II SA/Sz 204/06

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Elżbieta Makowska Sędziowie: Sędzia WSA Marzena Iwankiewicz Asesor WSA Kazimierz Maczewski (spr.) Protokolant Agata Banc po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 22 czerwca 2006 r. sprawy ze skargi J. D. na decyzję Uczelnianej Komisji do Spraw Pomocy Materialnej z dnia [...] Nr [...] w przedmiocie przyznania stypendium za wyniki w nauce I u c h y l a zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wydziałowej Komisji do Spraw Pomocy Materialnej z dnia [...] Nr [...], II stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu. Decyzją z dnia [...] nr [...] Wydziałowa Komisja ds. Pomocy Materialnej, działając na podstawie przepisów ustawy z dnia 27 lipca 2005 r. - Prawo o szkolnictwie wyższym (Dz. U. Nr 164, poz. 1365) oraz Regulaminu zasad i trybu przyznawania pomocy materialnej dla studentów wprowadzonego zarządzeniem Rektora nr [...] nie przyznała J. D. stypendium za wyniki w nauce na semestr zimowy roku akademickiego [...]. Jak wynika z decyzji, powodem nieprzyznania stypendium było niezłożenie indeksu w wymaganym terminie. W odwołaniu od tej decyzji J. D. podniosła, że opóźnienie w złożeniu indeksu wyniknęło "z niespodziewanej nieobecności w terminie prof. " - który jest promotorem pracy magisterskiej studentki. J. D. wskazała ponadto w odwołaniu, że na tych ustalonych z promotorem konsultacjach miała otrzymać wpis do indeksu oraz zamierzała niezwłocznie złożyć indeks do dziekanatu. Wpis taki udało się jej uzyskać dopiero [...] i dopiero po tej dacie mogła złożyć indeks. Na odwołaniu J. D. profesor odręcznie wpisał, że popiera prośbę studentki i prosi "o uwzględnienie wyników studiów w celu obliczenia średniej dla stypendium naukowego oraz uznanie, że indeks został złożony w terminie". Po rozpoznaniu odwołania, decyzją z dnia [...] r. nr [...] Uczelniana Komisja ds. Pomocy Materialnej odmówiła J. D. przyznania wnioskowanego stypendium. Komisja powołała się na § 29 ust. 1 i 3 Regulaminu zasad i trybu przyznawania pomocy materialnej dla studentów . Od powyższej decyzji J. D. wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie, wskazując, że wszystkie egzaminy zaliczyła pozytywnie i wszystkie wpisy otrzymała w terminie, za wyjątkiem wpisu zaliczającego seminarium magisterskie. Z wpisem tym czekała do ostatecznego terminu, bowiem warunkiem jego uzyskania było ukończenie drugiego rozdziału pracy magisterskiej, na co potrzebowała więcej czasu dla studiowania niezbędnej literatury. Zdaniem skarżącej, wszystkie warunki udałoby się jej dopełnić, gdyby nie fakt, iż promotor nie pojawił się na wyznaczonych ostatnich konsultacjach przed ostatecznym terminem złożenia indeksów. Konsultacje te wyznaczone były na godz. [...], natomiast okazało się, że odbyły się one o godz. [...], w zw. z czym o godz. [...] profesora już nie było "i nic nie dało się zrobić". Skarżąca uważa, że zaskarżona decyzja jest dla niej krzywdząca, ponieważ niedopełnienie regulaminu nie wyniknęło z jej zaniedbania, "a wręcz mimo dołożenia wszelkich starań okazało się niemożliwe". Odpowiadając na skargę Uniwersytet wniósł o jej oddalenie, wyjaśniając dodatkowo, że w roku akademickim [...] sesja poprawkowa kończyła się w dniu [...], a ostateczny termin na złożenie indeksów w dziekanatach mijał [...]; ponadto zgodnie z § 29 ust. 3 regulaminu, student, który nie wypełnił wszystkich przewidzianych regulaminem warunków traci prawo do otrzymania stypendium za wyniki w nauce, "bez względu na powody niedotrzymania wymaganych terminów". Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie uznał, co następuje: W myśl art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269) sądy te sprawują w zakresie swojej właściwości wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Takie określenie kompetencji Sądu skutkuje tym, że w przypadku stwierdzenia, iż decyzja dotknięta jest istotnymi wadami prawnymi, mającymi postać naruszenia przepisów prawa materialnego lub postępowania administracyjnego, Sąd eliminuje z obrotu prawnego taką wadliwą decyzję - w zależności od rodzaju stwierdzonego uchybienia - poprzez jej uchylenie lub stwierdzenie jej nieważności. Zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Sądowa kontrola zaskarżonej decyzji dokonana według kryterium zgodności z prawem materialnym i przepisami postępowania administracyjnego doprowadziła do stwierdzenia, że decyzja ta nie odpowiada prawu. Stosownie do art. 173 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 27 lipca 2005 r. - Prawo o szkolnictwie wyższym (Dz. U. Nr 164, poz. 1365) student może ubiegać się o pomoc materialną ze środków przeznaczonych na ten cel w budżecie państwa w formie stypendium za wyniki w nauce lub sporcie. W myśl art. 186 ust. 1 tej ustawy szczegółowy regulamin ustalania wysokości, przyznawania i wypłacania takiego świadczenia ustala rektor w porozumieniu z uczelnianym organem samorządu studenckiego. Ponadto zgodnie z art. 175 ust. 3 ustawy, na wniosek właściwego organu samorządu studenckiego uprawnienia do przyznawania świadczeń studentom kierownik podstawowej jednostki organizacyjnej uczelni lub rektor przekazują odpowiednio komisji stypendialnej lub odwoławczej komisji stypendialnej. W myśl art. 207 ust. 1 w zw. z ust. 4 omawianej ustawy, do decyzji podjętych przez komisję stypendialną i odwoławczą komisję stypendialną stosuje się odpowiednio przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071, ze zm.) oraz przepisy o zaskarżaniu decyzji do sądu administracyjnego. Kwestie związane z przyznawaniem stypendium za wyniki w nauce w Uniwersytecie reguluje w szczególności § 29 Regulaminu zasad i trybu przyznawania pomocy materialnej dla studentów, wprowadzonego zarządzeniem Rektora nr [...]z dnia [...]. Zgodnie z § 29 ust. 1 regulaminu: "Stypendium za wyniki w nauce może otrzymać student, który w terminie do końca sesji poprawkowej semestru letniego, określonej w organizacji roku akademickiego, zdał egzaminy ze wszystkich przedmiotów, z których zajęcia kończyły się egzaminem i zdobył wszystkie zaliczenia oraz złożył indeks w dziekanacie w terminie określonym w organizacji roku akademickiego (...)". W niniejszej sprawie bezsporne jest to, że skarżąca J. D. nie spełniła określonego w § 29 ust. 1 regulaminu warunku złożenia indeksu w dziekanacie w terminie określonym w organizacji roku akademickiego i - jak wynika ze skargi, czego w zaskarżonej decyzji nie stwierdzono - zaliczenie seminarium magisterskiego uzyskała po terminie zakończenia sesji poprawkowej. Zarządzeniem Rektora nr [...] z dnia [...] w sprawie organizacji roku akademickiego [...] ustalono bowiem, że sesja poprawkowa w semestrze letnim [...] zakończy się [...], natomiast ostateczny termin składania indeksów ustalono na [...], przypadający w czwartek. Bezsporne jest, iż J. D. złożyła indeks w dziekanacie w dniu [...]. (poniedziałek), a więc po upływie wyznaczonego terminu - skarżąca podnosi jednak, że niedotrzymanie tego terminu nastąpiło bez jej winy, lecz z przyczyn dotyczących promotora, który (pośrednio) potwierdził taki stan rzeczy. Fakt ten stał się wyłącznym powodem odmowy przyznania skarżącej stypendium naukowego na semestr zimowy roku akademickiego [...], z powołaniem się na § 29 ust. 3 ww. regulaminu, zgodnie z którym: "Student, który nie wypełnił warunków określonych w ust. 1 traci prawo do otrzymania stypendium za wyniki w nauce, bez względu na powody niedotrzymania terminów, o których mowa w ust. 1". Z uwagi na treść uzasadnienia zaskarżonej decyzji, zasadniczą kwestią wymagającą rozważenia w sprawie niniejszej było więc ustalenie przez Sąd mocy obowiązującej postanowienia § 29 ust. 3 omawianego regulaminu, w części objętej sformułowaniem: "bez względu na powody niedotrzymania terminów, o których mowa w ust. 1". Niewątpliwie regulamin ten jest aktem wykonawczym do ustawy, wydanym przez rektora uczelni na podstawie art. 66 ust. 1 i 2 w zw. z art. 186 ust. 1 ustawy - Prawo o szkolnictwie wyższym. Zgodnie z utrwalonym w doktrynie prawa i orzecznictwie sądowym poglądem, sądy administracyjne uprawnione są do kontroli zgodności z Konstytucją i innymi ustawami aktów podustawowych (wykonawczych), a więc w sprawie niniejszej - przedmiotowego regulaminu wydanego przez rektora. Stosownie do art. 2 Konstytucji: "Rzeczpospolita Polska jest demokratycznym państwem prawnym, urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości społecznej". Doktryna prawa, a także orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego wyprowadza z tego przepisu wiele zasad prawnych, dotyczących zarówno prawa procesowego jak i prawa materialnego (np. z. prawa do procesu i z. prawa do sądu, z. niedziałania prawa wstecz, z. vacatio legis, z. ochrony praw nabytych, z. zaufania obywateli do państwa i stanowionego przez nie prawa, z. bezpieczeństwa prawnego), które wiążą zarówno ustawodawcę jak i organy stosujące prawo. Wśród tych zasad konstytucyjnych w sprawie niniejszej wskazać należy przede wszystkim na zasadę zaufania obywatela do państwa i stanowionego przez nie prawa. Zasada ta "wyraża się w takim stanowieniu i stosowaniu prawa, by nie stawało się ono swoistą pułapką dla obywatela i aby mógł on układać swoje sprawy w zaufaniu, iż nie naraża się na prawne skutki, których nie mógł przewidzieć w momencie podejmowania decyzji i działań ..." (J. Oniszczuk: "Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego na początku XXI w.", Zakamycze 2004, str. 205). Oznacza to także, iż każdy podmiot może tak planować swoje zamierzenia, aby zrealizować przyznane mu prawem uprawnienia, bez obawy iż ustawodawca nagle zmieni przepisy, uniemożliwiając mu skorzystanie z tych uprawnień. Wprawdzie orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego i komentarze doktryny zasadę zaufania do państwa i do stanowionego przez nie prawa odnoszą (co jest zrozumiałe) do sytuacji (nagłej) zmiany przepisów prawa przez ustawodawcę, uniemożliwiającej realizację prognozowanych przez podmioty uprawnień, to jednak - zdaniem Sądu - odpowiednio należy ją odnosić także do innych organów wydających akty wykonawcze (w tym, do rektora), a również do sytuacji, gdy niemożliwość skorzystania z przewidywanego uprawnienia nie wynika ze zmiany prawa, lecz z takiego jego ukształtowania lub postępowania (zachowania) organu decydującego o przyznaniu uprawnienia, które w sposób faktyczny uniemożliwia nabycie takiego uprawnienia. Dotyczy to w szczególności sytuacji, gdy spełnienie warunków niezbędnych do nabycia uprawnienia zależy od współdziałania podmiotu ubiegającego się (wnioskodawcy) i organu przyznającego uprawnienie (lub osób działających w jego imieniu). Przenosząc te rozważania na grunt niniejszej sprawy stwierdzić należy, że omawiana zasada ma zastosowanie nie tylko przy ustalaniu i wprowadzaniu w życie regulaminu, ale również przy jego stosowaniu. Uczelnia stanowiąca (poprzez rektora) regulamin przyznawania pomocy materialnej dla studentów nie może tak uregulować zasad przyznawania takich świadczeń (przewidzianych przepisami ustawy), aby student, który spełnił pozostałe warunki przyznania stypendium - w szczególności uzyskał wymagane oceny - i w sposób racjonalny zaplanował złożenie indeksu w terminie wyznaczonym przez rektora, nie mógł uzyskać takiego świadczenia z powodu nie dających się przewidzieć przeszkód leżących po stronie uczelni. W niniejszej sprawie takie właśnie argumenty J. D. podniosła zarówno w odwołaniu, jak i w skardze. Decyzja organu odwoławczego (uczelnianej komisji) nie mogła więc być wydana bez zbadania zasadności zarzutów (argumentów) podniesionych przez studentkę, tym bardziej, że na oryginale odwołania promotor przychylił się do tych argumentów, co można rozumieć jako potwierdzenie przytoczonych przez studentkę faktów. Należy przy tym jednak zauważyć, że przytoczone zarówno w odwołaniu jak i w skardze fakty są zbyt lakoniczne, nie pozwalające na dokonanie jednoznacznej oceny, czy istotnie niemożliwość uzyskania podpisu promotora (zaliczenia seminarium) i złożenia indeksu w wyznaczonym terminie, leży po stronie uczelni. Okoliczności te powinny być bliżej wyjaśnione przez organy orzekające, także np. poprzez przesłuchanie (odebranie oświadczeń) studentki i promotora. Zaskarżona decyzja odmawiająca przyznania stypendium z powodu niedotrzymania terminu złożenia indeksu "bez względu na powody niedotrzymania terminu" została więc wydana z naruszeniem art. 2 Konstytucji. Przy ponownym rozpatrzeniu sprawy organ uczelni w razie ustalenia, że niedopełnienie przez skarżącą warunku uzyskania wszystkich zaliczeń oraz złożenia indeksu w dziekanacie w terminie określonym w organizacji roku akademickiego nastąpiło z przyczyn leżących po stronie uczelni, pominie przy orzekaniu tę część postanowienia § 29 ust. 3 regulaminu, o treści: "bez względu na powody niedotrzymania terminów, o których mowa w ust.1" - gdyż w przeciwnym razie decyzja zapadłaby z naruszeniem ww. przepisu Konstytucji. Należy przy tym wyjaśnić, że sąd administracyjny może jedynie stwierdzić niezgodność przepisu wykonawczego z Konstytucją (lub ustawą) i odmówić jego zastosowania w sprawie, nie ma natomiast kompetencji (należącej do Trybunału Konstytucyjnego) do orzekania o utracie mocy obowiązującej takiego przepisu. Na marginesie Sąd zauważa także, iż uzasadnienie decyzji powinno odpowiadać wymogom określonym w art. 107 § 3 k.p.a. - braki te nie mogą być "naprawione" w odpowiedzi na skargę, gdyż sąd bada legalność zaskarżonej decyzji, a nie odpowiedzi na skargę. Ponadto w pouczeniu o prawie do wniesienia skargi do sądu administracyjnego od decyzji organu odwoławczego należy również wskazać termin, w jakim taka skarga może być wniesiona. Nie przesądzając więc ostatecznego wyniku sprawy zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji należało uchylić (art. art. 145 § 1 pkt 1 lit. a w zw. z art. 135 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi). O niewykonywaniu zaskarżonej decyzji orzeczono na podstawie art. 152 tej ustawy.