II SA/Sz 171/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Arkadiusz Windak (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Renata Bukowiecka-Kleczaj,, Sędzia WSA Barbara Gebel, Protokolant starszy sekretarz sądowy Joanna Białas-Gołąb, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 10 czerwca 2016 r. sprawy ze skargi R. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego I. oddala skargę, II. przyznaje od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie na rzecz adwokata R. F. kwotę [...] złotych zawierającą należny podatek od towarów i usług, tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. W dniu [...] r. R. G. zwrócił się do Prezydenta Miasta o umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego należnych do zwrotu organowi na podstawie decyzji Nr [...] z dnia [...] r. w wysokości [...] zł. Decyzją z dnia [...] r. Prezydent Miasta odmówił umorzenia ww. należności. Na skutek odwołania strony Samorządowe Kolegium Odwoławcze uchyliło ww. decyzję i przekazało sprawę do ponownego rozpoznania. Decyzją z dnia [...] r., nr [...], działając na podstawie art. 12 ust. 2, art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2015 r. poz. 859 ze zm.), po ponownym rozpatrzeniu wniosku R. G., Prezydent Miasta odmówił umorzenia należności z tytułu wypłaconych osobie uprawnionej świadczeń z funduszu alimentacyjnego. W uzasadnieniu decyzji organ I instancji podał, że po zbadaniu sytuacji rodzinnej i zawodowej wnioskodawcy ustalił, że mieszka on w [...] przy ul. [...], w użyczanym mu pokoju. Korzysta z przyznanego na okres [...] r. zasiłku stałego w wysokości [... zł. Kwota tego zasiłku została zwiększona od 1 października 2015 r. o [...] zł, więc uległa poprawie sytuacja materialna strony. Ponadto, R. G. jest objęty pomocą finansową i pracą socjalną przez OPS Dzielnicy [...]. Legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności w którym Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności wskazał na możliwość podjęcia przez wnioskodawcę zatrudnienia na odpowiednio przystosowanym stanowisku pracy. Orzeczenie to zostało wydane na okres do [...] r. (nie ma charakteru trwałego). W związku z tym można wnioskować, że stan zdrowia zainteresowanego może ulec poprawie, może on podjąć zatrudnienie i sukcesywnie spłacać zadłużenie wobec Skarbu Państwa. Wyrokiem Sądu o sygn. akt [...] z dnia [...] r. zniesiono od [...] r. obowiązek alimentacyjny dłużnika w stosunku do D. G., zatem wnioskodawca jest zwolniony z bieżących alimentów, czyli nie wzrasta zadłużenie z tego tytułu. Wskazując na treść art. 30 ust. 2 ww. ustawy, organ I instancji podkreślił, że pomimo przewidzianej w ustawie możliwości rozłożenia zadłużenia na raty R. G. nigdy nie wykazał chęci skorzystania z tej ulgi. Spłat mógłby dokonywać w zadeklarowanych przez siebie kwotach. Ponadto wysokość odsetek byłaby ustalona na dzień złożenia prośby i nie wzrastałaby. Dalej organ I instancji wyjaśnił, że rozpatrując wnioski o umorzenie należności dłużnika alimentacyjnego z tytułu wypłaconych osobie uprawnionej świadczeń z funduszu alimentacyjnego opiera się m.in. na wyrokach sądów o sygn. akt [...], [...], które wskazują, że instytucja umorzenia należności winna być stosowana wyjątkowo i to jedynie w sytuacjach, gdy realnie nie jest możliwe odzyskanie kwoty nienależnie pobranego świadczenia w drodze postępowania egzekucyjnego lub, gdy takowe dochodzenie należności mogłoby pozbawić osobę zobowiązaną albo osobę pozostającą na jej utrzymaniu niezbędnych środków utrzymania. Po przeanalizowaniu dokumentów sprawy organ doszedł do przekonania, że nie zachodzi szczególnie uzasadniona przesłanka stanowiąca podstawę do umorzenia zadłużenia. Powstanie tego zadłużenia i obowiązek jego uregulowania jest następstwem zaniechania, które polegało na niewywiązywaniu się z obowiązku alimentacyjnego wobec dziecka, ustanowionego wyrokiem niezawisłego sądu, a ciążącego na stronie. Skoro wnioskodawca nie wywiązywał się ze swoich zobowiązań, to powinien mieć świadomość, że jego zadłużenie będzie wzrastać i powinien się liczyć z koniecznością zapłaty tych należności. W ocenie organu I instancji, wobec powyższego brak jest podstaw do umorzenia przedmiotowych należności. R. G. wniósł odwołanie od powyższej decyzji, ponownie uzasadniając wniosek bardzo trudną sytuacją finansową z uwagi na to, że jedynym źródłem jego utrzymania jest zasiłek stały wraz ze składką na ubezpieczenie zdrowotne oraz zasiłki celowe otrzymywane z Ośrodka Pomocy Społecznej [...]. Odwołujący się poinformował również, że jest chory na schizofrenię, dołączając do odwołania zaświadczenie lekarskie. Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia [...] r., nr [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2013 r. poz. 267) oraz art. 27, art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, po rozpatrzeniu odwołania – utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. Na wstępie uzasadnienia Kolegium opisało stan faktyczny sprawy i podało, że wnikliwa analiza zgromadzonego w postępowaniu materiału dowodowego doprowadziła do uznania, że ww. odwołanie nie zasługuje na uwzględnienie. Zdaniem Kolegium, powstanie zadłużenia, jak i obowiązek uregulowania należności jest następstwem zaniechania, które polegało na niewywiązaniu się z obowiązku alimentacyjnego wobec dziecka ustanowionego wyrokiem sądu a ciążącego na R. G. Obowiązek alimentacyjny ciąży bezwzględnie na każdym z rodziców. Wynika to z faktu, że alimenty służą realizacji ochrony dobra dziecka poprzez zapewnienie środków na jego utrzymanie, wychowanie, czy też edukację. Z kolei konstytucyjna zasada pomocniczości nakłada na Państwo obowiązek wspierania osób ubogich, które nie są w stanie samodzielnie zaspokoić swoich potrzeb i nie otrzymują wsparcia od osób należących do kręgu zobowiązanych wobec nich do alimentacji. Ponieważ R. G. nie wywiązał się ze swojego obowiązku alimentacyjnego wobec dziecka, stało się ono uprawnione do świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Fakt wypłaty z budżetu Państwa świadczeń z funduszu alimentacyjnego nie zwalnia skarżącego z obowiązku alimentacji wobec własnych dzieci. Z tego względu wynika obowiązek określony w art. 27 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Według organu odwoławczego, organ I instancji w sposób zasadny wziął pod uwagę w sprawie przywołane w uzasadnieniu decyzji wyroki sądów administracyjnych, które wskazują, że instytucja umorzenia należności winna być stosowana wyjątkowo i to jedynie w sytuacjach, gdy realnie nie jest możliwe odzyskanie kwoty nienależnie pobranego świadczenia w drodze postępowania egzekucyjnego lub gdy takowe dochodzenie należności mogłoby pozbawić osobę zobowiązaną albo osobę pozostającą na jej utrzymaniu niezbędnych środków utrzymania. W ocenie Kolegium, sytuacja materialna, jak i zdrowotna R. G. jest w chwili obecnej trudna, jednakże nie uniemożliwia w przyszłości spłaty zadłużenia. Instytucja umorzenia stosowana jest na zasadzie uznania administracyjnego. Tak więc organ I instancji miał prawo do dokonania takiej oceny sytuacji skarżącego i do odmowy umorzenia należności. Ponadto, art. 30 ust. 2 cyt. ustawy wyraźnie przewiduje m.in. możliwość odroczenia terminu płatności albo rozłożenia na raty zapłaty ww. należności na wniosek dłużnika alimentacyjnego, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Okoliczność, że skarżący otrzymuje zasiłek stały, nie pracuje, ma problemy zdrowotne (załączono do odwołania zaświadczenie lekarskie), bez realnej możliwości podjęcia w chwili obecnej zatrudnienia, jak i spłaty w całości ciążącego na nim zadłużenia jest z kolei wystarczająca, aby odroczyć termin płatności tego zadłużenia lub rozłożyć je na raty. R. G. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego skarga na powyższą decyzję zarzucając jej: - obrazę prawa materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej poprzez nieuwzględnienie fakultatywności przy wydaniu decyzji a jedynie dowolną ocenę przesłanek do odmowy przyznania umorzenia w części lub całości zadłużenia, - naruszenie przepisów postępowania i błędne ustalenie stanu faktycznego poprzez uznanie, że będzie mógł dokonać dalszych spłat zadłużenia w sytuacji kiedy rozpoznano u niego przewlekłą halucynozę (jednostka choroby F 28), obecnie jest prowadzona obserwacja w kierunku schizofrenii paranoidalnej (jednostka choroby (F20), a stan taki trwa od 2008 r. i nie ulega poprawie. Dolegliwości te uniemożliwiają mu normalne funkcjonowanie, bez szans na poprawę. W uzasadnieniu skargi skarżący podał, że do końca [...] r. ważne jest orzeczenie o niepełnosprawności w stopniu umiarkowanym. Ze względu na chorobę psychiczną nie jest w stanie podjąć żadnej pracy. Utrzymuje się z zasiłku stałego w kwocie [...] zł miesięcznie. Kwotę[...] zł miesięcznie, wydatkuje na wynajęcie pokoju. Pozostałe [...] zł przeznacza na utrzymanie, w tym jedzenie, odzież, środki czystości i leki. Jest to kwota, która nie pozwala na zaspokojenie w całości podstawowych potrzeb życiowych. Sytuacja ta nie ulega zmianie i poprawie. Nie jest wobec tego w stanie spłacić zadłużenia z tytułu obciążeń alimentacyjnych. Dlatego też zwrócił się o ich umorzenie. W odpowiedzi na skargę Kolegium podtrzymało dotychczas prezentowane stanowisko w sprawie. W piśmie z dnia [...] r. pełnomocnik skarżącego wniósł o przeprowadzenie dowodu z dokumentów tj. z aktualnego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności z dnia [...] r. oraz z decyzji z dnia [...] r. o przyznaniu zasiłku stałego do dnia [...] r. – na okoliczność aktualnego stanu zdrowia skarżącego, a także jego sytuacji materialnej, uzasadniającej umorzenie należności alimentacyjnych. Na rozprawie w dniu 10 czerwca 2016 r. Sąd na podstawie art. 106 § 3 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, oddalił ww. wniosek dowodowy. Wojewódzki Sąd Administracyjny z w a ż y ł, co następuje: Przedmiotem skargi stała się decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego o odmowie umorzenia skarżącemu należności z tytułu wypłaconych osobie uprawnionej świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Z uwagi na zawarte w złożonej do Sądu skardze żądanie umorzenia skarżącemu należności, celowym jest wyjaśnienie, że sądy administracyjne nie są uprawnione do merytorycznego orzekania o przyznaniu albo umorzeniu jakichkolwiek należności i zastępowania w tym zakresie organów administracji publicznej z powierzonych im zadań. Rolą sądów administracyjnych jest kontrola działań organów administracji pod kątem ich zgodności z prawem, a więc zgodności wydanych rozstrzygnięć z obowiązującymi przepisami prawa materialnego i procesowego (art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych – Dz. U. z 2014 r., poz. 1647 ze zm.). W przypadku uznania skargi za zasadną sąd, w zależności od wagi stwierdzonego uchybienia, stwierdza nieważność albo uchyla zaskarżone orzeczenie (art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.). W przeciwnym razie sąd skargę oddala (art. 151 ww. ustawy.) Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowi art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. z 2015 r. poz. 859), zgodnie z którym, organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Nie ulega wątpliwości, że jest to przepis o charakterze uznaniowym, co oznacza, iż umorzenie należności z tytułu wypłaconych osobie uprawnionej świadczeń z funduszu alimentacyjnego może nastąpić w zależności od oceny przez organ sytuacji dochodowej i rodzinnej dłużnika alimentacyjnego. Innymi słowy, decyzja wydawana na podstawie art. 30 ust. 2 ww. ustawy zapada w ramach tzw. uznania administracyjnego. Kontrola tego rodzaju decyzji przez sąd administracyjny polega na zbadaniu, niezależnie od podstawy prawnej jej wydania, czy podejmując rozstrzygnięcie w ramach uznania administracyjnego organ nie przekroczył zasad swobodnej oceny dowodów, tj. czy uzasadnił w sposób właściwy swoje stanowisko, w szczególności, czy odniósł się do argumentów strony. Decyzja o odmowie umorzenia będących przedmiotem sprawy należności wypłaconych w zastępstwie dłużnika przez organ z funduszu alimentacyjnego, powinna być przekonująco i jasno uzasadniona, zarówno co do faktów jak i co do prawa, tak aby nie było wątpliwości, że wszystkie okoliczności istotne dla sprawy zostały wszechstronnie rozważone i ocenione, a ostateczne rozstrzygnięcie jest ich logiczną konsekwencją. Oceniając według wymienionych wyżej kryteriów zaskarżoną decyzję Sąd doszedł do przekonania, że organ nie naruszył granic uznania administracyjnego. Decyzja została wydana po prawidłowym przeprowadzeniu postępowania administracyjnego i szczegółowym rozważeniu całości materiału dowodowego zebranego w sprawie, a także została należycie uzasadniona, zgodnie z wymogami określonymi w art. 107 § 3 Kpa. Z prawidłowo ustalonego na dzień wydawania zaskarżonej decyzji stanu faktycznego sprawy wynika, że skarżący pozostaje bez pracy, otrzymuje zasiłek stały przyznany na okres do [...] r., legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności z dnia [...] r. Tym niemniej orzeczenie to wydano na okres do 30 kwietnia 2016 r. Zatem zaskarżoną decyzję organ podejmował w końcowym czasie jego ważności, w dniu [...] r. Istotna jest również treść tego orzeczenia w którym wskazano, że zainteresowany ze względu na rodzaj schorzenia i stan zdrowia może podjąć zatrudnienie w warunkach pracy chronionej - na odpowiednio przystosowanym stanowisku pracy. Nadto, skarżący nie jest już obciążony obowiązkiem alimentacyjnym wobec syna. Trafnie zwrócił uwagę organ na okresowy charakter ww. orzeczenia o stanie zdrowia skarżącego, możliwość podjęcia przez niego pracy na przystosowanym stanowisku (brak przeciwskazań) oraz słusznie zaakcentował fakt, że obecnie nie zwiększa się już zadłużenie skarżącego z tytułu świadczeń alimentacyjnych. W takich okolicznościach, zdaniem Sądu, nie była pozbawiona racji argumentacja organu, że sytuacja zdrowotna oraz dochodowa skarżącego może ulec poprawie. Na dzień orzekania nie było podstaw ku twierdzeniu o trwałej niemożliwości spłaty zadłużenia ze względu na stan zdrowia skarżącego. Zasadnie zwróciły na to uwagę organy obu instancji, że przyczyną powstania zobowiązania skarżącego było niewywiązywanie się z ustawowego obowiązku łożenia na własne dziecko. Fakt wypłaty z budżetu Państwa świadczeń z funduszu alimentacyjnego nie zwalniał skarżącego z obowiązku alimentacji wobec dziecka. Z tego też tytułu ustawodawca w art. 27 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów ustanowił obowiązek zwrotu przez dłużnika alimentacyjnego organowi właściwemu wierzyciela należności w wysokości świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej, łącznie z ustawowymi odsetkami. W tym miejscu podkreślić należy, że przewidziana w 30 ust. 2 ww. ustawy możliwość udzielenia, na wniosek dłużnika alimentacyjnego, ulgi w spłacie należności wypłaconych tytułem świadczeń alimentacyjnych, stanowi wyjątek od ww. zasady obowiązku zwrotu tych należności. W ocenie Sądu, wbrew zarzutom skargi, w rozpoznawanej sprawie nie doszło do naruszenia przepisu art. 30 ust. 2 ww. ustawy. Organy nie zakwestionowały trudnej sytuacji materialnej i zdrowotnej skarżącego. Niemniej jednak decyzję o odmowie udzielenia wnioskowanej ulgi umotywowały w sposób przekonujący, dochodząc do wniosku, że nie zachodzą szczególne okoliczności uzasadniające przyznanie skarżącemu maksymalnej ulgi w spłacie zobowiązań, poprzez ich umorzenie w całości. Zasadnie również Kolegium wskazało w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, że skarżący ma możliwość wystąpienia z wnioskiem o odroczenie terminu płatności lub rozłożenia płatności na raty. Nie jest uzasadniony zarzut dotyczący naruszenia zasad postępowania administracyjnego, albowiem zaskarżona decyzja oraz decyzja ją poprzedzająca zostały wydane w oparciu o istniejący w dniu orzekania stan faktyczny i prawny, nie naruszając przy tym przepisów art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 Kpa. Reasumując Sąd stwierdził, że zaskarżona decyzja została wydana w granicach tzw. uznania administracyjnego i odpowiada prawu. Wydając na rozprawie postanowienie o odmowie przeprowadzenia dowodu z przedłożonych przez pełnomocnika skarżącego dokumentów Sąd miał na uwadze treść art. 106 § 3 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Przepis ten stanowi, że sąd może z urzędu lub na wniosek stron przeprowadzić dowody uzupełniające z dokumentów, jeżeli jest to niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości i nie spowoduje nadmiernego przedłużenia postępowania w sprawie. Tymczasem przedłożone do akt orzeczenie o stopniu niepełnosprawności z dnia [...] r. oraz decyzja o przyznaniu zasiłku stałego z dnia [...] r. zostały wydane po dacie wydania zaskarżonej decyzji i nie mogły zostać uwzględnione przy jej podejmowaniu oraz w ramach jej sądowej weryfikacji. Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny , nie znajdując podstaw do uwzględnienia skargi, na mocy art. 151 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł o oddaleniu skargi. O wynagrodzeniu dla pełnomocnika ustanowionego w ramach prawa pomocy Sąd orzekł na podstawie art. 250 P.p.s.a.