II SA/Sz 260/07

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Mirosława Włodarczak-Siuda Sędziowie: Sędzia NSA Iwona Tomaszewska Asesor WSA Arkadiusz Windak ( spr.) Protokolant Joanna Białas - Gołąb po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 20 czerwca 2007r. sprawy ze skargi A. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...]r. Nr [...] w przedmiocie umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych I. u c h y l a zaskarżoną decyzję , II. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu U z a s a d n i e n i e : Decyzją z dnia [...] r., nr [...] oraz decyzją z dnia [...] r., nr [...], na podstawie art. 30 ust. 1, ust. 2 pkt 2, ust. 7 i 8 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U .Nr 228, poz. 2255 ze zm.), Prezydent Miasta zobowiązał A. M. do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych w postaci - zasiłku rodzinnego oraz dodatku z tytułu samotnego wychowywania syna S. M. za okres od [...] r. do [...] r. w wysokości [...] zł wraz z ustawowymi odsetkami, - zasiłku rodzinnego oraz dodatku z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego na syna S. M. za okres od [...] r. do [...] r. w wysokości [...] zł wraz z ustawowymi odsetkami. Obie decyzje stały się prawomocne. Pismem z dnia [...] r., uzupełnionym oświadczeniem z dnia [...] r., A. M. zwróciła się do organu o umorzenie określonych w/w decyzją kwot podlegających zwrotowi z tytułu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych wyjaśniając, że w opisanym okresie czasu syn S. przybywał u niej w domu a pobrane pieniądze były przeznaczone ja jego potrzeby. A. M. podała, że na bieżąca płaci alimenty na rzecz syna, który jest u niej zameldowany, w związku z czym ponosi większe opłaty mieszkaniowe. Jednocześnie wyjaśniła, że jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku a utrzymuje się wyłącznie z pracy dorywczej, co pozwala na samodzielne utrzymanie się bez potrzeby korzystaniaz pomocy społecznej lub "okradania" własnego dziecka. W trakcie prowadzonego postępowania wyjaśniającego, we [...] r. A. M. wskazała, że od kwietnia otrzymuje dochód miesięczny wynoszący ok. [...] zł a opłaty czynszowe opłacała regularnie do [...]. Od [...]zalega jednak z czynszem. Prezydent Miasta decyzją z dnia [...] r., nr [...], powołując się na art. 30 ust. 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, odmówił umorzenia A. M. kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych w postaci zasiłku rodzinnego i dodatku tytułu samotnego wychowywania dziecka oraz jednorazowego dodatku z tytułu rozpoczęcia roku szklonego na syna S., w łącznej wysokości [...] zł. W uzasadnieniu decyzji podano, że na posiedzeniu Komisji do rozpatrywania i opiniowania wniosków świadczeniobiorców o umorzenie, rozłożenie na raty lub odroczenie terminów płatności nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych (...), w dniu [ ...] r., Komisja odmówiła umorzenia A. M. kwoty nienależnie pobranych świadczeń w wys. [...]zł wraz z ustawowymi odsetkami. W trakcie badania sytuacji materialnej stwierdzono, że A. M. prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe, jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku, utrzymuje się z prac dorywczych i otrzymuje z tego tytułu dochód około [...] zł miesięcznie. Ponadto ustalono, że A. M. korzysta z pomocy MOPSw postaci zasiłku celowego w wysokości [...] zł miesięcznie i zasiłku okresowego od [...] do [...] r. w wysokości [...] zł, a do [...] r. korzystała z dodatku mieszkaniowego. Na podstawie dokumentów przedstawionych przez zainteresowaną miesięczne koszty utrzymania mieszkania to: czynsz [...] zł, gaz [...] zł, zaś opłaty za energię wyniosły [...] zł za ostanie pół roku. Pobrane świadczenia rodzinne A. M. przeznaczała na utrzymanie syna S. umieszczonego w rodzinie zastępczej. Komisja stwierdziła, iż strona ma możliwość spłaty nienależnie pobranych świadczeń. W toku postępowania mającego na celu zbadanie sytuacji rodzinnej ustalono, iż nie zachodzą szczególnie uzasadnione przesłanki do umorzenia nienależnie pobranego świadczenia. A.M.w dniu [...]łożyła od tej decyzji odwołanie do Samorządowego Kolegium Odwoławczego podnosząc, że wykazane w decyzji organutancji jej miesięczne dochody w wysokości [...] zyskiwała w okresie letnim i nie zostały one do końca wypłacone przez pracodawcę. Obecnie prace dorywcze pozwalają na osiąganie dochodów na poziomie ok. [...]Te środki muszą wystarczyć na alimenty na syna wobec którego nie ma żadnych zaległości, na gaz i energię elektryczną. Nie pozwalają jednak na regulowanie czynszu. Odwołująca podważyła ustalenie organu I instancji, jakoby od [...] [...] uzystała z zasiłku celowego i okresowego. Postanowieniem z dnia [...] r., nr [...] Prezydent Miasta , na mocy art. 113 § 3 k.p.a. sprostował oczywiste omyłki pisarskie występujące w decyzji z dnia [...] r. w ten sposób, że wskazał prawidłową datę urodzenia S. M. oraz okres w którym A. M. korzystała z pomocy społecznej z [...] r. W piśmie z dnia [...] r. A. M. podtrzymała swoje odwołanie z dnia [...] r. W wyniku rozpatrzenia sprawy na skutek wniesionego odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze , działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jednolity: Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.) i art. 7 pkt 2, art. 30 ust. 1, ust. 2 pkt 1 i ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych, decyzją z dnia [...] r., nr [...], utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu dokonanego rozstrzygnięcia organ odwoławczy opisał dotychczasowy przebieg postępowania poprzedzający wydanie decyzji orzekających obowiązek zwrotu przez A. M. świadczeń rodzinnych jako nienależnie pobranych. Odnosząc się do kwestii umorzenia nienależnie pobranych świadczeń Kolegium stwierdziło, że rozstrzygnięcie organu I instancji jest zgodne z prawem. "A. M. została pouczona o konsekwencjach wynikających z nie poinformowania o zmianach sytuacji rodzinnej mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych. Artykuł 30 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych obliguje do zwrotu świadczeń pobranych nienależnie. Wina odwołującej się nie budzi wątpliwości, a sytuacja finansowa uzasadnia stanowisko, iż zainteresowana jest w stanie spłacić należności wobec MOPS-u . Kolegium pouczyło stronę o możliwości ubiegania się o odroczenie terminu płatności albo rozłożenia na raty spłaty nienależnie pobranych świadczeń. A. M. zaskarżyła powyższą decyzje do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego wskazując, że od [...] r. nie korzysta z pomocy MOPS, ale przy dochodach w wysokości [...] zł z pracy dorywczej nie jest w stanie spłacić należnych świadczeń. Skarżąca zawarła w skardze wniosek o umorzenie płatności lub rozłożenie na odpowiednie raty. Odpowiadając na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie. Organ zauważył, że sytuacja uzasadniająca zastosowanie art. 30 ust. 9 ustawy istniałaby wówczas, jeżeli zobowiązana osiągałaby dochody poniżej granicy minimum egzystencji. Z kolei osiąganie dochodów powyżej tej granicy uzasadniłoby rozłożenie należności na raty które w miesięcznym rozrachunku nie doprowadziłby do obniżenia poziomu życia zainteresowanej poniżej kryterium egzystencji. Jednakże takie ujęcie stanowiłoby jedno z możliwych rozwiązań, gdyż wpływ na zastosowanie instytucji umorzenia miałyby również inne okoliczności, np. choroba w rodzinie, niepełnosprawność. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269) sądy administracyjne sprawują w zakresie swojej właściwości wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działań organów administracji pod względem zgodności z prawem. Takie określenie kompetencji Sądu skutkuje, m.in. tym, że w przypadku stwierdzenia, że decyzja dotknięta jest istotnymi wadami prawnymi, mającymi postać naruszenia przepisów prawa materialnego lub postępowania administracyjnego, Sąd eliminuje z obrotu prawnego taką wadliwą decyzję – w zależności od rodzaju stwierdzonego uchybienia – poprzez jej uchylenie lub stwierdzenie jej nieważności. Sąd administracyjny nie jest jednak uprawniony do zastępowania organów administracji i w tym sensie nie może podejmować orzeczeń o ustaleniu określonych praw, o umorzeniu lub rozłożeniu świadczeń na raty. Poczynienie powyższych uwag stało się konieczne ze względu na sformułowany w skardze wniosek o umorzenie lub rozłożenie płatności na raty, który nie mógł być uwzględniony jako wykraczający poza zakres kompetencji sądu. Tym niemniej sąd uznał, że skarga jest zasadna. Przedmiotem wniosku A. M. inicjującym całe postępowanie było umorzenie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. Podstawę prawną umożliwiającą umorzenie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych stanowi art. 30 ust. 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U .Nr 228, poz. 2255 ze zm.). W myśl tego przepisu, organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Niewątpliwie posłużenie się w cyt. przepisie przez ustawodawcę określenie, iż organ "może" podjąć opisane rodzaje rozstrzygnięć, oznacza, że decyzja w tym zakresie jest pozostawiona jego uznaniu. Jako że decyzja ta ma charakter uznaniowy to nakłada na organ obowiązek jej należytego uzasadnienia, z którego winny wynikać przesłanki jakimi kierował się podejmując takie a nie inne rozstrzygnięcie w sprawie. Przeprowadzona w tym zakresie analiza treści zaskarżonej decyzji doprowadziła sąd do uznania, że Samorządowe Kolegium Odwoławcze uchybiło w tym zakresie obowiązkowi wynikającemu z art. 107 § 3 k.p.a. Uzasadnienie zaskarżonej decyzji stanowi szczegółowe przedstawienie kolejnych etapów postępowania poprzedzających wydanie przez Prezydenta Miasta decyzji zobowiązujących A. M. do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. Tymczasem co do istoty sprawy, którą było rozważenie zasadności wniosku skarżącej o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, organ odwoławczy odniósł się w sposób nader skromny i lakoniczny. W przedmiocie wnioskowanego umorzenia nienależnie pobranych świadczeń Kolegium stwierdziło, że rozstrzygnięcie organu I instancji jest zgodne z prawem a sytuacja finansowa uzasadnia stanowisko, iż zainteresowana jest w stanie spłacić należności wobec MOPS-u . Jednocześnie organ zauważył, że wina skarżącej odnośnie nienależnego pobrania świadczeń rodzinnych nie budzi wątpliwości. Zdaniem Sądu, ocena charakteru i stopnia zawinienia A. M. na etapie rozpoznawaniu jej wniosku o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, jest niecelowa, bowiem okoliczność naruszenia przez skarżącą zasad związanych z pobieraniem świadczeń rodzinnych jest niekwestionowana i wynika z samego faktu istnienia prawomocnych decyzji zobowiązujących do zwrotu tych świadczeń. Samorządowe Kolegium Odwoławcze podając, że sytuacja finansowa skarżącej umożliwia jej spłatę wymaganych należności nie wskazało jakie własne ustalenia faktyczne legły u podstaw takiego stanowiska organu i jakimi kryteriami kierował się organ badając możliwości płatnicze skarżącej. Wskazanie przez Kolegium w odpowiedzi na skargę przesłanek branych pod uwagę przy rozpoznawaniu wniosków o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń, poza dużym jego zakresem ogólności, zostało przez sąd uznane za spóźnione i nie mogące konwalidować braków zaskarżonej decyzji w tym zakresie. Ponownie rozpoznając sprawę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wyeliminuje dostrzeżone przez sąd uchybienia i podejmie decyzję zawierającą należyte uzasadnienie znajdujące oparcie w poczynionych przez organ konkretnych i istotnych dla sprawy ustaleniach faktycznych i prawnych. Organ odwoławczy winien odnieść się do powołanej przez stronę w odwołaniu okoliczności zmniejszenia się o połowę dochodów skarżącej, w razie potrzeby zweryfikuje te dane na okres podejmowania rozstrzygnięcia. W tym zakresie może wystąpić konieczność przeprowadzenia uzupełniającego postępowania wyjaśniającego (z zastosowaniem 136 k.p.a. włącznie). Jednocześnie Kolegium weźmie pod rozwagę poczynione przez organ I instancji ustalenie, z którego wynika, ze nienależnie pobrane świadczenia rodzinne skarżąca przeznaczyła na utrzymanie syna S. umieszczonego w rodzinie zastępczej. Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny stwierdzając naruszenie przez organ odwoławczy przepisów prawa procesowego, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji.