II SA/Sz 447/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Stefan Kłosowski, Sędziowie Sędzia WSA Barbara Gebel,, Sędzia WSA Katarzyna Grzegorczyk-Meder (spr.), Protokolant starszy sekretarz sądowy Katarzyna Skrzetuska-Gajos, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 23 czerwca 2016 r. sprawy ze skargi P. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego stypendium szkolnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta S. z dnia [...] nr [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze w S. decyzją z dnia [...] r. nr[...] , na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2016 r. poz. 23), zwanej dalej "k.p.a." oraz art. 90o ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (Dz.U. z 2015 r. poz. 2156 ze zm.), po rozpatrzeniu odwołania P. M. od decyzji Prezydenta Miasta S. z dnia [...] r. nr [...] w sprawie zwrotu nienależnie pobranego stypendium szkolnego, utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Z uzasadnienia decyzji oraz akt administracyjnych załączonych do skargi wynika, że w dniu [...] r. P. M. złożył wniosek o przyznanie stypendium szkolnego, z którego wynikało, że jest on studentem pierwszego roku w S.. Organ I instancji pismem z dnia 14 listopada 2014 r. wezwał wnioskodawcę do przedłożenia zaświadczenia ze szkoły o kontynuowaniu nauki, a po jego przedłożeniu ( zaświadczenie wystawione przez pracownika Wydziału [...] w S. z dnia [...] r.) decyzją z dnia [...] r. przyznał P. M. jako uczniowi [...] , stypendium szkolne w kwocie po [..] zł miesięcznie na okres od [...] r. Pismem z dnia [..] r. Prezydent Miasta S. wystąpił z wnioskiem do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S. o stwierdzenie nieważności decyzji z dnia [...] r. na podstawie art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. wskazując, że stypendium szkolne zostało przyznane osobie, która jest studentem i nie posiada uprawnień do otrzymania świadczenia na podstawie art. 90b ust. 3 pkt 1 ustawy o systemie oświaty. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w S. decyzją z dnia [...] r. nr [...] na podstawie art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. stwierdziło nieważność decyzji Prezydenta Miasta S. z dnia [...] r. o przyznaniu P. M. stypendium szkolnego. W uzasadnieniu decyzji organ podał, że P. M. nie jest uczniem żadnej ze szkół wymienionych w przepisie art. 90b ust. 3 ustawy o systemie oświaty, jest studentem i z tego powodu decyzja przyznająca stypendium szkolne została wydana z rażącym naruszeniem powołanego przepisu oraz art. 90c ust. 2 ustawy o systemie oświaty. W dniu [...] r. Prezydent Miasta S. wszczął postępowanie w sprawie w sprawie zwrotu przez P. M. nienależnie pobranego stypendium szkolnego za okres od [..] r. w kwocie [...] zł. Następnie, decyzją z dnia [...] r. nr[...] , na podstawie art. 90b ust. 3, 90c ust. 2 i 90o ust. 6 ustawy o systemie oświaty, organ I instancji określił wysokość należności podlegającej zwrotowi z tytułu nienależnie pobranego stypendium szkolnego w kwocie [...] zł oraz nakazał zwrot ww. kwoty w terminie 15 dni od doręczenia decyzji na wskazane w decyzji konto bankowe. Od decyzji Prezydenta Miasta S. z dnia [...] r. odwołał się P. M. wnosząc o jej uchylenie. Podniósł, że składając wniosek złożył wymagane dokumenty i otrzymał stypendium, które przeznaczył na cele edukacyjne i w całości spożytkował. Podał również, że jako osoba ucząca się nie ma możliwości zebrania środków na zwrot stypendium. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w S. rozpoznając sprawę przytoczyło treść przepisów art. 90b ust. 3, art. 90c ust. 2 pkt 1 i art. 90d ustawy o systemie oświaty i wskazało, że trudna sytuacja materialna rodziny P. M., którą wykazał w dokumentach ubiegając się o przyznanie stypendium, nie uprawniała do przyznania stypendium szkolnego, tym bardziej, że składając wniosek był już studentem w S. Z tego powodu Kolegium stwierdziło nieważność decyzji o przyznaniu stypendium, natomiast z art. 90o ustawy o systemie oświaty wynika obowiązek zwrotu nienależnie pobranego świadczenia. Nie ma przy tym znaczenia, że przyznanie świadczenia nienależnego nastąpiło z winy strony, bądź też z winy organu przyznającego stypendium. Na powyższą decyzję P. M. wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w S. domagając się jej uchylenia i przekazania sprawy do ponownego rozpatrzenia organowi administracji. W uzasadnieniu skargi podał, że nie wiedział, iż ze względu na to że jest studentem stypendium mu nie przysługuje, a świadczenie otrzymał w następstwie błędu pracownika organu. Podał, iż stypendium przeznaczył na zakup podręczników i materiałów potrzebnych do edukacji oraz, że nie jest w stanie zwrócić otrzymanego stypendium z powodu trudnej sytuacji finansowej. Skarżący wskazał nadto, że na podstawie art. 90o ust. 7 ustawy o systemie oświaty, w przypadkach szczególnych, zwłaszcza jeżeli zwrot wydatków na udzielone stypendium szkolne w całości lub w części stanowiłby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ może odstąpić od żądania takiego zwrotu. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w S. w odpowiedzi na skargę wniosło o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w S. zważył, co następuje: Wniesiona skarga okazała się zasadna. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w S. stwierdziło nieważność decyzji Prezydenta Miasta S. z dnia [...] r. przyznającej P. M. stypendium szkolne, albowiem przepisy ustawy o systemie oświaty w art. 90b ust. 1 i 3 jednoznacznie wskazują, że podmiotami uprawnionymi do otrzymania pomocy materialnej są uczniowie. Poza sporem jest, że skarżący w dacie składania wniosku o przyznanie stypendium nie był już uczniem, albowiem został przyjęty na pierwszy rok studiów na Wydziale [...] w S. i fakt ten został potwierdzony zaświadczeniem wystawionym przez szkołę wyższą w dniu [...] r. Dokładna analiza wniosku i załączonych dokumentów przez pracownika organu winna skutkować wydaniem decyzji odmawiającej przyznania świadczenia. Skoro jednak świadczenie zostało przyznane, to wobec rażącego naruszenia prawa przez organ I instancji przy wydawaniu decyzji, należało stwierdzić jej nieważność. Z przepisu art. 90o ust. 5 ustawy o systemie oświaty wynika, że należności z tytułu nienależnie pobranego stypendium szkolnego podlegają ściągnięciu w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Jakkolwiek ustawa o systemie oświaty nie zawiera definicji legalnej "należności z tytułu nienależnie pobranego stypendium", to przyjąć należy, że pojęcie to ma charakter obiektywny i występuje m.in. wówczas, gdy zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy po jego przyznaniu podstawa taka przestała istnieć. Taka sytuacja wystąpiła w rozpoznawanej sprawie. W myśl art. 90o ust. 6 ustawy o systemie oświaty, wysokość należności podlegającej zwrotowi oraz termin zwrotu tej należności ustala się w drodze decyzji administracyjnej. Organy orzekające w sprawie w drodze decyzji ustaliły, że stypendium pobrane przez skarżącego od [...] r. w kwocie [...] zł jest świadczeniem nienależnie pobranym i skarżący ma obowiązek dokonania jego zwrotu na wskazane konto bankowe. W ocenie sądu, organy dokonały niewłaściwej interpretacji upoważnienia ustawowego, albowiem przepis art. 90o ust. 6 uprawnia do ustalenia należności podlagającej zwrotowi, czyli takiej należności, która została wypłacona bez podstawy prawnej ( brak przepisu uprawniającego do wypłacenia pomocy materialnej studentowi), nie zaś zwrotu należności nienależnie pobranej, w którym to pojęciu mieści się świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Używanie pojęć "świadczenie nienależne" i "świadczenie nienależnie pobrane" naprzemiennie jest nieuprawnione, albowiem inne przesłanki organ ocenia przy użyciu pierwszego z przedstawionych pojęć, inne zaś wtedy, gdy bada kwestie dotyczące woli lub świadomości strony przy podejmowaniu określonych działań. W niniejszej stronie świadczeniem nienależnym jest kwota [...] zł, którą organ prawidłowo ustalił i której zwrotu się domagał. Tym nie mniej zaskarżona decyzja oraz decyzja ja poprzedzająca nie są prawidłowe, albowiem organ domagając się zwrotu należności pominął przepis art. 90o ust. 7, z którego wynika, że w przypadkach szczególnych, zwłaszcza jeżeli zwrot wydatków na udzielone stypendium szkolne w całości lub w części stanowiłby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ może odstąpić od żądania takiego zwrotu. Z przepisów ustawy o systemie oświaty nie wynika, że zastosowanie instytucji odstąpienia od żądania zwrotu możliwe jest dopiero w sytuacji, gdy decyzja dotycząca zwrotu stanie się ostateczna. Oznacza to, że organ rozpoznając sprawę nienależnego świadczenia ma możliwość dokonania oceny i rozpatrzenia z urzędu również kwestii skutków żądania zwrotu dla osoby zobowiązanej. Z akt administracyjnych sprawy wynika, że rodzina skarżącego korzysta ze świadczeń pomocy społecznej a zatem istnieją przesłanki ku temu, by stwierdzić, że ze względu na sytuację dochodową P. M. domaganie się zwrotu stypendium mogłoby stanowić dla zobowiązanego nadmierne obciążenie. Na powyższe okoliczności skarżący powoływał się już w odwołaniu od decyzji organu I instancji, jednakże organ odwoławczy kwestią tą się nie zajął, niepotrzebnie natomiast dywagował na temat przesłanek otrzymania stypendium, która to kwestia w tej sprawie nie miała już tak istotnego znaczenia jakie jej przypisał organ. Dokładna lektura treści odwołania, w kontekście treści art. 90o ust. 7 ustawy o systemie oświaty, mogłaby natomiast naprowadzić organ na konieczność rozpatrzenia sprawy również na podstawie tego przepisu, w tym do zażądania niezbędnych wyjaśnień w celu ustalenia sytuacji ekonomicznej skarżącego. Kwestia zastosowania powołanego wyżej przepisu art. 90o ust. 7 została również całkowicie pominięta przez organ I instancji, który w istocie poprzez wadliwą ocenę wniosku i złożonych dokumentów przez pracownika doprowadził do wydania niezgodnej z prawem decyzji skutkującej wypłatą nienależnego świadczenia. W tym stanie rzeczy skoro organy orzekające w sprawie naruszając przepisy art. 7 i 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a. nie ustaliły należycie stanu faktycznego sprawy co skutkowało pominięciem przepisu art. 90o ust. 7 ustawy o systemie oświaty, zaskarżoną decyzję oraz decyzję ją poprzedzającą należało uchylić na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w związku z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz.U. z 2016 r. poz. 718 ), o czym Wojewódzki Sąd Administracyjny w S. orzekł w sentencji wyroku.