II SA/Sz 283/22

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Marzena Iwankiewicz Sędziowie Sędzia WSA Katarzyna Sokołowska, Asesor WSA Krzysztof Szydłowski (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 26 maja 2022 r. sprawy ze skargi K. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenie wychowawczego oraz zobowiązania do jego zwrotu wraz z odsetkami ustawowymi uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta S. z dnia [...] r. nr [...]. Decyzją z dnia [...] stycznia 2022 r., Samorządowe Kolegium Odwoławcze w S. (dalej: "Kolegium" lub "organ odwoławczy"), po rozpatrzeniu odwołania K. B. (dalej: "skarżący"), orzekło o utrzymaniu w mocy decyzji Prezydenta Miasta S. z 6. października 2021 r, nr [...] na mocy której uznano świadczenia wychowawcze pobrane na rzecz dziecka - A. B., w okresie od [...] lipca 2019 r. do [...] marca 2021 r., za świadczenie nienależnie pobrane oraz nakazano zwrot nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego w kwocie [...] zł wraz z odsetkami ustawowymi. Jak podał organ odwoławczy w uzasadnieniu powyżej decyzji, skarżący złożył wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego na rzecz dzieci: L. B., R. B. i A. B., na okres świadczeniowy 2019/2021. Informacją z dnia [...] lipca 2019 r. Prezydent Miasta S. przyznał skarżącemu świadczenie wychowawcze objęte wnioskiem dzieci, na okres od [...] października 2019 r. do [...] maja 2021 r., w wysokości po [...] zł miesięcznie na dziecko. W trakcie weryfikacji wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego na okres świadczeniowy 2021/2022, do organu I instancji wpłynęło oświadczenie skarżącego, w którym wyjaśnił, że nie posiada dokumentu o przysposobieniu A. B. oraz że składając wniosek nie miał świadomości, że powinien taki dokument posiadać. Jednocześnie złożył wniosek o uchylenie prawa do świadczenia wychowawczego na rzecz A. B. od kwietnia 2021 r. Pismem z dnia [...] kwietnia 2021 r. organ wezwał stronę do złożenia dodatkowych wyjaśnień dotyczących sytuacji prawnej A. B., natomiast w dniu [...] kwietnia 2021 r. do organu wpłynęło oświadczenie, w którym skarżący wskazał, że nie został ustanowiony opiekunem prawnym A. B., a także że od 2009 r. wraz z małżonką, E. B. (matką A. B.) prowadzi wspólne gospodarstwo domowe (od 2015 r. jako małżeństwo). Z tego powodu małżonkowie mieli przekonanie, że złożenie wniosku łącznie na wszystkie dzieci jest zasadne i zgodne ze stanem faktycznym. Kwoty otrzymywane na A. B. były wydatkowane zgodnie z przeznaczeniem, a żona skarżącego ma dostęp do jego konta K. B.. W konsekwencji powyższego świadczenie wychowawcze niejako trafiało bezpośrednio do niej. Oświadczenie zostało podpisane przez skarżącego i jego małżonkę. Decyzją z dnia [...] czerwca 2021 r. organ orzekł o uchyleniu od dnia [...] kwietnia 2021 r. prawa do świadczenia wychowawczego na rzecz dziecka: A. B., zgodnie z wnioskiem strony z dnia [...] marca 2021 r. Następnie po wszczęciu stosownego postępowania administracyjnego, została wydana decyzja organu I instancji, uznająca świadczenie wychowawcze pobrane na rzecz A. B. za świadczenie nienależnie pobrane oraz nakazująca zwrot nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego. W odwołaniu od powyższej decyzji skarżący wskazywał, że od 2009 r. wraz z małżonką prowadzą wspólne gospodarstwo domowe, a od 2015 r. jako małżeństwo. Składając wniosek o oświadczenie wychowawcze byli przekonani, że złożenie jednego wniosku łącznie na wszystkie dzieci jest zgodne ze stanem faktycznym i jest zasadne. Ponadto wniosek był składany za pośrednictwem aplikacji bankowej, do której wspólnie z małżonką mają dostęp. Wniosek był składany za wiedzą i akceptacją żony. Świadczenie pobrane na A. B. było pożytkowane zgodnie z przeznaczeniem. Wyjaśnił, że małżonkowie mają wspólny dostęp do konta, na które są przekazywane środki w ramach świadczenia wychowawczego. Małżonka skarżącego jest współwłaścicielem (współposiadaczem) tego konta. Środki były zaś wydatkowane zgodnie z przeznaczeniem, na cele związane z wychowywaniem dziecka. Skarżący nigdy nie był w ich posiadaniu (w znaczeniu zarządu tymi środkami), dlatego nie jest w stanie ich w jakikolwiek sposób zwrócić. Aby tego dokonać zwrot musiałby być zrealizowany przez żonę skarżącego, czyli tak naprawdę osobę, której te środki były faktycznie przeznaczone. Zadanie byłoby o tyle skomplikowane, gdyż środki zostały spożytkowane na rzecz dziecka. Kolegium rozpatrując powyższe stanowisko po przytoczeniu przepisów ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 2407 z późn. zm., dalej: "Ustawa o pomocy") wyjaśnił, że celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Świadczenie wychowawcze przysługuje: matce albo ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka, opiekunowi prawnemu dziecka, dyrektorowi domu pomocy społecznej, albo rodzinie zastępczej, osobie prowadzącej rodzinny dom dziecka, dyrektorowi placówki opiekuńczo-wychowawczej, dyrektorowi regionalnej placówki opiekuńczo-terapeutycznej albo dyrektorowi interwencyjnego ośrodka preadopcyjnego. Kolegium stwierdziło też, że stosownie do art. 2 pkt 10 Ustawy o pomocy pod pojęciem opiekuna faktycznego dziecka rozumie się osobę faktycznie opiekującą się dzieckiem, jeżeli wystąpiła z wnioskiem do sądu opiekuńczego o przysposobienie dziecka; Jak tymczasem wynika z oświadczenia skarżącego nie jest on ani opiekunem prawnym ani opiekunem faktycznym A. B. a zatem w świetle ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dziecka nie był on (i nadal nie jest) podmiotem uprawnionym do wnioskowania o przyznanie prawa do świadczenia wychowawczego na powyższe dziecko. Nie był on też uprawniony do pobierania świadczenia wychowawczego. Pismem z [...] marca 2022 r. skarżący wystąpił ze skargą na powyższe rozstrzygnięcie zarzucając mu: Naruszenie przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynika sprawy tj. art. 25 ust. 6 Ustawy o pomocy poprzez wydanie zaskarżonej decyzji o ustaleniu i zwrocie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego pomimo tego, że od terminu pobrania świadczenia upłynęło więcej niż 2 lata, oraz naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj.: - art. 7 k.p.a. w zw. z art. 28 ust. 1 Ustawy o pomocy - poprzez niewłaściwe zastosowanie polegające na niepodjęciu wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy; - art. 77 § 1 k.p.a. w zw. z art. 28 ust. 1 Ustawy o pomocy - poprzez niewłaściwe zastosowanie polegające na niepodjęciu wszelkich czynności niezbędnych do wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego; - art. 78 § 1 k.p.a. w zw. z art. 28 ust. 1 Ustawy o pomocy - poprzez jego niezastosowanie i pominięcie dowodów na okoliczności mające znaczenie dla sprawy; - art. 33 § 1 k.p.a. w zw. z art. 28 ust. 1 Ustawy o pomocy oraz art. 33 § 4 k.p.a. w zw. z art. 28 ust. 1 Ustawy o pomocy - poprzez ich niezastosowanie; - art. 81a k.p.a. w zw. z art. 28 ust. 1 Ustawy o pomocy - poprzez jego niezastosowanie i rozstrzygnięcie wątpliwości co do stanu faktycznego na niekorzyść skarżącego; - art. 8 § 1 i 2 k.p.a. w zw. z art. 28 ust. 1 Ustawy o pomocy - poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i przeprowadzenie postępowania w sposób niebudzący zaufania obywateli do organów. Wskazując na powyższe, skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji. W uzasadnieniu swojego stanowiska wskazał, iż świadczenie na rzecz A. B. było pobierane także przed [...] października 2019 r. co oznacza, iż od tego czasu upłynęło więcej niż dwa lata. Oświadczył ponadto, iż w toku postępowania administracyjnego organy zaniechały przede wszystkim przesłuchania zarówno skarżącego jak i jego żony. Tymczasem przesłuchanie było konieczne celem ustalenia, w jakim charakterze działał K. B.. Zamiast dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego organ I instancji ograniczył się do zobowiązania skarżącego do złożenia wyjaśnień na druku celem ustalenia, czy został on ustanowiony opiekunem prawnym A. B. oraz czy jego żona jest współwłaścicielem rachunku bankowego, na który wpływało świadczenie wychowawcze na rzecz A. B.. Na oba te zobowiązania K. B. odpowiedział zgodnie z prawdą. Należy jednak podkreślić, iż wyjaśnienie powyższych okoliczności nie było wystarczające dla dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego. Gdyby organy zastosowały się do dyrektyw obowiązujących w postępowaniu administracyjnym w zakresie postępowania dowodowego i rzeczywiście podjęły wszelkie czynności niezbędne do wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego, zwłaszcza dokonałyby przesłuchania skarżącego, ustaliłyby istotną w sprawie okoliczność, a mianowicie to, że skarżący działał w przedmiotowym postępowaniu jako pełnomocnik żony. Skarżący wyjaśnił też, iż żona udzieliła mu pełnomocnictwa w formie aktu notarialnego na dowód czego przedstawił kopię pełnomocnictwa z [...] stycznia 2017 r. w formie aktu notarialnego. Nadmienił wreszcie, iż zgodnie z art. 33 § 4 k.p.a. w sprawach mniejszej wagi organ administracji publicznej może nie żądać pełnomocnictwa, jeśli pełnomocnikiem jest członek najbliższej rodziny lub domownik strony, a nie ma wątpliwości co do istnienia i zakresu upoważnienia do występowania w imieniu strony. W przedmiotowej sprawie regulacje te nie zostały przez organy zastosowane. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie zważył, co następuje: Na wstępie wskazać należy, że niniejsza sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 2095 z późn. zm.), w związku z wystąpieniem przesłanek w przepisie tym wymienionych. Na posiedzeniu niejawnym w tych sprawach sąd orzeka w składzie trzech sędziów. Przedmiotem skargi w badanej sprawie jest decyzja, na mocy której uznano świadczenia wychowawcze pobrane na rzecz dziecka (A. B.) za świadczenie nienależnie pobrane w rozumieniu art. 25 ust. 2 pkt 6 Ustawy o pomocy i orzeczono o jego zwrocie wraz z odsetkami ustawowymi. Podstawą powyższego rozstrzygnięcia było stwierdzenie, iż skarżący nie jest opiekunem prawnym ani też opiekunem faktycznym A. B.. Powyższe ustalenie nie jest zresztą sporne, albowiem jest potwierdzane przez skarżącego. W toku postępowania wskazywał on jednak, iż wniosek o świadczenie wychowawcze był składany na wszystkie dzieci małżonków B. za pośrednictwem aplikacji bankowej, do której wspólnie z małżonką mają dostęp i która jest współposiadaczką konta. E. B. w treści oświadczenia z dnia [...] września 2021 r. (k.13 akt administracyjnych) potwierdziła też opisaną wyżej wolę składania wniosku na wszystkie dzieci (jako małżeństwo), a także to, że miała ona dostęp do konta a środki zostały pożytkowane zgodnie z przeznaczeniem. W tym zakresie zasadnym jest zarzut, iż organy nie rozważyły należycie charakteru w jakim działał skarżący oraz jego twierdzeń o łącznym działaniu z żoną przy składaniu wniosku, koncentrując się na weryfikacji uprawnienia skarżącego do osobistego występowania o wnioskowanie świadczenie wychowawcze na A. B.. W ocenie Sądu nie zostały przez organy administracji należycie rozważone wyjaśnienia skarżącego i jego żony, które dają podstawy do przyjęcia, iż jakkolwiek to dane skarżącego zostały wskazane w części 1 wniosku jako "dane wnioskodawcy" to jednak działał on w odniesieniu do A. B. w porozumieniu i z upoważnienia swojej żony. Jego działanie zatem w odniesieniu do wykonania technicznej czynności wysłania wniosku za pomocą aplikacji bankowej. Treść opisanego wyżej oświadczenia dowodzi przy tym, iż nie istniały pomiędzy małżonkami żadne spory w zakresie gospodarowania środkami uzyskiwanymi w ramach świadczenia wywoławczego na wychowywane w rodzinie dzieci. Należy wreszcie dostrzegać, iż formularz wniosku znajdujący się w aktach nie przewiduje możliwości wskazania, że w odniesieniu niektórych dzieci pozostających w rodzinie jest składany przez pełnomocnika. Tym samym, w realiach badanej sprawy z uwagi na zgodne oświadczenia małżonków należy uznać, iż skarżący w istocie działał z upoważnienia małżonki zabiegającej o świadczenie należne na jej córkę. Skoro zaś ostatecznie środki wpłynęły na konto, z którego mogła swobodnie korzystać E. B. a następnie były wydatkowane zgodnie z przeznaczaniem tj. na dziecko, w ocenie Sądu zaistniały podstawy do przyjęcia, iż skarżący działał jako członek najbliższej rodziny strony i, że nie ma wątpliwości co do istnienia i zakresu upoważnienia do występowania w imieniu strony. Stąd nie było konieczne okazywanie się przez skarżącego pełnomocnictwem a potwierdzenie jego czynności przez małżonkę jawi się jako wystarczające do oceny jego uprawnień do wystąpienie z wnioskiem o świadczenie wychowawcze ta jej córkę – A. B. (art. 33 § 4 k.p.a.). Wobec powyższego w razie potwierdzenia, iż E. B. była osobą uprawnioną do uzyskiwania świadczenia wychowawczego w okresie od [...] lipca 2019 r. do [...] marca 2021 r. na A. B., brak jest podstaw do uznania, iż przedmiotowe świadczenie zostało nienależnie pobrane. Nie zasługiwał natomiast na uwzględnianie zarzut skarżącego dotyczący naruszenia art. 25 ust. 6 Ustawy o pomocy. Powyższy przepis uzyskał wskazywane w skardze brzmienie na mocy art. 1 pkt 26 lit. d ustawy z dnia 17 września 2021 r. (Dz.U. z 2021 poz.1981) zmieniającej Ustawę o pomocy z dniem 1 stycznia 2022 r. Obowiązywał on zatem wprawdzie w dacie orzekania przez organ odwoławczy, niemniej jednak nie miał on zastosowania w niniejszej z uwagi na treści przepisu przejściowego. Zgodnie z art. 20 ww. ustawy nowelizującej: odwołania, zażalenia, ponaglenia, skargi na bezczynność dotyczące wydanych na podstawie przepisów dotychczasowych przez wójtów, burmistrzów, prezydentów miast, starostów i wojewodów rozstrzygnięć w sprawie ustalenia prawa odpowiednio do świadczenia wychowawczego lub dodatków, o których mowa w art. 80 ust. 1a, art. 113a albo art. 115 ust. 2a ustawy zmienianej w art. 15 w brzmieniu dotychczasowym, są rozpatrywane na podstawie przepisów dotychczasowych. W dalszym toku czynności organ winien zweryfikować czy E. B. była uprawniona do uzyskiwania świadczenia wychowawczego na A. B. w okresie od [...] lipca 2019 r. do [...] marca 2021 r. Natomiast w razie potwierdzenia takiej okoliczności, winien umorzyć postępowanie dotyczące nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego na powyższe dziecko jako bezprzedmiotowe. Mając powyższe na uwadze Sąd orzekł o uchyleniu zaskarżonej decyzji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) P.p.s.a. Stosując zaś dyspozycję art. 135 P.p.s.a., Sąd doszedł do przekonania o konieczności eliminacji z obrotu prawnego także decyzji organu I instancji.