II SA/Sz 416/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Maria Mysiak (spr.), Sędzia WSA Marzena Iwankiewicz, Sędzia NSA Stefan Kłosowski, Protokolant starszy sekretarz sądowy Małgorzata Płocharska-Małys, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 9 października 2014 r. sprawy ze skargi K. O. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia oddala skargę. Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia [...] r., nr [...] , na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 Kodeksu postępowania administracyjnego w związku z art. 30 ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992 ze zm.), po rozpatrzeniu odwołania K. O., utrzymało w mocy decyzję Marszałka Województwa z dnia [...] r., [...] w sprawie ustalenia K. O. wysokości świadczenia nienależnie pobranego, za okres od [...] r., w kwocie [...] zł. Powyższa decyzja organu odwoławczego zapadła w następującym stanie faktycznym. Burmistrz Miasta i Gminy decyzją z dnia [...] r., nr [...] , po rozpatrzeniu wniosku K. O. z dnia [...] r., przyznał stronie zasiłek rodzinny na syna O. O. wraz z dodatkiem do zasiłku z tytułu opieki nad dzieckiem w czasie korzystania z urlopu wychowawczego na okres od dnia [...] Pismem z dnia 14 czerwca 2013 r. Marszałek Województwa poinformował organ I instancji, że w sprawie K. i A. O. od stycznia 2007 r. mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego w związku z podjęciem zatrudnienia przez A. O. na terenie N. Wobec powyższego, Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia [...] r., nr [...] , działając na podstawie art. 156 § 1 pkt 1 K.p.a., stwierdziło nieważność decyzji z dnia 25 września 2007 r., bowiem wydana została przez organ niewłaściwy. Wniosek strony z dnia 20 sierpnia 2007 r. przekazany został natomiast Marszałkowi Województwa do rozpatrzenia, jako organowi właściwemu do wydawania decyzji administracyjnych w sprawach świadczeń rodzinnych realizowanych w związku z koordynacją systemów zabezpieczenia społecznego w przypadku przemieszczania się osób w granicach Unii Europejskiej i Europejskiego Obszaru Gospodarczego. Marszałek Województwa decyzją z dnia [...] r., [...] odmówił K. O. przyznania na syna O. O. prawa do zasiłku rodzinnego wraz z dodatkiem do zasiłku z tytułu opieki nad dzieckiem w okresie korzystania z urlopu wychowawczego, w okresie od dnia [...] r. Od decyzji tej strona nie wniosła odwołania, a tym samym stała się ona ostateczna. Następnie decyzją z dnia [...] r., [...] Marszałek Województwa ustalił, że świadczenia rodzinne wypłacone K. O. na syna O. O. , w okresie od dnia [...] r., w łącznej kwocie [...] zł są świadczeniami nienależnie pobranymi. W uzasadnieniu decyzji organ I instancji, powołując się na treść art. 30 ust. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych, podał, że małżonek wnioskodawczyni od stycznia 2007 r. rozpoczął zatrudnienie na terenie N. K. O. nie zgłosiła tego faktu w Miejsko-Gminnym Ośrodku Pomocy Społecznej pomimo że we wniosku o zasiłek rodzinny z dnia 24 sierpnia 2007 r. była prawidłowo pouczona o konieczności niezwłocznego powiadomienia podmiotu realizującego świadczenia rodzinne między innymi w przypadku wyjazdu członka rodziny poza granicę RP, czy uzyskania dochodu. Doprowadziło to do wypłaty polskich świadczeń rodzinnych, stwierdzenia nieważności decyzji przez SKO i w dalszej konsekwencji do przekazania sprawy do ponownego rozpatrzenia Marszałkowi Województwa oraz odmowę prawa do tych świadczeń w okresie od dnia [...] Mając na uwadze powyższe, organ ten stwierdził, że strona nie była uprawniona do świadczeń rodzinnych w Polsce we wskazanym okresie, a świadczenia wypłacone w tym okresie są świadczeniami nienależnie pobranymi. K. O. odwołała się od powyższej decyzji podnosząc, że organ I instancji nie zapewnił jej możliwości czynnego udziału w sprawie, czym naruszył art. 9 i 10 K.p.a. Strona zarzuciła organowi I instancji nieprawidłowe zastosowanie w jej sprawie art. 30 ust. 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych, dowodząc, że nie wystąpiły w jej przypadku okoliczności wymienione w tym przepisie, uprawniające do uznania, że pobrała świadczenia rodzinne nienależnie. Organ odwoławczy, po rozpoznaniu odwołania, w motywach wymienionego na wstępie rozstrzygnięcia zacytował treść art. 30 ust. 1 i ust. 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych i stwierdził, że w niniejszej sprawie wystąpiły okoliczności wymienione w art. 30 ust. 2 pkt 2 ww. ustawy. Jak bowiem stanowi ten przepis, za nienależnie pobrane świadczenia uważa się świadczenia rodzinne przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia. W ocenie organu odwoławczego, już w momencie wydawania przez organ I instancji decyzji z dnia [...] ., przyznającej K. O. świadczenia rodzinne na syna O. O., istniały okoliczności powodujące, że świadczenia te jej nie przysługiwały. Zostało to wykazane w decyzji ostatecznej Marszałka Województwa z dnia [...] r., której to decyzji K. O. nie zakwestionowała, tj. nie złożyła od niej odwołania w przepisanym terminie. Odnosząc się do zarzutów odwołania Kolegium uznało, że nie są one słuszne. Zdaniem organu, K. O. wypełniając wniosek z dnia 20 sierpnia 2007 r. podpisała oświadczenie, w którym zobowiązała się do poinformowania podmiotu wypłacającego świadczenia rodzinne m.in. o wyjeździe członka rodziny poza granicę Rzeczypospolitej Polskiej oraz o uzyskaniu dochodu. Podpisując to oświadczenie musiała sobie zdawać sprawę z tego, że organ właściwy nie ma wiedzy o fakcie wykonywania przez jej męża pracy w N. Pomimo tego nie poinformowała organu o powyższym, ujawniając jedynie swoje dochody wykazane w zaświadczeniu naczelnika urzędu skarbowego oraz fakt posiadania przez jej męża gospodarstwa rolnego. W ocenie Kolegium, odwołująca się świadomie wprowadziła w błąd organ, zatajając dochody uzyskiwane przez męża z pracy wykonywanej w N. Odnosząc się do zarzutu naruszenia przez organ I instancji art. 9 i 10 K.p.a., Kolegium wyjaśniło, że pismem z dnia 11 marca 2014 r., działając w trybie art. 10 § 1 K.p.a., w celu naprawienia uchybienia organu I instancji w tym zakresie, poinformowało stronę o możliwości zapoznania się z aktami przedmiotowej sprawy i wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów w siedzibie Kolegium. Strona z możliwości tej jednak nie skorzystała. K. O. decyzję z dnia 27 marca 2014 r. zaskarżyła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego wnosząc, o jej uchylenie, jak i o uchylenie poprzedzającej ją decyzji organu I instancji. W skardze zarzuciła, że organ przyznający świadczenia nie dał jej możliwości zapoznania się treścią wniosku i zawartego w nim oświadczenia, albowiem odpis tego wniosku wraz z oświadczeniem nie został jej wydany przy jego składaniu. Skarżąca zakwestionowała prawidłowość pouczenia o okolicznościach wyłączających prawo do pobierania świadczeń rodzinnych. Wskazała, że na dzień składania wniosku nie miała świadomości, że świadczenia rodzinne, o które wnioskowała mogą być uznane za nienależnie pobierane i jakie sankcje grożą za ewentualne wprowadzenie organu w błąd. Podniosła nadto, że nie pamięta nawet, jakie podpisywała formularze, z uwagi na fakt, że wyżej wskazane dokumenty nie zostały jej nigdy wydane, a treść pism, które podpisywała nie była jej wyjaśniana przez pracownika organu. Organ właściwy w sprawie uznania świadczenia za nienależnie pobrane, nie ustalił w toku postępowania, czy zainteresowana ubiegając się o świadczenie wiedziała lub obiektywnie mogła wiedzieć, że nie przysługiwało jej prawo do pobierania świadczenia. Organ nie podjął żadnych czynności w celu wyjaśnienia tej kwestii. K. O. wyjaśniła, że na dzień składania wniosku znajdowała się w trudnej sytuacji życiowej. Mąż w domu był jedynie gościem i nie informował jej co robi, gdzie przebywa i czy osiąga dochody. Dlatego też nie wiedziała jaka tak naprawdę jest sytuacja materialna jej męża. Wiedziała jedynie, że mąż posiada gospodarstwo rolne, co też podała. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji. Na rozprawie w dniu 9 października 2014 r. pełnomocnik skarżącej zarzuciła naruszenie art. 107 § 3 K.p.a. i powołując się na wyrok wojewódzkiego sądu administracyjnego o sygn. akt II SA/Op 326/12 wniosła o uchylenie także decyzji Marszałka Województwa z dnia [...] r., nr [...] . Wojewódzki Sąd Administracyjny z w a ż y ł, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawa nie stanowi inaczej. W myśl art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), dalej zwanej "P.p.s.a.", sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Przedmiotem kontroli sądowej jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r., utrzymująca w mocy decyzję Marszałka Województwa z dnia [...] r., w której ustalono, że kwota [...] zł wypłacona K. O. z tytułu przyznanego zasiłku rodzinnego na okres od dnia [...] r. wraz z dodatkiem do zasiłku rodzinnego z tytułu opieki nad dzieckiem w okresie korzystania z urlopu wychowawczego jest świadczeniem nienależnie pobranym. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006 r., nr 139, poz. 992 ze zm.), zwanej dalej "ustawą". W myśl art. 30 ust. 2 ustawy za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się: 1) świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania; 2) świadczenia rodzinne zostały przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia; 3) świadczenia rodzinne wypłacone w przypadku, o którym mowa w art. 23a ust. 5, za okres od dnia, w którym osoba stała się uprawniona do świadczeń rodzinnych w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, do dnia wydania decyzji o uchyleniu decyzji przyznającej świadczenia rodzinne; 4) świadczenia rodzinne przyznane na podstawie decyzji, której następnie stwierdzono nieważność z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa albo świadczenie rodzinne przyznane na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wynika wznowienia postępowania i osobie odmówiono praw do świadczenia rodzinnego. Stosownie natomiast do treści art. 30 ust. 1 ustawy osoba, która pobrała nienależne świadczenia rodzinne jest obowiązana do ich zwrotu. Z kolei art. 25 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych wyraźnie obliguje osobę pobierającą świadczenie rodzinne do niezwłocznego powiadomienia organu wypłacającego świadczenia rodzinne o zmianach w liczbie członków rodziny, uzyskaniu dochodu lub innych zmianach mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych osoby. W realiach rozpoznawanej sprawy należy stwierdzić, że Samorządowe Kolegium Odwoławcze badając w trybie odwoławczym przedmiotową sprawę wykazało, że przyznanie K. O. świadczeń rodzinnych za okres od [...] r. nastąpiło w wyniku świadomego wprowadzenia w błąd organu pierwszej instancji. Kwestia ta stanowi istotę sporu w niniejszej sprawie. Skarżąca zakwestionowała bowiem prawidłowość pouczenia o okolicznościach wyłączających prawo do pobierania świadczeń rodzinnych. Po pierwsze, zwrócić należy uwagę na okoliczność, że skarżąca pobierała już świadczenia rodzinne w poprzednim okresie zasiłkowym, tj. za rok 2006/2007, przyznane jej decyzjami Burmistrza Miasta i Gminy z dnia 9 października 2006 r. oraz z dnia 25 października 2006 r. Procedura ubiegania się o ten rodzaj świadczenia była zatem skarżącej znana. Znana była jej zatem treść formularza, który należało w takiej sytuacji wypełnić. Treść formularza – wniosku o ustalenie prawa do zasiłku rodzinnego oraz dodatków do zasiłku rodzinnego sformułowana jest przy tym w sposób prosty i zawiera stosowne pouczenie. Skarżąca wiedziała również, jakie dokumenty należy organowi przedłożyć składając przedmiotowy wniosek. Po drugie, K. O. składając wniosek o przyznanie ww. świadczeń własnoręcznym podpisem potwierdziła fakt zapoznania się z warunkami uprawniającymi ją do uzyskania tych świadczeń oraz z treścią pouczenia zamieszczonego na druku wniosku, a przede wszystkim oświadczyła, że dane, które podała są prawdziwe. Wobec powyższego uznać należy, że skarżąca została prawidłowo pouczona o okolicznościach powodujących brak prawa do wnioskowanych świadczeń. Natomiast jeżeli skarżąca nie zrozumiała pouczenia, to nie powinna była składać pod nim podpisu. W takiej sytuacji mogła domagać się od pracownika organu przyjmującego jej wniosek wyjaśnienia jego treści. Złożenie przez skarżącą podpisu pod pouczeniem i oświadczeniem, w ocenie Sądu, stanowi dowód na zrozumienie i przyjęcie do wiadomości treści tego pouczenia. Żaden przepis ustawy o świadczeniach rodzinnych nie nakłada na organ obowiązku ustalania, czy strona wnosząca o przyznanie świadczenia rodzinnego zrozumiała treść pouczenia, które podpisała. Takiej powinności organu nie da się także wyprowadzić z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 K.p.a. (por.: wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 grudnia 2011 r., sygn. akt I OSK 1325/11). Podkreślenia również wymaga, że istotą obowiązku określonego w art. 9 K.p.a. dotyczącego pouczania strony przez organ o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie jej praw i obowiązków, jest dbanie o to, aby strona - z powodu nieznajomości prawa - nie poniosła szkody. W sytuacji natomiast, gdy stronie znane są odpowiednie regulacje prawne, to należy przyjąć, że osoba taka wiedziała, a przynajmniej mogła wiedzieć, że fakty na które powołuje się (podaje poprzez wypełnienie sformalizowanego wniosku) były istotne dla sprawy (por.: wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 12 listopada 2009 r., sygn. akt I OSK 472/09). Z akt sprawy wynika, że z pouczeniem skarżąca zapoznała się w dniu 20 sierpnia 2007 r., natomiast zasiłek rodzinny wraz z dodatkiem wychowawczym pobierała od dnia [...] r. Bezsporne jest również to, że wypełniony i własnoręcznie podpisany przez skarżącą formularz wniosku o ustalenie prawa do wnioskowanych zasiłków zawierał pouczenie między innymi o tym, że należy poinformować organ w przypadku wyjazdu członka rodziny poza granice kraju. Mimo takiego pouczenia skarżąca nie dopełniła obowiązku poinformowania organu o podjęciu przez jej męża zatrudnienia na terenie N. od [...] r. i tym samym o uzyskaniu przez niego dochodu. W świetle powyższego z zestawienia dat wynika bezspornie, że K. O. podpisując oświadczenie zawarte we wniosku z dnia [...] r. musiała zdawać sobie sprawę, że właściwy organ przyznający jej wnioskowane świadczenia nie posiadał wiedzy o powyższym fakcie. W ocenie Sądu skarżąca znała przepisy regulujące sposób przyznawania świadczeń rodzinnych i podając nieprawdę wprowadziła organ w błąd. Podjęcie negatywnej dla strony decyzji nie może być interpretowane w kategoriach niezrozumienia pouczenia. Skarżąca mogła też na zasadach ogólnych zapoznać się ze zgromadzonym w jej sprawie materiałem dowodowym lub skorzystać z innych form czynnego udziału w postępowaniu między innymi w celu wyjaśnienia powstałych wątpliwości. Organ nie miał natomiast obowiązku wydania jej z urzędu kserokopii formularza – wniosku z chwilą jego złożenia. Odnosząc się do wniosku pełnomocnika strony o uchylenie decyzji Marszałka Województwa z dnia [...] r., nr [...] wyjaśnić trzeba, że postępowanie w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia należy odróżnić od postępowania prowadzonego w sprawie ustalenia prawa do zasiłku rodzinnego oraz dodatków do tego zasiłku, już chociażby z tego względu, że postępowanie w sprawie ustalenia, że pobrane świadczenia są nienależne jest niejako następczym postępowaniem względem wcześniejszego postępowania o ustalenie praw do tych świadczeń. Obydwa te postępowania są od siebie odrębne, na co wskazuje treść podejmowanych rozstrzygnięć oraz odmienność przewidzianych przez ustawodawcę przesłanek. W tej sytuacji wniosek o uchylenie ww. decyzji nie mógł odnieść zamierzonego skutku. Reasumując wskazać trzeba, że Samorządowe Kolegium Odwoławcze w pełni wyjaśniło zarówno stan faktyczny sprawy będący podstawą rozstrzygnięcia, jak i dokonało prawidłowej oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego. Tym samym Sąd nie dopatrzył się naruszenia art. 7, 77 i 80 K.p.a. W tym stanie rzeczy, skoro podniesione w skardze zarzuty nie mogły odnieść zamierzonego skutku, a jednocześnie brak jest okoliczności, które z urzędu należałoby wziąć pod rozwagę, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie orzekł, jak w sentencji na podstawie art. 151 P.p.s.a.