II SA/Sz 233/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie: Przewodniczący: Sędzia WSA Renata Bukowiecka - Kleczaj po rozpoznaniu w dniu 9 sierpnia 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu M. G. od postanowienia starszego referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 28 czerwca 2017 r. sygn. akt II SA/Sz 233/17 o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego w sprawie z Jego skargi na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S. z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie stwierdzenia braku potrzeby przeprowadzenia oceny oddziaływania przedsięwzięcia na środowisko p o s t a n a w i a: utrzymać zaskarżone postanowienie w mocy. M.G. złożył do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w S. skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S. z dnia [...] r. nr [...] utrzymującą w mocy decyzję Prezydenta Miasta S. z dnia [...] r. stwierdzającą brak potrzeby przeprowadzenia oceny oddziaływania na środowisko przedsięwzięcia pn. "[...]". Skarżący wniósł na urzędowym druku PPF wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego. W uzasadnieniu żądania skarżący podał, że z uwagi na istniejące już zobowiązania oraz potrzebę zabezpieczenia środków na dalsze działania związane z niniejszą sprawą nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Z wniosku wynika, że skarżący pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z małżonką, posiada mieszkanie spółdzielcze o powierzchni [...] m2 i wartości [...] tys. zł, działkę budowlaną o powierzchni [...] m2 z rozpoczętą budową domu o wartości ok. [...] tys. zł we współwłasności z żoną, działki nieużytki o łącznej powierzchni [...] m2 o wartości ok. [...] tys. zł we współwłasności [...]%. Ponadto wnioskodawca posiada oszczędności w banku [...] w wysokości [...] zł i debet w [...] na kwotę [...] zł, a jego żona dysponuje oszczędnościami w wysokości [...] zł. Małżeństwo ma miesięcznie do dyspozycji kwotę w wysokości [...] zł na którą składa się emerytura skarżącego wynosząca [...] zł oraz emerytura żony w kwocie [...] zł. Miesięczne zobowiązania stałe i wydatki to: koszty mieszkaniowe – [...] zł, media – [...] zł, koszty leczenia – [...] zł. Starszy referendarz sądowy WSA w S. postanowieniem z dnia [...] r. odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Zdaniem referendarza sądowego, skarżący nie wykazał, że znajduje się w sytuacji materialnej, która kwalifikowałaby go do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Skarżący wraz żoną dysponuje stałym miesięcznym dochodem wynoszącym [...] zł, a miesięczne stałe wydatki to kwota ok. [...] zł (opłaty za mieszkanie, media, leki). Przy czym na uwadze należy mieć, że skarżący wraz z żoną dysponują oszczędnościami w łącznej kwocie [...] zł oraz są właścicielami nieruchomości gruntowej z rozpoczętą budową domu. W ocenie referendarza sądowego posiadane nieruchomości oraz oszczędności nie wskazują, aby skarżący znajdował się w trudnej czy tragicznej sytuacji majątkowej. Bez znaczenia pozostaje również podnoszona przez skarżącego potrzeba zabezpieczenia środków na dalsze działania związane z niniejszą sprawą, bowiem wnosząc skargę do Sądu skarżący winien liczyć się z koniecznością poniesienia nakładów finansowych. M.G. wniósł do Sądu sprzeciw od ww. postanowienia podnosząc w nim, że obecne i spodziewane koszty dostępu do procedury prawnej umożliwiającej ponowne rozpatrzenie sprawy są dla niego zbyt drogie. Zdaniem skarżącego, w świetle wniosku i przytoczonej poniżej argumentacji utrzymanie postanowienia i żądanie wniesienia opłaty spowodowałoby złamanie zobowiązania RP zawartego w akapicie drugim ustępu 1 art. 9. Konwencji o dostępie do informacji, udziale społeczeństwa w podejmowaniu decyzji oraz dostępie do sprawiedliwości w sprawach dotyczących środowiska, dlatego też jest nieuprawnione. W zakresie zagadnień ochrony środowiska, Polskę, a więc także jej organy, obowiązuje sporządzona w Aarhus dnia 25 czerwca 1998 r. Konwencja o dostępie do informacji, udziale społeczeństwa w podejmowaniu decyzji oraz dostępie do sprawiedliwości w sprawach dotyczących środowiska (zwana dalej Konwencją). Dokument ratyfikacyjny został podpisany przez Prezydenta RP. Konwencja została opublikowana w maju 2003 r. (Dz.U. Nr 78, poz. 706). Zgodnie z art. 91 ust. 1 Konstytucji RP, ratyfikowana umowa międzynarodowa, po jej ogłoszeniu w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej, stanowi część krajowego porządku prawnego i jest bezpośrednio stosowana, chyba że jej stosowanie jest uzależnione od wydania ustawy. Konwencja ta stanowi część krajowego porządku prawnego i jest bezpośrednio stosowana. Ewentualny konflikt postanowień Konwencji z innymi przepisami, w tym z przepisami, na które powołuje się starszy referendarz sądowy WSA w S. rozstrzyga ust. 2 ww. art. Konstytucji. Zdaniem skarżącego, oznacza to, że kwestię zasadności przyznania pomocy wystarczy rozpatrywać jedynie w świetle postanowień Konwencji. Jednym z praw wynikających z postanowień Konwencji jest prawo do informacji m.in. w zakresie określonym art. 2 ust. 3 lit. b. Konwencji. Niedostarczenie takich informacji na skutek rezygnacji z ich pozyskania, poprzez odstąpienie przez organ od wymogu przeprowadzenia oceny oddziaływania przedsięwzięcia na środowisko, jest powodem złożonej do Sądu skargi. Oznacza to, że istnieje odpowiednia procedura, że została ona zastosowana i, że przynajmniej na tym etapie procedowania sprawy, to określone w akapicie pierwszym ust.1 art. 9 Konwencji prawo jest realizowane. Natomiast w drugim akapicie ww. przepisu Konwencji stwierdza się, że w sytuacji gdy strona zapewni takie odwołanie do sądu, "umożliwi też takiej osobie dostęp do szybkiej procedury prawnej, bezpłatnej lub niedrogiej, umożliwiającej ponowne rozpatrzenie sprawy przez władzę publiczna lub rewizję przez niezależny i bezstronny organ inny niż sąd". Zdaniem skarżącego, z treści tego przepisu wynika, że dostęp do procedury prawnej z zakresu ochrony środowiska winien być bezpłatny lub co najwyżej niedrogi. Oznacza to, że wystąpienie społeczeństwa do sądu w takiej sprawie nie powinno wymagać od niego rezygnacji z innych wartości, czy też rezygnacji z zaspokojenia innych, może mniej ważnych dla ochrony środowiska, ale istotniejszych dla występującego wartości, potrzeb. W świetle przytoczonych wyżej argumentów, błędny, nielogiczny i wewnętrznie sprzeczny jest argument starszego referendarza sądowego jakoby potrzeba zabezpieczenia środków na dalsze działania związane z niniejszą sprawą pozostawała bez znaczenia, "bowiem wnoszący skargę do Sąd winien liczyć się z koniecznością poniesienia nakładów finansowych". Właśnie licząc się z koniecznością poniesienia nakładów finansowych i zgromadzenia środków na dalszy tok postępowania skarżący wystąpił z wnioskiem o zwolnienie z kosztów. W ocenie strony, przytoczenie argumentu liczenia się z koniecznością poniesienia nakładów finansowych wskazuje na fakt, że referendarz sądowy jest świadomy istnienia bariery finansowej w dostępie do wymiaru sprawiedliwości i że nie posiada świadomości, że środowisko jest wartością ogólnospołeczną i w postępowaniach dotyczących jego ochrony należy stosować inne wynikające z Konwencji kryteria udzielenia pomocy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w S. zważył co następuje: Stosownie do treści art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm.), zwanej dalej "p.p.s.a.", sąd rozpatrując sprzeciw wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Zgodnie z § 2 tego przepisu wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność, a sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. W ocenie Sądu sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie. Przepis art. 245 p.p.s.a. stanowi, że przyznanie prawa pomocy może nastąpić bądź w zakresie całkowitym, bądź częściowym. W myśl art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Wykazanie powyższych okoliczności powinno nastąpić poprzez złożenie oświadczenia, obejmującego dokładne dane o stanie rodzinnym, majątku i dochodach. Ocenie podlega, czy złożone przez wnioskodawcę oświadczenie jest wystarczające dla przyznania prawa pomocy. Z danych wskazanych przez skarżącego wynika, że wraz żoną dysponuje on stałym miesięcznym dochodem wynoszącym [...] zł, a miesięczne stałe wydatki to kwota ok. [...] zł (opłaty za [...]). Ponadto skarżący dysponuje oszczędnościami w kwocie [...] zł, zaś żona kwotą [...] zł. Przy uwzględnieniu debetu na rachunku bankowym w wysokości [...] zł do dyspozycji skarżącego pozostaje kwota [...] zł. Ponadto małżonkowie są właścicielami nieruchomości gruntowej z rozpoczętą budową domu. Zaznaczyć należy, że aktualne koszty postępowania, które skarżący musiałby ponieść, to kwota wpisu sądowego, który stosownie do § 2 ust. 3 pkt 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 221, poz. 2193), w tego rodzaju sprawach wynosi [...] zł, i koszty zażalenia na postanowienie o odrzuceniu skargi w wysokości [...] zł. W ocenie Sądu, uzyskiwany dochód oraz posiadane oszczędności w zupełności pozwalają skarżącemu na pokrycie wymienionych kosztów zainicjowanego przez niego postępowania sądowego. Podkreślenia wymaga, że instytucja prawa pomocy stanowi jedną z gwarancji realizacji konstytucyjnej zasady prawa do sądu. Umożliwia ona dostęp do sądu podmiotom, które nie są w stanie samodzielnie pokryć kosztów związanych z prowadzeniem postępowania sądowego. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym ma charakter wyjątkowy. Stosowane jest wobec osób o bardzo trudnej sytuacji materialnej. Stanowi odstępstwo zarówno od ogólnej zasady przewidzianej w art. 199 p.p.s.a., zgodnie z którą strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie jak i od konstytucyjnego obowiązku ponoszenia danin publicznych wynikającego z art. 84 Konstytucji RP. Instytucja ta stanowi jednocześnie formę dofinansowania strony skarżącej z budżetu państwa, przez co stosowanie jej powinno sprowadzać się do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Dlatego też mając na względzie możliwości finansowe skarżącego Sąd uznał za trafne stanowisko referendarza sądowego, że w niniejszej sprawie nie zachodzi przesłanka, o której mowa w art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. Skarżący nie wykazał bowiem, że znajduje się w tak trudnej sytuacji materialnej, iż konieczne jest udzielenie mu pomocy finansowej ze strony Państwa. Przedstawiona przez stronę sytuacja majątkowa i rodzinna nie wskazuje na to, że skarżący znajduje się w sytuacji wyjątkowej i nie jest w stanie ponieść wskazanych kosztów sądowych, niezbędnych do dochodzenia swych praw przed sądem. Sąd podziela nadto pogląd ugruntowany w orzecznictwie sądów administracyjnych, a przywołany przez referendarza sądowego w treści postanowienia, że bez znaczenia pozostaje podnoszony przez skarżącego argument zabezpieczenia środków na dalsze działania związane z niniejszą sprawą, albowiem wnosząc skargę do Sądu skarżący winien liczyć się z koniecznością poniesienia nakładów finansowych. Nie sposób przy tym stwierdzić jakiego rodzaju "środki na dalsze działania" ma na myśli skarżący, skoro zwolnienie od kosztów sądowych spowodowałoby brak konieczności ich ponoszenia. Odnosząc się zaś do kwestii zobowiązań wynikających z postanowień ratyfikowanej umowy międzynarodowej, jaką jest Konwencja sporządzona w Aarhus w dniu 25 czerwca 1998 r. o dostępie do informacji, udziale społeczeństwa w podejmowaniu decyzji oraz dostępie do sprawiedliwości w sprawach dotyczących środowiska (Dz. U. z 2003 r. Nr 78, poz. 706), na którą powołuje się skarżący, należy wyjaśnić, że umowa ta nie przewiduje bezwzględnego zwolnienia "społeczeństwa" z obowiązku uiszczania kosztów sądowych. Art. 9 Konwencji z Aarhus "Dostęp do wymiaru sprawiedliwości", stanowi bowiem o obowiązku umożliwiania dostępu do szybkiej procedury prawnej, bezpłatnej lub niedrogiej. Przepis art. 9 ust. 5 Konwencji zobowiązuje Strony tej Konwencji do zapewnienia informowania społeczeństwa o dostępie do administracyjnych lub sądowych środków odwoławczych oraz rozważenia stworzenia odpowiedniego mechanizmu pomocy, aby zlikwidować lub zredukować finansowe i inne ograniczenia dostępu do wymiaru sprawiedliwości. Takim mechanizmem jest bez wątpienia nie tylko ustawowe zwolnienie od kosztów sądowych ale i prawo pomocy, z której to instytucji skarżący ma prawo skorzystać na zasadach określonych w p.p.s.a. Sąd administracyjny nie ma możliwości określenia innych zasad i przesłanek przyznawania prawa pomocy niż zostało to uregulowane w ustawie p.p.s.a. Podkreślenia wymaga, że z przepisów Konwencji nie wynika generalny, ani też absolutny obowiązek dla sygnatariuszy Konwencji (dla ustawodawcy krajowego) zwalniania z ponoszenia opłat sądowych organizacji społecznych, czy osób fizycznych reprezentujących "społeczeństwo" - jak to ujmuje skarżący - w sprawach z zakresu ochrony środowiska. Przepisy te wskazują jedynie na obowiązek umożliwienia dostępu do "szybkiej procedury prawnej, bezpłatnej lub niedrogiej" i w ocenie Sądu warunek ten w niniejszej sprawie jest spełniony. Wpis sądowy od skargi w wysokości [...] zł jak ma to miejsce w przypadku skarg na decyzje z zakresu ochrony środowiska i przyrody, jest jednym z najniższych wpisów przewidzianych w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Podobnie przedstawia się kwestia wpisu od zażalenia na postanowienie o odrzuceniu skargi. Z podanych względów Sąd nie mógł uwzględnić powyższych argumentów skarżącego za okoliczności uzasadniające przyznanie mu prawa pomocy w tej sprawie, zaś ustawowe przesłanki warunkujące pomoc Państwa nie zostały przez skarżącego spełnione. W tym stanie rzeczy, Sąd działając na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 260 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia.