II SA/Sz 322/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Grzegorz Jankowski, Sędziowie Sędzia WSA Marzena Iwankiewicz, Sędzia WSA Patrycja Joanna Suwaj (spr.), Protokolant starszy sekretarz sądowy Teresa Zauerman, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 26 kwietnia 2017 r. sprawy ze skargi V. C.-K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie ustalenia nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz zobowiązania do ich o zwrotu wraz z odsetkami I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta K. z dnia [...] Nr [...], II. umarza postępowanie administracyjne w sprawie. 1. Decyzją z dnia [...], Zastępca Dyrektora M O P S, działającego z upoważnienia Prezydenta Miasta, ustalił wysokość nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, wypłaconych V.C. – K. (dalej przywoływana jako: "skarżąca"), za okres od [...] r. do [...] r., w łącznej kwocie [...] zł oraz zobowiązującej do ich zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami. Uzasadnieniem takiego rozstrzygnięcia była okoliczność wygaśnięcia obowiązku alimentacyjnego z dniem [...] r. w związku ze śmiercią dłużnika alimentacyjnego, o czym Organ został poinformowany w dniu [...] r. 2. Dnia 30 listopada 2016 r. Skarżąca złożyła w M O P S odwołanie od ww. decyzji. Wskazała, że nie była świadoma, że były mąż nie żyje od dnia [...] r. gdyż nie utrzymywali ze sobą kontaktów. Wyjaśniła, że B. K. wyszedł z domu w dniu [...] r., mówiąc iż wychodzi do warsztatu samochodowego i już nie powrócił. Wkrótce okazało się, iż B. K. jest poszukiwany listem gończym. Skarżąca wraz z trójką dzieci pozostała wówczas bez środków do życia, była zmuszona do korzystania pomocy opieki społecznej, informując każdorazowo o fakcie poszukiwania B. K. przez Policję. Skarżąca podkreśliła, że nie była świadoma, iż pan K. nie żyje, nie miała wpływu na fakt, iż był on poszukiwany przez Policję przez okres [...] lat, zaś identyfikacja zmarłego trwała [...] miesiące. Dodała, że po powzięciu informacji o zgonie B. K., natychmiast powiadomiła o tym Organ decyzyjny. 3. Decyzją z dnia [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U, z 2016 r. poz. 23, dalej przywoływana jako: "K.p.a."), art. 2 pkt 7 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 169) oraz art. 1 i 2 ustawy z dnia 12 października 1994 r. o samorządowych kolegiach odwoławczych (t.j. Dz. U. z 2015 r. poz. 1659), Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało zaskarżoną decyzję w mocy. W uzasadnieniu SKO wskazało, że Organ I instancji słusznie i zgodnie z obowiązującymi przepisami prawa wydał decyzję. Bowiem z akt sprawy wynika, że w okresie od [...] r. Skarżąca pobierała świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Dłużnik alimentacyjny – B. K. zmarł w dniu [...] r., zatem z tym dniem nastąpiło wygaśnięcie obowiązku alimentacyjnego. Organ przypomniał, iż uprawnienie do świadczenia z funduszu alimentacyjnego jest pochodną uprawnienia do świadczenia alimentacyjnego i przysługuje ono tak długo, jak długo istnieje obowiązek alimentacyjny. W konsekwencji uznał, iż świadczenia pobrane przez Skarżącą za okres po dniu zgonu dłużnika alimentacyjnego są świadczeniami nienależnie pobranymi. Pomimo, iż o fakcie śmierci byłego męża Skarżąca, jak i Organ pierwszej instancji powzięli informację dopiero w [..] r., to mimo tego, wypłacone po dniu [..] r. świadczenia są, jak uznał Organ, świadczeniami nienależnie pobranymi. Organ przytaczając treść art. 23 ww. ustawy wskazał, że osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie. Tym samym Organ II instancji stwierdził, iż Organ I instancji w prawidłowy sposób wskazał okres nienależnie pobranego świadczenia, jego wysokość oraz obowiązek i zakres naliczenia odsetek ustawowych. Na marginesie Kolegium dodało, iż w pełni rozumie trudną zaistniałą w niniejszej sprawie sytuację Skarżącej, ale jednocześnie wskazuje, że organy administracyjne są zobowiązane do postępowania zgodnie z przepisami prawa i zasadami praworządności, mimo pełnego zrozumienia sytuacji strony. 4. W skardze na powyższą decyzję Skarżąca wskazała, że po rozwodzie z B. K. i opuszczeniu przez niego domu nie utrzymywała żadnych z nim kontaktów. Nie była też świadoma, iż były mąż nie żyje od [...] r. O tym fakcie dowiedziała się od policji i natychmiast poinformowała MOPS . Identyfikacja zwłok B. K. trwała [..] miesiące, co też nie jest jej winą. Ma na utrzymaniu troje dzieci. Jedynymi dochodami są pensja w WIOS oraz zasiłki rodzinne. W dniu składania skargi dowiedziała się od głównej księgowej WIOS o zajęciu pensji przez Urząd Skarbowy na poczet nienależnie pobranych alimentów. Jest w trudnej sytuacji finansowej, a w chwili obecnej sytuacja ta stała się dramatyczna. Do tej pory było rodzinie ciężko, a po informacji o zajęciu pensji przez Urząd Skarbowy nie wyobraża sobie przeżycia i utrzymania rodziny za niecałe [..] tys. zł. W obecnych warunkach to nie będzie życie tylko wegetacja. Nie jest w stanie spłacić tak ogromnej sumy pieniędzy. 5. W odpowiedzi na skargę Organ wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Skargę należało uwzględnić. 6. Zgodnie z art. 3 § 1 oraz art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm., zwanej dalej "p.p.s.a."), wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania w sposób, który miał lub mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sądowa kontrola legalności zaskarżonych orzeczeń administracyjnych sprawowana jest przy tym w granicach sprawy, a sąd nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną w niej podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.). W tak określonym zakresie kognicji Sąd uznał, że skarga zasługuje na uwzględnienie, bowiem decyzje rozstrzygające w sprawie zostały wydane z naruszeniem prawa w stopniu uzasadniającym ich uchylenie. 7. Na wstępie wywodu należy zakreślić ramy prawne sprawy. W myśl przepisów ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, fundusz alimentacyjny stanowi system wspierania osób uprawnionych do alimentów środkami finansowymi z budżetu państwa (art. 1 ust 2). Świadczenia z funduszu alimentacyjnego przysługują osobie uprawnionej do ukończenia przez nią 18 roku życia albo w przypadku gdy uczy się w szkole lub szkole wyższej do ukończenia przez nią 25 roku życia, albo w przypadku posiadania orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności - bezterminowo (art. 9 ust. 1). Świadczenia te przysługują, jeżeli dochód rodziny w przeliczeniu na osobę w rodzinie nie przekracza kwoty [...] zł (art. 9 ust. 2), w wysokości bieżąco ustalonych alimentów, jednakże nie wyższej niż [...] zł (art. 10 ust. 1). Ustalenie prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz ich wypłata następują odpowiednio na wniosek osoby uprawnionej lub jej przedstawiciela ustawowego (art. 15 ust. 1). W przypadku wystąpienia zmian w liczbie członków rodziny, uzyskania lub utraty dochodu albo innych zmian mających wpływ na prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego osoba uprawniona albo jej przedstawiciel ustawowy, którzy złożyli wniosek o przyznanie świadczenia z funduszu są obowiązani do niezwłocznego powiadomienia o tym organu wypłacającego świadczenia (art. 19 ust. 1). W myśl art. 2 pkt 7 w/w ustawy nienależnie pobrane świadczenie oznacza świadczenia z funduszu alimentacyjnego: a) wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części, b) przyznane lub wypłacone w przypadku świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia, c) wypłacone bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa, jeżeli stwierdzono nieważność decyzji przyznającej świadczenie albo w wyniku wznowienia postępowania uchylono decyzję przyznającą świadczenie i odmówiono prawa do świadczenia, d) wypłacone, w przypadku gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała, niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28, zaległe lub bieżące alimenty, do wysokości otrzymanych w tym okresie alimentów. 8. W sprawie Organy uznały, że w czasie pobierania świadczeń z funduszu alimentacyjnego nastąpiły okoliczności powodujące ustanie wypłaty świadczenia w całości. Zdaniem Organów orzekających w sprawie akt zgonu dłużnika Organ otrzymał w dniu [...] r., zatem świadczenia pobrane za okres od [...] r. w wysokości [...] zł, stanowią świadczenie nienależnie pobrane. Skarżąca wyjaśniła natomiast w odwołaniu, a następnie w skardze, że nie była świadoma, iż były mąż nie żyje od [..] r. O tym fakcie dowiedziała się od policji i natychmiast poinformowała MOPS 9. W ocenie Sądu, Organy obu instancji nieprawidłowo przyjęły w sprawie, że rzeczywiście zaistniały podstawy do uznania pobranego przez Skarżącą świadczenia za nienależnie pobrane świadczenie. Sąd orzekający w sprawie stoi na stanowisku, że dla uznania świadczenia za nienależnie pobrane, konieczne jest wystąpienie przesłanek określonych art. 2 pkt 7 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, tj. muszą zaistnieć okoliczności powodujące ustanie prawa do pobierania świadczenia, pobierający świadczenie musi być wcześniej pouczony o konsekwencjach takich okoliczności, pobierający złożył nieprawdziwe oświadczenie lub sfałszował dokumenty albo zaszły inne przypadki świadomego wprowadzenia w błąd organu. Wszystkie przesłanki wskazane w tym przepisie odwołują się do świadomości świadczeniobiorcy, do jego winy w ujęciu subiektywnym (por. pogląd Naczelnego Sądu Administracyjnego wyrażony w wyroku z dnia 19 lipca 2016 r., sygn. akt I OSK 3263/14, dostępny pod adresem orzeczenia.nsa.gov.pl.) Zdaniem Sądu, w kontekście powyższego, w okolicznościach faktycznych sprawy przyjęcie, że pobrane przez Skarżącą świadczenie było nienależne w rozumieniu art. 2 pkt 7 ustawy wymagało wykazania negatywnego zachowania Skarżącej ukierunkowanego na niezgodne z prawem korzystanie ze środków publicznych. Wynika to z faktu, że zgodnie z treścią art. 2 pkt 7 ustawy w zw. z art. 23 tej ustawy, obowiązek zwrotu został połączony nie z samym tylko pojęciem "nienależnego świadczenia", lecz z zaistnieniem "świadczenia nienależnie pobranego". Wskazane sformułowania nie są zaś pojęciami tożsamymi. W orzecznictwie zwraca się bowiem uwagę na to, że "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym i występuje między innymi wówczas, gdy świadczenie zostaje wpłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. Zatem pojęcie nie nawiązuje do świadomości i woli jakiejkolwiek osoby. Natomiast "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zawinionego zaniechania). Przyjmuje się ponadto, że obowiązek obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy (por. wyrok WSA z 24 stycznia 2013 r., sygn. akt II SA/Po 782/12, wyrok WSA z 7 lipca 2015 r., sygn. akt IV SA/Gl 1197/14, wyrok WSA z dnia 21 lipca 2016 r., sygn. akt II SA/Op 218/16, wyrok NSA z 14 grudnia 2009 r. sygn. akt I OSK 826/09). Dotyczy zarówno osoby, która została pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też tej osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych oświadczeń, dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia. Z tych względów dla podjęcia rozstrzygnięcia o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia nie jest wystarczające samo stwierdzenie, że pobrane świadczenie jest nienależne, lecz konieczne jest ustalenie, czy osoba, która pobrała to nienależne świadczenie była świadoma, że świadczenie jej nie przysługuje, a więc, że można ją uznać za "osobę, która pobrała nienależne świadczenia", jak to określił ustawodawca w art. 23 ust. 1 ustawy. 10. Jak wynika z akt sprawy, ani Skarżąca ani Organy obu instancji nie miały świadomości, że dłużnik alimentacyjny zmarł, zaś z momentem powzięcia takiej wiadomości (r.) Skarżąca powiadomiła Organ niezwłocznie. Stąd, nie można przyjąć, jak uczyniły to Organy że w obliczu jej nieświadomości, świadczenie pobrane we wskazywanym okresie, tj. od [...]r. przez Skarżącą, można było uznać za nienależnie pobrane. W związku z powyższym przyjąć należy, że zaskarżona decyzja i decyzja ją poprzedzająca wydane zostały z naruszeniem przepisów prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 2 ust. 7 w zw. z art. 23 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Poza tym, za uchyleniem zaskarżonej decyzji oraz decyzji poprzedzającej z jednoczesnym umorzeniem postępowania administracyjnego przemawiają także względy celowości, sprawiedliwości i ekonomii procesowej. 11. Końcowo Sąd podkreśla, że nie jest właściwe interpretowanie przepisów ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów niezgodnie z zasadami ogólnymi prawa, w tym wynikającej z art. 2 Konstytucji RP zasady sprawiedliwości społecznej, praworządności czy budowania zaufania obywateli do organów państwa, z nich bowiem wynika przede wszystkim wymóg praworządnego i sprawiedliwego prowadzenia postępowania i rozstrzygnięcia sprawy przez organ administracji publicznej. 12. W tym stanie rzeczy, wobec uznania zasadności skargi, Wojewódzki Sąd Administracyjny na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c i § 3 w związku z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2016 r. poz. 718), w pkt I wyroku uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta, w pkt II orzekł o umorzeniu postępowania administracyjnego w sprawie.