II SA/Sz 233/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Wojciechowska (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Katarzyna Sokołowska,, Asesor WSA Krzysztof Szydłowski, Protokolant starszy inspektor sądowy Alicja Poznańska, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 22 sierpnia 2024 r. sprawy ze skargi M. B. i B. B. reprezentowanego przez przedstawiciela ustawowego A. B. – S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Szczecinie z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie świadczenia z funduszu alimentacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta z dnia [...] r., nr [...] Decyzją z dnia 16 listopada 2023 r. nr SCŚ-ŚRiA.450.FA/T-1004.2023.ML Prezydent Miasta S. przyznał M. B. i B. B., reprezentowanym przez matkę A. B. (dalej "skarżący"), świadczenie z funduszu alimentacyjnego za okres od 1 października 2023 r. do 30 września 2024 r. w kwocie po 150,69 zł miesięcznie dla każdego uprawnionego. W uzasadnieniu organ I instancji wskazał, że dochód roczny rodziny wyniósł [...] zł, a zatem dochód miesięczny w przeliczeniu na członka rodziny (5 osób) stanowi kwotę [...]zł, która przekracza kryterium dochodowe o kwotę [...]zł. W związku z przekroczeniem dochodu uprawniającego do przyznania świadczenia z funduszu alimentacyjnego zastosowano art. 9 ust. 2a ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów i przyznano świadczenie w kwocie stanowiącej różnicę między kwotą świadczenia z funduszu alimentacyjnego przysługującego danej osobie, a kwotą, o którą został przekroczony dochód w przeliczeniu na osobę w rodzinie. Skarżący złożyli odwołanie od powyższej decyzji zarzucając, że w sposób nieuprawniony doliczono do dochodu kwotę [...]zł wyegzekwowaną przez komornika w drodze licytacji komorniczej tytułem zaległych alimentów. Podkreślili, że egzekucję zaległych alimentów wszczęto w 2019 r., a zatem wyegzekwowana kwota powinna być rozbita na czas od 2019 r. do 2022 r. i wtedy byłaby trzykrotnie niższa i nie przekroczyłaby kryterium dochodowego. Zasądzone pieniądze nie były płacone na bieżąco, w związku z czym zachodziła konieczność zaciągnięcia pożyczki. Dłużnik nadal alimentów nie płaci, pomimo że na jego konto wpłynęła pozostała kwota z licytacji nieruchomości w wysokości [...] zł. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Szczecinie decyzją z dnia 16 lutego 2024 r. nr SKO.Ke.432/5203/2023, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2023 r. poz. 775 ze zm. - dalej jako "k.p.a.") w zw. z art. 9, art. 10 i art. 2 pkt 4 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. z 2023 r. poz. 1993; dalej "u.p.o.u.a.") oraz art. 3 pkt 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 390 ze zm.; dalej "u.ś.r."), utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W motywach rozstrzygnięcia organ odwoławczy po przytoczeniu treści art. 9 ust. 1, ust. 2, ust. 2a, ust. 4, art. 10 ust. 1, art. 2 pkt 4 u.p.o.u.a. wskazał, że kryterium dochodowe obecnie obowiązujące wynosi 1.209 zł, zaś organ I instancji dokonał właściwych obliczeń i prawidłowo przyjął, iż kryterium dochodowe w przeliczeniu na osobę w rodzinie zostało przekroczone o [...] zł ([...] zł – [...] zł = [...] zł/5 osób = [...] zł). W związku z powyższym, różnica między kwotą świadczenia z funduszu alimentacyjnego, a kwotą, o którą został przekroczony dochód w przeliczeniu na osobę w rodzinie wyniosła w przypadku każdego ze skarżących [...] zł. Kolegium podkreśliło, że decyzja w przedmiocie świadczenia z funduszu alimentacyjnego ma charakter związany. Oznacza to, że przyznanie świadczenia uzależnione jest od spełnienia określonych przepisami warunków, a organ nie ma możliwości ani miarkowania wysokości świadczenia, ani też stosowania dodatkowych, nieprzewidzianych w ustawie warunków. Nie może też kierować się względami słuszności, czy sprawiedliwości społecznej. Zdaniem organu odwoławczego, powyższe przesądza o tym, że zaliczenie kwoty uzyskanych alimentów do dochodu rodziny jest zgodne z przepisami prawa. Na poparcie swoich twierdzeń organ odwoławczy przywołał wyrok WSA w Olsztynie z dnia 24 stycznia 2012 r. o sygn. akt II SA/Ol 1001/11 i wskazał, że skoro alimenty zostały zaliczone do dochodu rodziny na podstawie przepisów u.ś.r., to nie ma możliwości nieuwzględnienia tej kwoty, nawet jeśli dotyczy to zaległych alimentów. Nie ma przy tym znaczenia fakt, iż kwotę zaległych alimentów skarżąca otrzymała tylko w roku poprzedzającym okres zasiłkowy, zaś obecnie znów alimentów tych nie otrzymuje. Kwoty zaległych alimentów wypłaconej w roku poprzedzającym okres zasiłkowy nie można też uznać za dochód utracony. Decyzja nie ma charakteru uznaniowego, dlatego też organ nie może przyznać świadczenia, jeżeli dochód rodziny obliczony zgodnie z zasadami określonymi w powołanej ustawie przekracza ustawowe kryterium dochodowe, nawet jeśli sytuacja materialna strony jest trudna. Skarżący wnieśli skargę na ww. decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie. Podnieśli, że alimenty nie były regulowane na bieżąco, a zatem doliczanie do dochodu kwoty wyegzekwowanej przez komornika w drodze licytacji komorniczej tytułem zaległych alimentów narusza Konstytucję RP i Konwencję Praw Dziecka. Podkreślili, że Państwo jest całkowicie nieudolne w egzekwowaniu alimentów. Sama licytacja nieruchomości trwała ponad 2 lata, zaś pozostała kwota z licytacji, pomimo złożonych wniosków nie została zabezpieczona na poczet dalszych alimentów, tylko przelana na konto dłużnika, z którego zniknęły. Alimenty nie są nadal płacone, dlatego też muszą zaciągać pożyczki. Według skarżących, zaskarżona decyzja jest niesprawiedliwa i krzywdząca. Z tych też względów wnieśli o przyznanie środków z funduszu alimentacyjnego w pełnej kwocie oraz wyrównanie powstałej zaległości. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy zwrócił się o jej oddalenie. Na rozprawie A. B., reprezentująca skarżących podniosła dodatkowo kwestię niewłaściwego ustalenia kryterium dochodowego przez organ I instancji w związku z dochodami jej męża S. S., z którym pozostaje w rozdzielności majątkowej i który jest zobowiązany do uiszczania alimentów na troje własnych dzieci. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie wskazał co następuje: Spór w niniejszej sprawie sprowadza się do odpowiedzi na pytanie, czy zasadnie organy zaliczyły wyegzekwowane alimenty do dochodu uprawniającego do przyznania świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Zgodnie z art. 9 u.p.o.u.a., świadczenia z funduszu alimentacyjnego przysługują osobie uprawnionej do ukończenia przez nią 18 roku życia albo w przypadku gdy uczy się w szkole lub szkole wyższej do ukończenia przez nią 25 roku życia, albo w przypadku posiadania orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności – bezterminowo (ust.1). Świadczenia z funduszu alimentacyjnego przysługują, jeżeli dochód rodziny w przeliczeniu na osobę w rodzinie nie przekracza kwoty 1.209 zł, zwaloryzowanej zgodnie z ust. 2c-2f (ust. 2). W przypadku gdy dochód rodziny w przeliczeniu na osobę w rodzinie przekracza kwotę, o której mowa w ust. 2, o kwotę nie wyższą niż kwota świadczenia z funduszu alimentacyjnego przysługującego danej osobie uprawnionej w okresie świadczeniowym, na który jest ustalane prawo do tego świadczenia, świadczenie z funduszu alimentacyjnego przysługuje w wysokości różnicy między kwotą świadczenia z funduszu alimentacyjnego przysługującego danej osobie uprawnionej a kwotą, o którą został przekroczony dochód rodziny w przeliczeniu na osobę w rodzinie (ust. 2a). W zakresie użytego w ustawie o pomocy osobom uprawnionym do alimentów pojęcia "dochodu" i "dochodu rodziny" ustawodawca w art. 2 pkt 4 i 5 u.p.o.u.a. odsyła do definicji tych pojęć zawartej w przepisach u.ś.r. Z kolei art. 3 pkt 1 u.ś.r. stanowi, że dochód, to po odliczeniu kwot alimentów świadczonych na rzecz innych osób: a) przychody podlegające opodatkowaniu na zasadach określonych w art. 27, art. 30b, art. 30c, art. 30e i art. 30f ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (Dz. U. z 2022 r. poz. 2647, 2687 i 2745 oraz z 2023 r. poz. 28), pomniejszone o koszty uzyskania przychodu, należny podatek dochodowy od osób fizycznych, składki na ubezpieczenia społeczne niezaliczone do kosztów uzyskania przychodu oraz składki na ubezpieczenie zdrowotne, b) dochód z działalności podlegającej opodatkowaniu na podstawie przepisów o zryczałtowanym podatku dochodowym od niektórych przychodów osiąganych przez osoby fizyczne, c) inne dochody niepodlegające opodatkowaniu na podstawie przepisów o podatku dochodowym od osób fizycznych, w tym m.in. alimenty na rzecz dzieci (tiret czternaste). Natomiast art. 3 pkt 2 u.ś.r. stanowi, że ilekroć w ustawie jest mowa o dochodzie rodziny oznacza to sumę dochodów członków rodziny. Dochód członka rodziny został zaś zdefiniowany w art. 2 pkt 5a u.p.o.u.a. jako przeciętny miesięczny dochód członka rodziny osiągnięty w roku kalendarzowym poprzedzającym okres świadczeniowy, z zastrzeżeniem art. 9 ust. 3-4b, gdzie zawarto regulacje dotyczące sposobu rozliczenia dochodu uzyskanego i utraconego. Na gruncie badanej sprawy organy obu instancji, rozpoznając wniosek skarżących o przyznanie świadczenia z funduszu alimentacyjnego przyjęły, że kryterium dochodowe zostało przekroczone o [...] zł, przy czym do dochodu rodziny wliczyły kwotę [...]zł pochodzącą z wyegzekwowanych przez komornika alimentów. Uznały, że doliczenie ww. kwoty do dochodu jest obowiązkiem organu i odpowiada prawu. W odniesieniu do powyższego wskazać należy, że ustawodawca uwzględniając w definicji "dochodu" również środki uzyskane z tytułu alimentów na rzecz dzieci, nie wskazał w sposób wyraźny, czy alimenty zaliczać się będzie do okresu bazowego w zależności od okresu, którego dotyczą (nawet jeśli nie byłyby w tym okresie faktycznie otrzymane), czy do okresu faktycznej wypłaty. Koniecznym jest więc sięgnięcie do zasad wykładni, zgodnie z którymi znaczenie przepisu zależy nie tylko od jego językowego sformułowania (kontekst językowy), ale także od treści innych przepisów (kontekst systemowy) oraz całego szeregu wyznaczników pozajęzykowych takich jak cele, funkcje regulacji prawnej. Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu wyroku z dnia 10 grudnia 2002 r. sygn. P 6/02 (OTK-A 2002/7/91) wskazał, że normę prawną rekonstruuje się zawsze z całokształtu obowiązujących przepisów prawnych. Sądy powinny zatem stosować Konstytucję wprost - kierując się podstawową dyrektywą wykładni, mającej znaczenie systemowe - wykładni przepisu w zgodzie z Konstytucją; w pierwszym rzędzie, spośród kilku możliwych znaczeń przepisu za pośrednictwem reguł wykładni, poszukiwany winien być zawsze taki sens normatywny, który pozwala na uzgodnienie przepisu z Konstytucją, zgodnie z domniemaniem zgodności normy ustawowej z Konstytucją (por. uzasadnienie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 8 listopada 2000 r., sygn. akt SK 18/99 - OTK 2000, nr 7, poz. 258.). Sąd w składzie orzekającym podziela w pełni pogląd wyrażony przez Naczelny Sąd Administracyjnego w wyrokach z dnia 28 września 2023 r. sygn. akt I OSK 1656/21 oraz z dnia 21 lipca 2020 r. sygn. akt I OSK 3225/19, zgodnie z którym dokonując oceny charakteru świadczeń alimentacyjnych, w kontekście systemowym, należy zwrócić uwagę, że ze swej istoty świadczenia te są świadczeniami cyklicznymi, wypłacanymi regularnie co miesiąc w wysokości określonej w wyroku sądu powszechnego, w ugodzie zawieranej przed tym sądem lub w drodze dobrowolnej umowy stron, zaś ich celem jest zaspokojenie bieżących potrzeb uprawnionych do alimentów czy też kosztów ich utrzymania. Taki też charakter tych świadczeń należy mieć na uwadze, analizując treść art. 3 pkt 1 w zw. z art. 3 pkt 2 u.ś.r. Oznacza to, że kwoty wyegzekwowanych zaległych alimentów za poprzednie lata nie mogą być w całości doliczone do dochodu w roku, w którym zostały one wyegzekwowane. Przy ustalaniu dochodu może być bowiem uwzględniona tylko ta część alimentów, która zgodnie z tytułem wykonawczym przypada na dany tzw. rok bazowy. Odmienna wykładnia powyższych przepisów pozostawałaby w sprzeczności z zasadą sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP) oraz zasadą równości wobec prawa (art. 32 ust. 1 Konstytucji RP), a także stanowiłaby niczym nieuzasadnione rozróżnienie sytuacji prawnej z punktu widzenia ustalenia dochodu w rozumieniu ustawy o świadczeniach rodzinnych pomiędzy osobą, która otrzymuje alimenty od rodziców regularnie, w ustalonych terminach i pomiędzy osobą, która otrzymuje jednorazowo skumulowaną wypłatę tej samej kwoty alimentów w wyniku skutecznego przeprowadzenia postępowania egzekucyjnego. Wprawdzie w orzecznictwo co do kwestii sposobu liczenia wypłaty skumulowanych świadczeń za okresy zaległe nie jest jednolite, jednakże wskazać trzeba, że również w wyrokach wojewódzkich sądów administracyjnych obecnie przeważa stanowisko, iż prokonstytucyjna wykładnia przepisów dotyczących świadczeń rodzinnych i wychowawczych nakazuje uznać, że w skład dochodu wchodzą alimenty na rzecz dzieci, otrzymywane w roku bazowym, a nie alimenty rozumiane jako spłata długu alimentacyjnego za poprzednie lata, jako że w tym ostatnim wypadku przyjęte rozumienie przedmiotowego elementu dochodu pozostawałoby nie do pogodzenia z konstytucyjnie chronioną zasadą sprawiedliwości społecznej i równości wobec prawa (por. wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 28 sierpnia 2019 r. sygn. akt IV SA/Wr 197/19, WSA w Poznaniu z dnia 10 czerwca 2010 r., sygn. akt IV SA/Po 278/10, wyrok WSA w Bydgoszczy z dnia 25 kwietnia 2018 r., sygn. akt II SA/Bd 181/18, wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 29 marca 2018 r., sygn. akt IV SA/Wr 72/18, czy wyrok WSA w Krakowie z dnia 19 lipca 2018 r., sygn. akt III SA/Kr 236/18). Sąd przychyla się do ww. linii orzeczniczej i nie akceptuje przeciwnej linii, którą zaprezentowano w przywołanym przez Kolegium wyroku WSA w Olsztynie z dnia 24 stycznia 2012 r. o sygn. akt II SA/Ol 1001/11. Nie może być bowiem tak, aby osoba uprawniona, która otrzymuje jednorazowo skumulowaną wypłatę tej samej kwoty alimentów w wyniku skutecznego przeprowadzenia postępowania egzekucyjnego, była w gorszej sytuacji prawnej aniżeli osoba, która otrzymuje regularne wpłaty alimentów. Osoba taka, otrzymując w roku kalendarzowym poprzedzającym okres świadczeniowy zaległe alimenty jednorazowo w całości za poprzednie lata, w których to egzekucja okazała się bezskuteczna, nie byłaby uprawniona do świadczenia alimentacyjnego lub otrzymałaby świadczenie w niepełnej wysokości tylko dlatego, że nastąpiły okoliczności niezależne od niej, a występujące po stronie dłużnika alimentacyjnego, które uniemożliwiły regularne otrzymanie czy też ich skuteczne wyegzekwowanie. Takie działanie byłoby krzywdzące dla osób uprawnionych, zwłaszcza w sytuacji, gdy dłużnik alimentacyjny nadal nie płaciłby zasądzonych alimentów. Przy czym zauważenia wymaga, że niejednokrotnie kwota otrzymana z tytułu jednorazowej spłaty długu alimentacyjnego może nie być wcale przeznaczona na zaspokojenie bieżących potrzeb dzieci i kosztów ich utrzymania, lecz na pokrycie długów powstałych w okresie, w którym dłużnik alimentacyjny nie wywiązywał się ze swojego obowiązku alimentacyjnego. Tymczasem w odwołaniu jak i skardze powołano się na fakt, że z uwagi na brak wpłat zasądzonych alimentów zaszła konieczność zaciągnięcia licznych pożyczek. Powyższe prowadzi do wniosku, że do dochodu, o którym mowa w art. 3 pkt 1 lit. c tiret 14 u.ś.r. wlicza się uzyskane w danym roku kalendarzowym kwoty tytułem alimentów, będące wynikiem wyłącznie bieżącego regulowania zobowiązań alimentacyjnych, czy też skumulowanej wypłaty rat alimentacyjnych za bieżący (dany) rok. Przesądza to o tym, że wykładnia prawa zastosowana przez organy, w świetle której wyegzekwowana kwota alimentów otrzymana w roku kalendarzowym poprzedzającym okres świadczeniowy, może być w całości uwzględniona przy ustalaniu dochodu rodziny w przeliczeniu na osobę w rodzinie, nawet w sytuacji gdy kwota ta dotyczy spłaty zaległych alimentów z lat wcześniejszych niż alimenty należne w roku kalendarzowym poprzedzającym okres świadczeniowy, jest nieprawidłowa. Organy zupełnie pominęły okoliczność, że wykładnia ta musi być zgodna z Konstytucją jak i odpowiadać celowi ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, a którym jest realizacja konstytucyjnej zasady pomocniczości, nakładająca na państwo obowiązek wspierania tych osób ubogich, które nie są w stanie samodzielnie zaspokoić swoich potrzeb i nie otrzymują należnego im wsparcia od osób należących do kręgu zobowiązanych wobec nich do alimentacji. W konsekwencji nie uwzględniły również faktu, że kwota wyegzekwowanych alimentów nie zawsze może być doliczona do dochodu w roku, w którym zostały one wyegzekwowane. Do dochodu rodziny wlicza się bowiem otrzymane przez uprawnionych alimenty, ale jedynie z roku bazowego, a nie zaległe z lat poprzednich. W analizowanej sprawie tylko zatem kwota wyegzekwowanych alimentów przypadająca na rok 2022 mogła być wzięta pod uwagę przy ustalaniu przeciętnego miesięcznego dochodu członków rodziny w roku kalendarzowym poprzedzającym okres zasiłkowy. Jak wynika z akt sprawy, komornik w 2022 r. wyegzekwował i wpłacił wierzycielowi kwotę [...]zł. Jednakże dowody zgromadzone w aktach administracyjnych nie pozwalają na dokonanie oceny, czy otrzymana kwota alimentów powinna być i w jakiej wysokości doliczona do dochodu rodziny za 2022 r. Aby móc prawidłowo obliczyć dochód rodziny skarżącej, rzeczą organów było dokładne ustalenie jaka część z kwoty [...]zł przypadała na poszczególne lata, w tym czy w ogóle bądź jaka część tej kwoty przypadała na rok 2022 r. Okoliczności te nie zostały przez organy rozważone i ocenione, co było konsekwencją niewłaściwej interpretacji art. 3 pkt 1 lit. c tiret 14 w zw. z art. 3 pkt 2 u.ś.r. i art. 9 ust. 2 u.p.o.u.a. , ale świadczy także o naruszeniu przepisów postępowania (tj. art. 7, art. 77 § 1 i art. 107 § 3 k.p.a.), które to naruszenie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W tym stanie rzeczy Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935) uchylił decyzje organów administracyjnych obu instancji. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy rzeczą organu będzie ustalenie, czy i jaka część z wyegzekwowanej i przekazanej wierzycielowi przez komornika kwoty alimentów przysługiwała za rok 2022. Dopiero tak ustalona kwota pozwoli na ocenę, czy spełnione jest kryterium dochodowe z art. 9 ust. 2 u.p.o.u.a. Zdaniem Sądu, organ I instancji winien również wyjaśnić kwestię wysokości dochodów S. S., pozostającego w rozdzielności majątkowej z matką skarżących i ich wpływ na kryterium dochodowe z art. 9 ust. 2 u.p.o.u.a. Przywołane orzeczenia sądów administracyjnych dostępne są na www.orzeczenia.nsa.gov.pl.