany za prawną formę realizacji uprawnień dożywotnika. Najlepszym dowodem na trafność tez skarżącego jest fakt, iż działki nr [...] dotychczas nie sprzedano i znajduje się ona w ciągłym użytkowaniu członków rodziny skarżącego. Jeżeli byłoby inaczej, to działka ta jako należąca do PFZ powinna być przez te lata w użytkowaniu innych osób tj. ewentualnych dzierżawców lub nowego właściciela. Skarżący podniósł, ze żaden z organów nie wskazał konkretnego dowodu z którego wynikałoby, że M. R. wskazano i przydzielono inną działkę gruntu do dożywotniego użytkowania, a nie [...]. Adnotacja "R. M.-rencista" sporządzona w wykazie zmian przez geodetę w odniesieniu do działki [...] z pewnością wiązała się z faktem użytkowania zabudowań przez ww. znajdujących się na tej działce. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w odpowiedzi na skargę wniosło o jej oddalenie. Kolegium podtrzymało w całości argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Odpowiadając na zarzut zawarty skardze Kolegium zauważyło, że Naczelnika Miasta i Gminy [...] z dnia [...] r. orzekała tylko o wprowadzeniu zmian w części opisowej i kartograficznej operatu ewidencji gruntów obrębu [...], zgodnie z załączonym wykazem zmian gruntowych. W oparciu o tę decyzję określona została nieruchomość, która była w nieodpłatnym korzystaniu przez M. R., a wynikała z wcześniejszej decyzji z dnia [...] r. Wojewódzki Sąd Administracyjny z w a ż y ł, co następuje: Stosownie do art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153 poz. 1269) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Badanie pod tym kątem zaskarżonej decyzji doprowadziło do uznania przez Sąd, że decyzja nie narusza prawa. W myśl art. 118 ust 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 1998 r. Nr 7 poz. 25 z późn. zm.) osobie, której przysługuje prawo użytkowania działki gruntu z tytułu przekazania gospodarstwa rolnego Państwu, w myśl dotychczasowych przepisów, na jej wniosek przyznaje się nieodpłatnie własność tej działki. Z wnioskiem o przyznanie prawa własności działki określonej w ust. 1 może wystąpić również zstępny osoby uprawnionej, o której mowa w tym przepisie, który po śmierci tej osoby faktycznie włada, w zakresie odpowiadającym jej uprawnieniom, daną nieruchomością; jeżeli jednak uprawnionymi są oboje małżonkowie, wniosek taki może być zgłoszony dopiero po śmierci obojga małżonków (art. 118 ust. 2a). Z art. 118 ust. 2a ustawy wynika, że z wnioskiem o przyznanie prawa własności działki gruntu może wystąpić zstępny, który po śmierci osoby uprawnionej faktycznie włada tą nieruchomością, w zakresie odpowiadającym uprawnieniom osoby zmarłej. W rozpoznawanej sprawie spór sprowadza się do tego czy M. R. przysługiwało prawo użytkowania działki nr [...]. Przeprowadzone przez organy administracji postępowanie nie potwierdziło, by M. R. takie prawo przysługiwało. Jak słusznie wskazał organ orzekający w sprawie, faktyczne korzystanie z działki nr [...] najpierw przez M. R., a później przez jego zstępnych nie oznacza, jak twierdzi skarżący, że działka ta została oddana do bezpłatnego użytkowania. W ocenie Sądu, przedstawiony przez M. D. w skardze stan rzeczy, zmierza jedynie do przedstawienia innego stanu faktycznego, który nie wynika z przeprowadzonego postępowania dowodowego. Organ nie zaprzecza temu, by działka nr [...] była w posiadaniu skarżącego, a wcześniej w posiadaniu jego wstępnych. Tylko prawo użytkowania działki gruntu przekazanej w prawnie uregulowany sposób (np. umowa dzierżawy), może stanowić jako jeden z warunków określonych w art. 118 ust. 1 i 2a cytowanej ustawy, podstawę do ubiegania się o nieodpłatne nabycie własności tej działki. Okoliczność ta jednak, jak już Sąd dał temu wyraz, nie została w postępowaniu administracyjnym potwierdzona. Z powyższych względów, skarga podlega oddaleniu na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153 poz. 1270; zm. Dz. U z 2004 r. Nr 162 poz. 1692).