II SA/Sz 273/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Renata Bukowiecka-Kleczaj, Sędziowie Sędzia WSA Barbara Gebel (spr.),, Sędzia WSA Katarzyna Grzegorczyk-Meder, Protokolant starszy sekretarz sądowy Aneta Ciesielska, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 30 maja 2018 r. sprawy ze skargi W. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego wraz z odsetkami ustawowymi uchyla zaskarżoną decyzję. Wójt Gminy R. decyzją nr [...], z dnia [...] r., odmówił W. B. umorzenia w całości kwoty nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w wysokości [...],- zł. wraz z ustawowymi odsetkami. Od powyższej decyzji strona odwołała się do Samorządowego Kolegium Odwoławczego zarzucając organowi; - naruszenia art. 23 ust. 8 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, poprzez przyjęcie, że w sprawie nie zaistniały szczególnie uzasadnione okoliczności uzasadniając umorzenie w całości nienależnie pobranych świadczeń, - naruszenie art. 7 i 77 K.p.a., poprzez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności sprawy i wszechstronnego rozpatrzenia całego materiału dowodowego w sprawie. Strona wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia bądź uchylenie i umorzenie postępowania. Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia [...] r., znak [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2017r., poz. 1257), dalej zwanej "K.p.a.", art. 23 ust. 8 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2017 r., poz. 489 ze zm.), zwanej dalej "ustawą o pomocy", po rozpatrzeniu odwołania utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. Kolegium stwierdziło, że rozpoznając wcześniej odwołanie decyzją nr [...], z dnia [...] r., uchyliło decyzję organu pierwszej instancji nr [...] z dnia [...] r. i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia wskazując na potrzebę rozważenia odroczenia terminu płatności należności bądź rozłożenia na dogodne raty. Stwierdziło, że według art. 23 ust. 1 ustawy o pomocy osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami. Organ właściwy wierzyciela, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami w całości lub części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny (art. 23 ust. 8 ustawy o pomocy). Z akt sprawy wynika, że decyzją z [...] r., nr [...] organ pierwszej instancji uznał, że przyznane odwołującej się świadczenie z funduszu alimentacyjnego, pobrane w okresie od [...] r. do [...] r., w łącznej kwocie [...]zł, jest świadczeniem nienależnie pobranym podlegającym zwrotowi wraz z ustawowymi odsetkami. Według organu powyższa decyzja jest ostateczna. Organ pierwszej instancji, w związku z uprzednią decyzją Kolegium w postępowaniu uzupełniającym wezwał stronę pismem z dnia [...] r. do wypowiedzenia się w kwestii wniosku o odroczenie terminu płatności należności albo rozłożenia na raty. Strona, ponownie wniosła tylko o umorzenie należności w całości. Jako uzasadnienie podała, że jej jedynym źródłem dochodu jest zasiłek na kontynuację nauki w kwocie [...]zł miesięcznie. Organ, na podstawie wywiadu środowiskowego z dnia [...] r., dokonał oceny aktualnej sytuacji materialnej, życiowej i rodzinnej strony. Według ustaleń pracownika socjalnego, zainteresowana lat [...], jest osobą stanu wolnego, bezdzietną. Zamieszkuje w lokalu stanowiącym własność cioci, w którym dysponuje jednym pokojem z dostępem do kuchni i łazienki. Nie ponosi kosztów utrzymania tej części lokalu. Według informacji strony z dnia [...] r. obecnie zamieszkuje ze swoim chłopakiem i dokłada do utrzymania mieszkania. Odwołująca się jest osobą pełnoletnią, która osiągnęła pełnoletniość w rodzinie zastępczej, rodzinę zastępczą niezawodową pełniła ciocia. Obecnie źródłem dochodu zainteresowanej jest socjalna pomoc pieniężna na kontynuowanie nauki w kwocie [...]zł miesięcznie. Jest słuchaczką Liceum Ogólnokształcącego [...] w K., ukończenie szkoły planowane jest na grudzień br. Jest to bezpłatna zaoczna szkoła dla dorosłych. Zainteresowana nie pracuje, nie jest zarejestrowana jako bezrobotna - nie poszukuje pracy. Jest osobą młodą, w wieku produkcyjnym bez przeciwwskazań zdrowotnych do zatrudnienia. Posiada prawo jazdy kategorii B, co w ocenie organu może ułatwić zatrudnienie. Ponadto odwołująca się nie rozważa okoliczności odroczenia terminu spłaty należności lub spłaty w ratach, zainteresowana jest jedynie umorzeniem spłaty w całości. Oczekuje od organu uznania jej sytuacji materialnej, zdrowotnej i rodzinnej za "szczególną", która uzasadnia zastosowanie ulgi w formie umorzenia w całości zobowiązania finansowego. Nie podaje, w wywiadzie środowiskowym i uzasadnieniu odwołania, zdarzeń ze swojego życia, którym można by przyznać cechy szczególnie uzasadnionych okoliczności do umorzenia zobowiązania. Bo zdaniem Kolegium, do takich nie należy jej obecna sytuacja materialna (jak strona argumentuje [...],- zł. dochodu miesięcznie z pomocy społecznej). Ma obydwoje rodziców, zobowiązanych sądownie do alimentacji, którzy nie wywiązują się z powyższego obowiązku. Kolegium zgodziło się ze stanowiskiem organu pierwszej instancji, że sytuacja skarżącej niewątpliwie jest trudna, lecz nie można stwierdzić, że ma ona charakter nadzwyczajnego zdarzenia losowego, niezależnego od niej. Według stanowiska organu istnieje realna szansa spłaty nienależnie pobranego świadczenia przez skarżącą, która jest osobą młodą, bez przeciwwskazań zdrowotnych do podjęcia pracy zawodowej lub innego zatrudnienia. Niewywiązanie się z obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, nie może prowadzić do przerzucenia obowiązku spłaty powstałych należności na wszystkich podatników, bowiem sprzeciwia się temu interes społeczny. Ponadto, Kolegium zwróciło uwagę, że nawet w sytuacji, gdy wnioskodawca spełnia przesłanki do umorzenia tego rodzaju należności, umorzenie ich nie jest obligatoryjne, lecz pozostaje w sferze uznania organu administracyjnego. Stąd w odniesieniu do tego rodzaju nienależnych świadczeń organ winien stosować instytucję umorzenia w nadzwyczajnych, wyjątkowo drastycznych sytuacjach. W powyższym przypadku taka sytuacja nie miała miejsca i umorzenie wnioskowanego umorzenia należności w całości nie znajduje uzasadnienia. Powyższa decyzja została zaskarżona przez W. B. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie. Zaskarżonej decyzji zarzuciła: 1) naruszenie prawa materialnego, a mianowicie art. 23 ust. 8 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, poprzez przyjęcie, że w sprawie nie zaistniały szczególnie uzasadnione okoliczności uzasadniające umorzenie w całości nienależnie pobranych świadczeń w sytuacji, gdy biorąc pod uwagę sytuację życiową i osobistą skarżącej organ winien dokonać umorzenia przedmiotowych należności, 2) naruszenie prawa procesowego, a mianowicie art. 7 i 77 K.p.a., poprzez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności sprawy oraz brak wszechstronnego rozpatrzenia całego materiału dowodowego i ustalenie, że w sprawie nie zaistniały szczególnie uzasadnione okoliczności uzasadniające umorzenie w całości nienależnie pobranych świadczeń w sytuacji, gdy biorąc pod uwagę sytuację życiową i osobistą skarżącej organ winien dokonać umorzenia przedmiotowych należności. Mając na uwadze powyższe wniosła o: 1. uchylenie zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego i poprzedzającej ją decyzji wydanej przez Wójta Gminy R. w przedmiocie odmowy umorzenia w całości nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, 2. zasądzenie na rzecz skarżącej zwrotu kosztów postępowania według norm przepisanych. Na gruncie niniejszej sprawy organ I instancji oraz organ II instancji dokonały błędnego ustalenia sytuacji osobistej i życiowej skarżącej, która w jej ocenie jest na tyle fatalna, że w pełni uzasadnia umorzenie względem niej należności. Skarżąca wskazała, że rozważała skorzystanie z innych form ulg wskazanych w ustawie, tj. odroczenie terminu płatności czy też rozłożenie należności na raty, jednak biorąc pod uwagę jej sytuację majątkowo - życiową jednoznacznie stwierdziła, że takie rozwiązania w jej przypadku nie są możliwe do zrealizowania, a co za tym idzie jedynym wyjściem był wniosek o umorzenie należności w całości. Sam organ II Instancji wskazuje, że skarżąca znajduje się w trudnej sytuacji, lecz jednocześnie stwierdza, że ta trudna sytuacja nie jest taką, która uzasadnia umorzenie należności w całości. Jedynym dochodem skarżącej są świadczenia z pomocy społecznej. Pomimo zasądzonych od rodziców na rzecz W. B. świadczeń alimentacyjnych, rodzice nie wywiązują się z tego obowiązku. Takie okoliczności w ocenie skarżącej w pełni uzasadniają umorzenie nienależnie pobranych świadczeń. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zaprezentowane w zaskarżonej decyzji. Na rozprawie w dniu 30 maja 2018 r. skarżąca podniosła, że "od decyzji w sprawie uznania świadczenia z funduszu alimentacyjnego za nienależnie pobrane wnosiła odwołanie. Obecnie skończyła liceum ogólnokształcące i zapisała się do technikum. Nadal mieszka z chłopakiem, ale czasami u cioci, pomagając jej w opiece nad niepełnosprawnym synem". Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie z w a ż y ł, co następuje: Stosownie do art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2017 r., poz. 2188 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm.). W postępowaniu dotyczącym umorzenia świadczenia nienależnego w pierwszej kolejności istotnym jest ustalenie, czy istnieje w obrocie prawnym ostateczna decyzja o uznaniu świadczenia za nienależnie pobrane i wezwaniu do zwrotu. Dopiero w razie wydania przez organ właściwy wierzyciela decyzji orzekającej o świadczeniu nienależnie pobranym i jego zwrocie wraz z odsetkami, która to decyzja zyskałaby przymiot ostateczności, organ ten, stosownie do art. 23 ust. 8 ustawy o pomocy, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami w całości lub w części, ewentualnie także odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Oczywistym jest bowiem, że działania o których mowa w art. 23 ust. 8 ustawy o pomocy mogą zostać podjęte jedynie wtedy, gdy istnieje obowiązek zwrotu kwoty świadczeń nienależnie pobranych. Rozpatrując niniejszą sprawę sąd powziął uzasadnione wątpliwości odnośnie ustalenia, czy istnieje ostateczna decyzja o uznaniu świadczenia za nienależnie pobrane i wezwaniu do zwrotu. Wójt Gminy R. decyzją z dnia [...] r. nr [...], uznał świadczenia z funduszu alimentacyjnego przyznane na podstawie decyzji nr [...] z dnia [...] r., wypłacone W. B. w okresie od dnia [...] r. do dnia [...] r, w łącznej kwocie [...]zł i wezwał do ich zwrotu wraz z odsetkami. Decyzja ta została doręczona skarżącej w dniu [...] r. W dniu [...] r., a więc w terminie do wniesienia odwołania, W. B. złożyła w Urzędzie Gminy w R. pismo zatytułowane "Wnioski dowodowe i stanowisko w sprawie z dnia [...]", przy czym zaraz pod swoim nazwiskiem wymieniła nr przedmiotowej decyzji, zaś w zdaniu kończącym pismo napisała "Proszę o uchylenie długu". Organ I instancji, jak wynika z akt sprawy, potraktował niniejsze pismo jako wniosek o umorzenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń, tymczasem, w ocenie sądu, należało uznać je za odwołanie od decyzji z dnia [...] r. W tym miejscu należy zwrócić uwagę na art. 234 K.p.a. W sprawie, w której toczy się postępowanie administracyjne skarga złożona przez stronę podlega rozpatrzeniu w toku postępowania, zgodnie z przepisami kodeksu. W niniejszej sprawie strona, w piśmie wniesionym w dniu [...] r., powołała się na numer i datę decyzji, wnosząc je w terminie do złożenia odwołania i co prawda nie zostało nazwane "odwołanie" ale również nie zostało nazwane "wniosek o umorzenie". Strona faktycznie nie jest prawnikiem i nie musi posiadać w tym zakresie wiedzy, natomiast organ w sytuacji niesprecyzowania żądań, winien swoje wątpliwości rozwiać, poprzez zwrócenie się do strony ze stosownym zapytaniem. Tymczasem organ, uznając pismo za wniosek o umorzenie, wszczął postępowanie w przedmiocie umorzenia świadczeń nienależnie pobranych, pomimo że w dniu [...] r. wydana decyzja nie miała przymiotu decyzji ostatecznej. W tej sytuacji sąd uwzględnił skargę strony, choć z przyczyn innych niż w niej podniesione. Ponownie rozpatrując sprawę Samorządowe Kolegium Odwoławcze ustali, czy dokumentacja przedstawiona sądowi w niniejszej sprawie jest kompletna, a po potwierdzeniu tego, mając na uwadze ocenę przedstawioną przez sąd w uzasadnieniu niniejszego wyroku, podejmie stosowne rozstrzygnięcia. Mając na uwadze powyższe, zdaniem sądu, przedwczesne byłoby odnoszenie się do prawidłowości zastosowania przez organy art. 23 ust. 8 ustawy o pomocy. W tym stanie rzeczy, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi uchylił zaskarżoną decyzję.