II SA/Sz 270/20

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Patrycja Joanna Suwaj (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Maria Mysiak, Sędzia WSA Katarzyna Sokołowska po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 6 sierpnia 2020 r. sprawy ze skargi A. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie pomocy finansowej na zakup leków uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w S. z dnia [...] r. nr [...]. 1. Decyzją z dnia [...].12.2019 r. nr [...] wydanej z up. Prezydenta [...] przez Kierownika [...] w Miejskim Ośrodku Pomocy Społecznej w S. Organ ten odmówił przyznania A. M. (dalej przywoływany jako: "Skarżący"), w grudniu 2019 r. pomocy finansowej na zakup leków. Powodem wskazanym przez Organ było zaspokojenie potrzeby we własnym zakresie. Organ w uzasadnieniu swojej decyzji podał, iż dochodem Strony w miesiącu poprzedzającym złożenie wniosku był zasiłek okresowy w wysokości [...] zł. Zatem dochód nie przekroczył kryterium dochodowego, które wynosi 701 zł. Nadto Organ podał, iż podczas wywiadu Skarżący przedłożył fakturę za zakupione leki. Zdaniem Organu ustawa o pomocy społecznej nie przewiduje udzielenia pomocy w formie "zwrotu" za zrealizowane już potrzeby. Organ nadto dodał, iż Skarżący regularnie korzysta z pomocy Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w S. . W dniu [...] grudnia otrzyma zasiłek stały w kwocie [...]zł. 2. Od powyższej decyzji Skarżący złożył odwołanie, wnosząc o przyznanie pomocy finansowej za zakupione leki w wysokości [...] zł. Pieniądze bowiem na zakup leków zostały pożyczone i obecnie Skarżący musi je oddać. W dalszej części odwołania Strona szczegółowo opisała swoją trudną sytuację i problemy zdrowotne. 3. Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia [...] lutego 2020 r., znak [...] wydaną na podstawie art.138 § 1 pkt 1 Kodeksu postępowania administracyjnego, (tekst jedn. Dz. U. z 2016 r., poz. 23 ze zm.) w związku z art. 7 i art. 8 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t.j. Dz. U. z 2019. poz. 1507 ze zm.), utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji W uzasadnieniu Organ wskazał, że zasiłek celowy należy do fakultatywnych form pomocy społecznej, co oznacza, że w odróżnieniu od form obowiązkowych, właściwy organ może, lecz nie musi go przyznać w przypadku ustalenia, że występują przesłanki wymienione w art. 39 ust. 1 u.p.s. Uznanie takie uzależnione jest od wielkości przyznanych z budżetu państwa środków finansowych na pomoc społeczną oraz od liczby osób uprawnionych do korzystania z tej pomocy i ubiegających się o nią (vide: wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 marca 2012 r. sygn. akt I OSK 1795/11 - Lex nr 1145072, wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 24 stycznia 2012 r. sygn. akt I OSK 1742/11 - LEX nr 1122879). Jak wynika z materiału dowodowego sprawy podczas wywiadu środowiskowego w dniu [...].12.2019 r. P. A. M. przedłożył fakturę za zakupione leki i zwrócił się o zwrot poniesionych kosztów. Zatem potrzeba, o którą wystąpiła Strona została przez odwołującego zaspokojona we własnym zakresie. Wobec tego, iż zgłoszona potrzeba została przez stronę zaspokojona przy wykorzystaniu środków z pomocy społecznej oraz z własnych możliwości i uprawnień w rozumieniu art. 2 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej i stosownie do art. 3 ust. 1 i art. 39 tej ustawy nie stanowi już niezbędnej potrzeby życiowej. Jednocześnie Kolegium podkreśla, że pomoc finansowa nie może być przeznaczona na refundację poniesionych już wydatków. Wymaga bowiem podkreślenia, że środki finansowe w postaci zasiłku celowego mogą być przyznane na zaspokojenie potrzeby niezbędnej, której strona we własnym zakresie, wykorzystując własne możliwości nie może zaspokoić. Chodzi tu zatem o potrzeby niezrealizowane. Skoro potrzeba została już zaspokojona to oznacza, że strona we własnym zakresie, własnym staraniem mogła to uczynić. Prowadziłoby to bowiem niejednokrotnie do przyznawania świadczeń ze środków publicznych mimo, iż dana potrzeba już nie występuje, gdyż została przez osobę lub rodzinę zrealizowana, albo gdy na skutek zmiany okoliczności potrzebę tę dana osoba lub rodzina może zaspokoić wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości. Takie potrzeby nie odpowiadają celom pomocy społecznej, a co za tym idzie, zgodnie z art. 3 ust. 4 wskazanej ustawy, nie powinny zostać uwzględnione. Pomoc społeczna przysługuje bowiem w przypadku wystąpienia trudnej sytuacji życiowej i niemożliwości jej samodzielnego przezwyciężenia, co znajduje wyraz w podstawowej zasadzie systemu pomocy społecznej jaką jest zasada pomocniczości wyrażona w art. 2 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej. W tym miejscu podnieść należy, iż potrzeby osób i rodzin korzystających z pomocy powinny zostać uwzględnione, jeżeli odpowiadają celom i mieszczą się w możliwościach pomocy społecznej (art. 3 ust. 4 u.p.s.). Powołane unormowanie art. 3 ust. 4 u.p.s. znajduje się w przepisach dotyczących zasad ogólnych pomocy społecznej, a więc posiada charakter uniwersalny i musi być brane pod uwagę przy rozpatrywaniu każdej sprawy. Nie każda zatem niezbędna potrzeba zgłoszona przez osobę potrzebującą będzie zaspokojona, ponieważ uzależnione to będzie także od posiadanych przez organy pomocy społecznej środków na ich zaspokojenie. Sytuacja finansowa ośrodka pomocy społecznej, w świetle powołanego już przepisu art. 3 ust. 4 u.p.s., stanowi więc jedno z istotnych kryteriów przyznania pomocy społecznej i determinuje jej rozmiar. 4. Niezadowolony z rozstrzygnięcia Skarżący wywiódł skargę na nie do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie. 5. W odpowiedzi na skargę Organ wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie z w a ż y ł, co następuje. Skarga jest zasadna. 6. Zgodnie z art. 3 § 1 oraz art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm., dalej "p.p.s.a."), wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania w sposób, który miał lub mógł mieć wpływ na wynik sprawy. Należy również podkreślić, że sądowa kontrola legalności zaskarżonych orzeczeń administracyjnych sprawowana jest wyłącznie w granicach danej sprawy, a sąd nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną w niej podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.). 7. Rozpoznając sprawę w świetle powołanych wyżej kryteriów Sąd uznał, że skarga na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w przedmiocie odmowy przyznania Skarżącemu pomocy na wykup niezbędnych leków zasługuje na uwzględnienie. 8. Na wstępie wywodu należy nakreślić ramy prawne sprawy. Materialnoprawną podstawę rozstrzygnięcia zawartego w zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2018 r. poz. 1508, dalej przywoływana jako: "u.p.s."). Stosownie do art. 2 ust. 1 tej ustawy pomoc społeczna jest instytucją polityki społecznej państwa mającą na celu umożliwienie osobom i rodzinom przezwyciężenie trudnych sytuacji życiowych, których nie są one w stanie pokonać, wykorzystując własne uprawnienia, zasoby, możliwości. Pomoc ta ma zatem na celu wspieranie osób i rodzin w ich wysiłkach do zaspokojenia niezbędnych potrzeb, do życiowego usamodzielnienia i integracji społecznej, udzielane zaś świadczenia mają być adekwatne do sytuacji osób o nie się ubiegających. Pomoc społeczna wspiera osoby i rodziny w wysiłkach zmierzających do zaspokojenia niezbędnych potrzeb i umożliwia im życie w warunkach odpowiadających godności człowieka (art. 3 ust. 1 ww. ustawy). Zadaniem pomocy społecznej jest zapobieganie sytuacjom, o których mowa w art. 2 ust. 1, przez podejmowanie działań zmierzających do życiowego usamodzielnienia osób i rodzin oraz ich integracji ze środowiskiem (ust. 2). Rodzaj, forma i rozmiar świadczenia powinny być odpowiednie do okoliczności uzasadniających udzielenie pomocy (ust. 3), a potrzeby osób i rodzin korzystających z pomocy powinny zostać uwzględnione, jeżeli odpowiadają celom i mieszczą się w możliwościach pomocy społecznej (ust. 4). W myśl art. 7 u.p.s. pomocy udziela się osobom i rodzinom między innymi z powodów wymienionych w punktach od 1 do 15 tego artykułu, w tym z powodu: ubóstwa (pkt 1), niepełnosprawności (pkt 5), czy też długotrwałej lub ciężkiej choroby (pkt 6). Pomoc może przybrać postać świadczenia pieniężnego lub niepieniężnego (art. 36 ww. ustawy). Według art. 36 pkt 1c u.p.s. do świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej zalicza się zasiłek celowy i specjalny zasiłek celowy. W świetle art. 8 ust. 1 pkt 1 u.p.s., w związku z § 1 pkt 1 lit. a rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 11 lipca 2018 r. w sprawie zweryfikowanych kryteriów dochodowych oraz kwot świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej (Dz. U. z 2018 r., poz. 1358), wydanego na podstawie upoważnienia zawartego w art. 9 ust. 8 u.p.s., prawo do świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej, z zastrzeżeniem art. 40, art. 41, art. 53a i art. 91 ustawy, przysługuje osobie samotnie gospodarującej, której dochód nie przekracza kwoty 701 zł, zwanej dalej "kryterium dochodowym osoby samotnie gospodarującej" – przy jednoczesnym wystąpieniu co najmniej jednego z powodów wymienionych w art. 7 pkt 2-15 lub innych okoliczności uzasadniających udzielenie pomocy społecznej. Zatem w świetle przytoczonego przepisu przyznanie świadczenia pieniężnego z pomocy społecznej co do zasady jest uzależnione od spełnienia kryterium dochodowego. Pojęcie i sposób ustalenia dochodu określają przepisy art. 8 ust. 3 i 4 u.p.s. Zgodnie z art. 8 ust. 3 ww. ustawy za dochód uważa się sumę miesięcznych przychodów z miesiąca poprzedzającego złożenie wniosku lub w przypadku utraty dochodu z miesiąca, w którym wniosek został złożony, bez względu na tytuł i źródło ich uzyskania, jeżeli ustawa nie stanowi inaczej, pomniejszoną o miesięczne obciążenie podatkiem dochodowym od osób fizycznych, składki na ubezpieczenie zdrowotne (...) oraz kwotę alimentów świadczonych na rzecz innych osób. Ponadto w myśl ust. 4 art. 8 ustawy do dochodu ustalonego zgodnie z ust. 3 nie wlicza się: jednorazowego pieniężnego świadczenia socjalnego, zasiłku celowego, pomocy materialnej mającej charakter socjalny albo motywacyjny, przyznawanej na podstawie przepisów o systemie oświaty, wartości świadczenia w naturze oraz świadczenia przysługującego osobie bezrobotnej na podstawie przepisów o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy z tytułu wykonywania prac społecznie użytecznych. Przywołane przepisy art. 8 ust. 3 i 4 ustawy określają zatem precyzyjnie dochody, które powinny być uwzględnione przy określaniu dochodu osoby ubiegającej się o przyznanie świadczeń z pomocy społecznej. 9. Mając na względzie przytoczone unormowania oraz wyniki przeprowadzonego wywiadu środowiskowego należało uznać, że Organy w niniejszej sprawie właściwie ustaliły wysokość dochodu Skarżącego, a w konsekwencji prawidłowo stwierdziły, iż miesięczny dochód Skarżącego poprzedzający złożenie wniosku wyniósł [...] zł i tym samym nie przekracza kwoty kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej, co oznacza, iż Skarżący był uprawniony do ubiegania się o przyznanie zasiłku celowego. Przepis art. 39 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej stanowi, że zasiłek celowy może być przyznany w celu zaspokojenia niezbędnej potrzeby bytowej. W myśl ust. 2 tego artykułu zasiłek celowy może być przyznany w szczególności na pokrycie części lub całości kosztów zakupu żywności, leków i leczenia, opału, odzieży, niezbędnych przedmiotów użytku domowego, drobnych remontów i napraw w mieszkaniu, a także kosztów pogrzebu. W świetle ww. przepisów nie można odmówić trafności stwierdzeniu przez organy orzekające w niniejszej sprawie, iż spełnienie kryterium dochodowego nie jest wystarczające do przyznania zasiłku celowego. Przepis art. 39 ww. ustawy stanowi bowiem wyraźnie wyłącznie o możliwości przyznania zasiłku celowego, między innymi na pokrycie części lub całości kosztów leków i leczenia. W ocenie Sądu, nie uwzględniono jednak przy rozstrzyganiu rozpatrywanej sprawy wszystkich istotnych okoliczności tej sprawy, do czego Organy były zobowiązane w świetle zasad wynikających z art. 7 oraz art. 77 § 1 K.p.a. 10. U podstaw decyzji Organów obu instancji odmawiających przyznania zasiłku celowego na wykup niezbędnych leków legło stanowisko, zgodnie z którym pomoc finansowa w postaci zasiłku celowego nie może być przyznana na refundację wydatków już poniesionych, gdyż zasiłek celowy może być przyznany na zaspokojenie niezbędnej potrzeby, której strona we własnym zakresie, wykorzystując własne możliwości, nie może zaspokoić. Ponadto, Organy wskazały, że trudna sytuacja materialna Skarżącego należy do zdarzeń dotyczących codziennego życia od dłuższego czasu, w związku z tym nie można tych okoliczności traktować jako szczególnych, czyli odbiegających od typowych sytuacji, w jakich znajdują się osoby korzystające z pomocy społecznej. 11. Odnosząc się do wskazanego wyżej stanowiska Organów orzekających w rozpatrywanej sprawie, wskazać należy w pierwszej kolejności, że Organy nie wyjaśniły dostatecznie, czy Skarżący złożył wniosek o przyznanie zasiłku celowego na wykup niezbędnych leków na przyszłość (zatem jeszcze przed ich poniesieniem i zrealizowaniem potrzeby, na którą zasiłek miał być udzielony), czy też wniosek ten dotyczył faktur już zrealizowanych a dołączonych do wniosku (z [...] listopada 2019 r. i z [...] grudnia 2019 r.) Jak wynika z akt administracyjnych, w dniu [...] grudnia 2019 r. Skarżący złożył do Organu I instancji wniosek o przyznanie pomocy finansowej na zakup lekarstw oraz na żywność, ciepły posiłek i zasiłek stały. Do zaświadczenia lekarskiego dołączył kserokopie recept na leki wystawione w dniu [...] lutego 2019 r. W dniu [...] lutego 2019 r. wpłynął wniosek Strony o przyznanie zasiłku celowego na wykup niezbędnych leków. W dniu [...] grudnia 2019 r. podczas przeprowadzania wywiadu środowiskowego Skarżący oświadczył, że jest osobą niepełnosprawną w stopniu umiarkowanym (do wywiadu środowiskowego dołączono orzeczenie), cierpi na choroby [...] oraz ma [...]. Skarżący dołączył ww. faktury za wykupione leki na kwoty [...]zł i [...] zł. Z faktur tych można wywnioskować, że Skarżący wykupywał te same leki w kolejnych miesiącach. Tymczasem, Organ I instancji wydał decyzję, odmawiając Skarżącemu przyznania zasiłku celowego z powołaniem się na realizację kosztów leczenia we własnym zakresie nie dokonując ustaleń, czy chodzi o leki na kontynuację leczenia, czy też o pokrycie kosztów już poniesionych. Podkreślić zatem należy, że z akt sprawy wcale nie wynika, że w momencie składania wniosku o przyznanie zasiłku potrzeba była zrealizowana. 12. Kolejnym argumentem przemawiającym za uznaniem działania Organów za wadliwe jest fakt, że mając na względzie opisane okoliczności, nie można uznać, iż w przypadku Skarżącego nie zachodziła konieczność pomocy w zaspokojeniu potrzeby, której dotyczył wniosek, z uwagi na możliwość zaspokojenia jej we własnym zakresie, skoro w celu zaspokojenia tej potrzeby Skarżący – jak wynika z akt sprawy - zmuszony był pożyczyć pieniądze, co oznacza, że kwotę wykupu ww. leków Skarżący ma obowiązek zwrócić. W takiej sytuacji nie można mówić o "zaspokojeniu potrzeby we własnym zakresie". 13. Ponadto, Sąd pragnie zwrócić uwagę na okoliczność pominiętą całkowicie przy podejmowaniu przez Organy kwestionowanych rozstrzygnięć, a mianowicie, że sytuacja zdrowotna Skarżącego jest bardzo trudna, jest on osobą bezdomną, cierpi na wiele schorzeń, w związku z którymi jest prawdopodobnie zmuszony przyjmować określone leki bezterminowo. Trudno więc mówić, że jego sytuacja nie jest szczególna, zwłaszcza w świetle załączonego do wywiadu orzeczenia o zakwalifikowaniu Skarżącego do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności na stałe. Wynika z niej, że stopień niepełnosprawności Skarżącego datuje się od [...] lipca 2019 r. oraz że Skarżący nie nadaje się do pracy na otwartym rynku. Jeśli może pracować, to wskazane jest odpowiednie zatrudnienie w warunkach pracy chronionej. Z opisanych przyczyn, w okolicznościach faktycznych niniejszej sprawy stanowisko wyrażone przez Organy obu instancji nie zasługuje zatem na aprobatę. W sytuacji, która zaistniała w sprawie, polegającej na konieczności wykupu niezbędnych leków, Organ, który nie podjął niezwłocznie czynności w celu ustalenia czy istnieją przesłanki i możliwości przyznania świadczenia z pomocy społecznej na zaspokojenie tej potrzeby, nie mógł skutecznie powołać się na okoliczność pokrycia kosztów wykupu tych leków samodzielnie przez Skarżącego, zwłaszcza, że jak wynika z akt, środki na ten cel zostały "pożyczone". 14. Z omówionych przyczyn i na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. oraz art. 135 p.p.s.a. Wojewódzki Sąd Administracyjny uchylił zaskarżoną decyzję Organu odwoławczego, a także utrzymaną nią w mocy decyzję Organu I instancji. 15. Ponownie rozpatrując sprawę Organy będą kierować się przedstawionymi wyżej wskazaniami, jak również powinny ocenić, jakie są możliwości Ośrodka w stosunku do liczby i potrzeb osób potrzebujących i po rozważeniu całokształtu okoliczności, w tym sytuacji materialnej i zdrowotnej Skarżącego, wydadzą rozstrzygnięcia w przedmiocie wniosku Skarżącego o przyznanie świadczenia z pomocy społecznej. 16. Z tych wszystkich względów i na podstawie powołanych przepisów Wojewódzki Sąd Administracyjny, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c orzekł jak w sentencji.