II SA/Sz 271/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Katarzyna Grzegorczyk-Meder, Sędziowie Sędzia NSA Stefan Kłosowski (spr.),, Sędzia WSA Katarzyna Sokołowska, Protokolant starszy sekretarz sądowy Joanna Białas-Gołąb, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 19 maja 2016 r. sprawy ze skargi D. D. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza Miasta S. z dnia [...] Nr [...] Działający w imieniu Burmistrza Miasta, Dyrektor Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w S. decyzją z dnia [...] r., Nr [...], na podstawie art. 96 ust. 1 pkt 1, art. 104 ust. 1 i 3 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2015 r., poz. 163, ze zm.), nałożył na D. D. obowiązek zwrotu wydatków poniesionych na świadczenie z pomocy społecznej w formie zakupu posiłku w szkole dla D. i O. D., za okres od [...] r. w wysokości [...] zł. W uzasadnieniu powyższego rozstrzygnięcia organ wskazał, że decyzją z dnia [...] r. przyznano D. D. ww. świadczenie. Postępowanie w tej sprawie zostało wznowione, ponieważ wyszły na jaw nowe okoliczności, nieznane organowi w czasie wydawania decyzji – D.D. w dniu [...] r. zawarł związek małżeński, a występując o przedmiotową pomoc podał, że jest osobą rozwiedzioną i prowadzi gospodarstwo domowe jedynie z dwójką dzieci. W wyniku ww. wznowienia, organ decyzją z dnia [...] r. uchylił swoją decyzję z dnia [...] r. i odmówił przyznania przedmiotowej pomocy. Zainteresowany odwołał się od tej decyzji do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K., które decyzją z dnia z dnia [...] r. Nr [...], utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu pierwszej instancji. Decyzję Kolegium D.D. zaskarżył do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, jednak Sąd postanowieniem z dnia 10 sierpnia 2015 r., sygn. akt II SA/Sz 750/15 skargę odrzucił. Od powyższej decyzji organu z dnia [...] r., D. D. złożył odwołanie. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. decyzją z dnia [...] r., Nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2016 r., poz. 25), zwanej dalej "K.p.a.", art. 98, w związku z art. 6 pkt 16, art. 104 ust. 1-3 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. 2015 r., poz. 163), po rozpatrzeniu odwołania D. D. utrzymało zaskarżoną decyzję w mocy. Oceniając postępowanie w sprawie ustalenia wysokości nienależnie pobranego świadczenia Kolegium uznało, że było ono prawidłowe. W sprawie bezsporne jest, że D. D. występując o przedmiotową pomoc, ani w okresie korzystania z tej pomocy nie podał, że zawarł związek małżeński z J. G. Oświadczył natomiast, że J. G. to osoba obca, która prowadzi odrębne gospodarstwo domowe. Tak więc rodzina D. D. to rodzina czteroosobowa. Jak wynika z przedłożonego materiału dowodowego, w miesiącu poprzedzającym złożenie wniosku, jak i w miesiącu, na który świadczenie zostało przyznane, dochód rodziny D. D. był wyższy od kwoty kryterium dochodowego, a zatem przyznana pomoc była świadczeniem nienależnie pobranym. Kolegium stwierdziło też, że zgodnie z art. 39 ustawy o pomocy społecznej, w celu zaspokojenia niezbędnej potrzeby bytowej może być przyznany zasiłek celowy, w szczególności na pokrycie części lub całości kosztów zakupu żywności, leków i leczenia, opału, odzieży, niezbędnych przedmiotów użytku domowego, drobnych remontów i napraw w mieszkaniu, a także kosztów pogrzebu. Kolegium zauważyło, że organ pierwszej instancji w dalszej kolejności może, ale nie musi wydawać decyzji administracyjnej zobowiązującej do zwrotu ww. świadczenia. Biorąc pod uwagę przepis art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej Kolegium podkreśliło, że wydanie decyzji orzekającej o zwrocie należności z tytułu zasiłku przyznanego na posiłki powinno poprzedzić postępowanie wyjaśniające, w trakcie którego pracownik socjalny powinien dokonać analizy aktualnej sytuacji materialnej, życiowej i rodzinnej osoby zobowiązanej do zwrotu świadczenia oraz rozważyć możliwość wystąpienia ze stosownym wnioskiem o odstąpienie od zwrotu, czy o umorzenie należności lub pouczyć stronę o takiej możliwości. Przepis ten nakłada na organ orzekający obowiązki dotyczące zakresu prowadzonego postępowania dowodowego, sprowadzające się do konieczności ustalenia, czy żądanie przez organ zwrotu wydatków na udzielone świadczenie w całości lub w części nie stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmiernego obciążenia lub też czy takie działanie organu nie niweczyłoby skutków udzielonej pomocy. W toku rozpoznawania sprawy dotyczącej zwrotu nienależnie pobranych świadczeń, organ obowiązany jest do jednoczesnego zbadania, czy nie zachodzą przesłanki do odstąpienia od żądania zwrotu. Pracownik socjalny powinien rozważyć możliwość wystąpienia z takim wnioskiem, a także pouczyć stronę zainteresowaną o możliwości wystąpienia z wnioskiem o odstąpienie od żądania zwrotu należności z tytułu wypłaconego zasiłku, której w świetle przepisu art. 104 ust. 1 ustawy uprawnienie takie przysługuje. Organ, po przeprowadzeniu postępowania wyjaśniającego, wydaje wówczas decyzję w sprawie odstąpienia lub zwrotu świadczenia nienależnie pobranego, czekając jednak, aż decyzja ustalająca wysokość takiego świadczenia stanie się prawomocna. Powyższa decyzja organu odwoławczego z dnia [...] r. została zaskarżona przez D. D. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w S. Skarżący, wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji, zarzucił jej: - powielanie błędu w rozumowaniu, poprzez zmuszanie osoby prowadzącej oddzielne gospodarstwo domowe, do łożenia na utrzymanie obcych dzieci, - naruszenie podstawowych norm współżycia społecznego, - nadinterpretację pojęcia rodziny. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. wniosło o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w S. z w a ż y ł, co następuje: Skargę należy uznać za zasadną. Przedmiot sprawy objętej skargą dotyczy decyzji orzekającej zwrot nienależnie pobranego świadczenia przyznanego w ramach pomocy społecznej. Zgodnie z art. 6 pkt 16 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz.U. z 2015 r., poz.163) dalej: u.p.s., świadczeniem nienależnie pobranym jest świadczenie pieniężne uzyskane na podstawie przedstawionych nieprawdziwych informacji lub niepoinformowania o zmianie sytuacji materialnej lub osobistej. Przepis ten zawiera definicję pojęcia świadczenia nienależnie pobranego, jednoznacznie wskazując, że za świadczenie nienależnie pobrane można uznać jedynie pomoc o charakterze pieniężnym. Katalog świadczeń pieniężnych i niepieniężnych zawiera z kolei art. 36 u.p.s. Zgodnie z treścią art. 36 pkt 1 lit. a – h, świadczenia pieniężne to: zasiłek stały, zasiłek okresowy, zasiłek celowy i specjalny zasiłek celowy, zasiłek i pożyczka na ekonomiczne usamodzielnienie, pomoc na usamodzielnienie oraz na kontynuowanie nauki, świadczenie pieniężne na utrzymanie i pokrycie wydatków związanych z nauką języka polskiego dla cudzoziemców, którzy uzyskali w Rzeczypospolitej Polskiej status uchodźcy, ochronę uzupełniającą lub zezwolenie na pobyt czasowy udzielone w związku z okolicznością, o której mowa w art. 159 ust. 1 pkt 1 lit. c lub d ustawy z dnia 12 grudnia 2013 r. o cudzoziemcach, wynagrodzenie należne opiekunowi z tytułu sprawowania opieki przyznane przez sąd. Rodzaje świadczeń niepieniężnych określone natomiast zostały w art. 36 pkt 2 powołanej ustawy i jednym z nich - wymienionym pod lit. j) - jest posiłek. Zdaniem Sądu, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. rozpoznające odwołanie D. D. nie mogło wydać decyzji orzekającej o utrzymaniu w mocy decyzji organu pierwszej instancji w oparciu o art. 98 w związku z art. 6 pkt 16 ustawy o pomocy społecznej, bowiem świadczenie przyznane skarżącemu decyzją z dnia [...] r., było pomocą rzeczową - posiłek w szkole dla dzieci skarżącego. Świadczenie to nie stanowiło świadczenia pieniężnego, a jak wcześniej Sąd wskazał tylko do świadczeń o takim charakterze ma zastosowanie powołany art. 6 pkt 16 ustawy o pomocy społecznej. Ponadto zaznaczyć należy, iż organ odwoławczy nawet nie zauważył, że organ pierwszej instancji rozpoznał sprawę w oparciu o art. 96 ust. 1 pkt 1 ustawy o pomocy społecznej uznając, że sprawa dotyczy "zwrotu wydatków poniesionych na świadczenie z pomocy społecznej w formie zakupu posiłku w szkole...". Należy także zauważyć, że nieprawidłowa w ww. zakresie decyzja organu odwoławczego zawiera także całkowicie nieprawidłowe uzasadnienie odnośnie do zastosowania w niniejszej sprawie art. 104 u.p.s., a tym bardziej art. 39 tej ustawy, który w sprawie nie miał w ogóle zastosowania, co - zdaniem Sądu - stanowi naruszenie art. 107 § 3 K.p.a. Zgodnie ze wskazanym art. 104 ust. 3 u.p.s., organ w drodze decyzji administracyjnej ustala wysokość należności, o których mowa w ust. 1 (z tytułu wydatków na świadczenia z pomocy społecznej, z tytułu opłat określonych przepisami ustawy oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń), podlegających zwrotowi oraz terminy ich zwrotu. Z powyższego wynika, że co do zasady organ wydaje jedną decyzję w przedmiocie wysokości należności i terminu zwrotu. Kolegium utrzymując z naruszeniem art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a. zaskarżoną decyzję w mocy, nie dostrzegło przy tym, że organ pierwszej instancji w swojej decyzji naruszył art. 104 ust. 3 u.p.s., skoro ustalając wysokość należności podlegającej zwrotowi nie określił jednocześnie terminu jej zwrotu. Podkreślić należy, że art. 104 ust. 4 u.p.s. stanowi, że w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeśli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie z tytułu opłat określonych w ustawie oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności, o których mowa w ust. 1 (w tym z tytułu wydatków na świadczenia z pomocy społecznej), na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty. Prawidłowa wykładnia tego przepisu wskazuje, że kwestie w nim poruszone co do zasady powinny być wzięte pod uwagę przez organ w toku postępowania poprzedzającego wydanie decyzji o wysokości należności i terminach jej zwrotu. Tak więc w pierwszej kolejności organ winien pouczyć stronę o możliwości złożenia wniosku, o którym mowa w art. 104 ust. 4 ww. ustawy, a następnie rozpoznać ten wniosek bądź wniosek pracownika socjalnego w tym zakresie, poprzedzając to rozpoznanie przeprowadzeniem stosownego postępowania wyjaśniającego. Oczywistym jest, że wnioski takie mogą być także rozpoznane już po wydaniu decyzji o wysokości należności i terminach jej zwrotu. Mając na uwadze powyższe, Sąd uznał, że w rozpoznawanej sprawie doszło do naruszenia przepisów prawa materialnego oraz postępowania administracyjnego, które miało wpływ na wynik sprawy, co uzasadnia uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji. Przy ponownym rozpatrzeniu sprawy rzeczą organu będzie rozstrzygnięcie sprawy z uwzględnieniem treści art. 104 ust. 3, w powiązaniu z art. 104 ust. 4 u.p.s., stosownie do wyżej przedstawionych ocen prawnych Sądu. W tym stanie rzeczy, Sąd na podstawie art.145 § 1 pkt 1 lit. a i c ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, uchylił zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji.