II SA/Sz 390/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Grzegorz Jankowski (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Katarzyna Grzegorczyk-Meder,, Sędzia WSA Maria Mysiak, Protokolant starszy sekretarz sądowy Aneta Kukla, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 17 lipca 2014 r. sprawy ze skargi K. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie umorzenia należności z tytułu nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta [...] z dnia [...] r. Nr [...]. Decyzją z dnia [...] r. nr [...] Inspektor Centrum Świadczeń, działając z upoważnienia Prezydenta Miasta odmówił umorzenia należności głównej w kwocie [...] zł wraz z ustawowymi odsetkami na dzień wydania decyzji w kwocie [...] zł z tytułu nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego przez K. M. W jej uzasadnieniu podano, że zadłużenie strony wobec Skarbu Państwa z tytułu nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego pobranego w okresie od [...] r., wypłacanego w związku z koniecznością rezygnacji przez stronę z zatrudnienia lub innej pracy celem sprawowania stałej opieki nad niepełnosprawnym ojcem, E. K., zmarłym w dniu [...] r., wynosi na dzień sporządzenia niniejszej decyzji [...] zł w kwocie głównej oraz [...] zł odsetek ustawowych. K. M. - pobierając świadczenie pielęgnacyjne wypłacane w związku z koniecznością rezygnacji przez stronę z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej celem sprawowania stałej opieki nad niepełnosprawnym ojcem - nie zgłosiła faktu jego zgonu w dniu [...] r., nadal korzystając ze świadczenia, aż do dnia [...] r. Należało zatem uznać, iż zobowiązanie strony wobec Skarbu Państwa powstało z przyczyn leżących po stronie zobowiązanej i nosi znamiona wyłudzenia. Obowiązek zwrotu nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego w kwocie należności głównej [...] zł oraz odsetek ustawowych w kwocie [...] zł, w ocenie organu, jest wystarczającą konsekwencją postępowania zobowiązanej. Żeby nie pozbawić strony możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb i spowodować istotnego pogorszenie się jej sytuacji, organ proponował sukcesywną spłatę zaległości w dogodnych dla strony ratach bądź odroczenia terminu płatności, po uprzednim złożeniu przez stronę stosownego wniosku. Od przedmiotowej decyzji odwołała się K. M. podnosząc, iż powodem pobierania przez nią świadczenia pielęgnacyjnego po śmierci ojca było to, że nie otrzymała pomocy finansowej ze strony pomocy społecznej. Bez tych pieniędzy nie opłaciłaby należności za mieszkanie i media, co doprowadziłoby ją do bezdomności lub egzekucji długów. Decyzją z dnia [...] r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu wskazano, że zgodnie z art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Z posiadanego materiału dowodowego w przedmiotowej sprawie wynika, że strona prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe. Zatrudniona jest w P. od [...] r. na czas nieokreślony, z którego otrzymuje wynagrodzenie w wysokości netto [...] zł (średnia z trzech miesięcy) i jest to jedyne źródło jej utrzymania. Nie korzysta ze świadczeń z pomocy społecznej. Jednocześnie strona nie posiada, jak oświadczyła, żadnych nieruchomości, ruchomości, ani zasobów finansowych czy tez przedmiotów wartościowych, które mogłaby zbyć celem zaspokojenia wszelkich roszczeń. Nie do końca została wyjaśniona kwestia sytuacji prawnej mieszkania, gdyż użytkowanie wieczyste najpewniej dotyczy tylko gruntu, a nie całej nieruchomości, czyli również mieszkania. Wnioskodawczyni jest osobą w wieku aktywności zawodowej. Nie posiada orzeczenia o niepełnosprawności. W aktach sprawy znajduje się zaświadczenie lekarskie [...] stwierdzające, że po śmierci taty K. M. znajdowała się w [...] i była pod opieką [...] . Jest to jednak sytuacja uzasadniona okolicznościami życiowymi, lecz nie świadczy o chorobie [...] strony. Strona z tytułu zatrudnienia otrzymuje wynagrodzenie, które, jak wyliczono, pozwala na pokrycie wszystkich wydatków na utrzymanie. Biorąc pod uwagę przedstawioną wyżej sytuacji materialno-bytową strony Kolegium uznało, że jest to sytuacja typowa, nie odbiegająca w sposób szczególny od sytuacji innych osób i rodzin utrzymujących się z niskopłatnej pracy. Wnioskodawczyni nie ma na utrzymaniu osób, których sytuacja mogłaby ulec pogorszeniu na skutek spłaty zadłużenia. Nie ma też przeciwwskazań do pracy, zatem ma możliwość poszukiwania dodatkowej pracy zarobkowej. Kolegium wskazało, że w wyroku o sygn. akt II SA/Po 140/13 z dnia 9 kwietnia 2013 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał, że na pojęcie "szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny", o którym mowa w art. 30 ust. 9 u.ś.r., składa się całokształt sytuacji materialnej, zdrowotnej, jak i życiowej wnioskodawcy. Rozpoznając wniosek o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń organy administracji powinny dokonać oceny, czy sytuacja życiowa wnioskodawcy, w tym stan rodzinny, wiek, niepełnosprawność, stan zdrowia mieszczą się w ustawowym pojęciu "szczególnie uzasadnionych okoliczności". Zwrot ten należy interpretować biorąc pod uwagę fakt, iż co do zasady do świadczeń rodzinnych uprawnione są jedynie osoby o niewysokich dochodach, spełniające tzw. kryterium dochodowe. Nawet sama trudna sytuacja materialna danej rodziny nie uzasadnia umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń. Jest to możliwe dopiero wówczas, gdy sytuacja rodziny będzie "szczególna" i to szczególna na tle rodzin uprawnionych do świadczeń rodzinnych, a nie względem "wszystkich rodzin". Zdaniem organu odwoławczego K. M. nie jest osobą zamożną, jednak dochód, który ma na swoje utrzymanie nie jest szczególnie niski, zwłaszcza na tle osób uprawnionych do świadczeń rodzinnych (do [...] zł na osobę), czy pomocy społecznej (do [...] zł na osobę). Organ I instancji może rozłożyć spłatę należności na raty, czy odroczyć spłatę należności, o czym poinformował zainteresowaną w odwołaniu. Argumentacja strony wskazuje na to, że pobieranie świadczenia po śmierci ojca miało cechy kredytowania zainteresowanej ze środków przeznaczonych na świadczenia rodzinne, a zachowanie strony było świadome. Organ dodał, że na pomoc mieszkaniową przeznaczone są dodatki rodzinne, o ile spełniony jest warunek dochodowy i metrażowy. Pismem z dnia [...] r. K. M. złożyła skargę na ww. decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego zarzucając organom orzekającym w sprawie, że nie sprecyzowały, jakie okoliczności przesądziły "o przeważeniu interesu publicznego nad słusznym interesem obywatela". Zdaniem skarżącej, środki przez nią pobrane zostały spożytkowane należycie i nie zostały roztrwonione. Próbując się utrzymać, skarżąca sprzedała wszystkie kosztowności korzystając z pomocy sąsiadów i znajomych. W odpowiedzi na skargę, Kolegium wniosło o jej oddalenie podtrzymując swoje stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny u z n a ł, co następuje: Sądowa kontrola działalności administracji obejmuje, zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 152, poz. 1269, ze zm.), badanie legalności, czyli zgodności z prawem zaskarżonych aktów. Dokonując tak określonej kontroli zaskarżonej decyzji skład orzekający stwierdził, że została ona wydana z naruszeniem prawa i stąd skarga zasługuje na uwzględnienie. W myśl art. 30 ust. 9 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Zgodne więc z treścią wspomnianego przepisu obowiązkiem organu jest przeprowadzenie postępowania dowodowego celem ustalenia sytuacji rodzinnej wnioskodawczyni i rozstrzygnięcie czy zachodzą szczególne okoliczności, które uzasadniałyby umorzenie pobranych świadczeń. W ocenie Sądu, organ I instancji rozpatrując wniosek skarżącej o umorzenie nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego winien skupić się wyłącznie na badaniu, czy w sprawie zachodzą okoliczności, o których wspomina art. 30 ust. 9 i stąd niezrozumiałe jest zawarcie w uzasadnieniu decyzji argumentów dotyczące wyłudzenia pobranego świadczenia, gdyż takie uzasadnienie mogło się wyłącznie pojawić w decyzji uznającej dane świadczenie za nienależnie pobrane. Samorządowe Kolegium Odwoławcze rozpatrzyło przedmiotowe odwołanie dopiero po prawie dwóch latach. Opóźnienie nie zostało zawinione przez skarżącą, a przyczyna leżała wyłącznie po stronie organów. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądów administracyjnych wypracowanym na tle stosowania art. 15 i art. 138 Kodeksu postępowania administracyjnego, zasada dwuinstancyjnego postępowania administracyjnego nakazuje organowi odwoławczemu, aby nie tylko odniósł się do zarzutów zawartych w treści odwołania, ale aby ponownie rozpatrzył sprawę z uwzględnieniem aktualnego stanu faktycznego i prawnego. Zdaniem Sądu, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w zaskarżonej decyzji w ogóle nie odniosło się do stanu faktycznego, który mógł zmienić się po upływie prawie dwóch lat, a uzasadnienie decyzji odwoławczej odnosi się wyłącznie do stanu faktycznego ustalonego w decyzji z [...] r. Takie działanie organu jest niezgodne z art. 15 i art. 138 K.p.a. Sąd zauważa też, że organy administracji ponownie rozpatrując sprawę muszą też mieć na względzie art. 30 ust. 3 ustawy o świadczeniach rodzinnych dotyczący okresu przedawnienia należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 c oraz art. 135 ustawy Prawo postępowaniu przed sądami administracyjnymi uchylił decyzję organów obu instancji.