II SA/Sz 478/25

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Wiesław Drabik Sędziowie Sędzia WSA Marzena Iwankiewicz, Asesor WSA Joanna Świerzko-Bukowska (spr.) Protokolant starszy inspektor sądowy Joanna Białas-Gołąb po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 27 listopada 2025 r. sprawy ze skargi L. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 3 stycznia 2025 r. nr 010070/680/4669536/2022 w przedmiocie świadczenia wychowawczego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 13 marca 2024 r. nr 010070/680/4669536/2022 W dniu 11 kwietnia 2022 r. L. K. (dalej: "skarżąca") złożyła wniosek o świadczenie wychowawcze na syna M. K.. Zakład Ubezpieczeń Społecznych (dalej: "ZUS") wydał w dniu 13 czerwca 2022 r. informację, w której przyznał skarżącej świadczenie wychowawcze na syna M. K. na okres od 1 kwietnia 2022 r. do 31 maja 2022 r. w kwocie 500 zł miesięcznie. Pismem z dnia 11 grudnia 2023 r. ZUS wezwał skarżącą do uzupełnienia wniosku z dnia 11 kwietnia 2022 r. o dokument, który potwierdzi legalny pobyt oraz dostęp do rynku pracy w Polsce, ważny na dzień składania wniosku, tj. 11 kwietnia 2022 r., wskazując, że takim dokumentem może być: 1. karta stałego pobytu, 2. Wiza 18 + Karta Polaka, 3. Paszport z pieczątką złożenia wniosku o pobyt + Oświadczenie o powierzeniu wykonywania pracy cudzoziemcowi z portalu GOV.pl, dłuższe niż okres 6 miesięcy, 4. Wiza 23,21, 5. Zezwolenie typu A lub B na pracę cudzoziemca na terytorium Polski wydane przez Wojewodę, 6. Zaświadczenie wydane przez Urząd do Spraw Cudzoziemców potwierdzający ochronę tymczasową / uzupełniająca / humanitarną, 7. karta pobytu rezydenta długoterminowego Unii Europejskiej, 8. karta pobytu z adnotacją "dostęp do rynku pracy" - dokument potwierdza, że cudzoziemiec przebywa w Polsce na podstawie zezwolenia na pobyt czasowy oraz posiada zezwolenie na pracę w Polsce albo jest zwolniony z obowiązku posiadania zezwolenia na pracę, 9. karta pobytu z adnotacją "ICT" - dokument potwierdza, że cudzoziemiec przebywa w Polsce na podstawie zezwolenia na pobyt czasowy w celu wykonywania pracy w ramach przeniesienia wewnątrz przedsiębiorstwa, 10. karta pobytu z adnotacją "MOBILE - ICT" - dokument potwierdza, że cudzoziemiec przebywa w Polsce na podstawie zezwolenia na pobyt czasowy w celu mobilności długoterminowej, 11. dokument pobytowy z adnotacją "ICT" - dokument potwierdza, że cudzoziemiec przebywa w Polsce w związku z korzystaniem z mobilności krótkoterminowej, 12. karta pobytu z adnotacją "NAUKOWIEC" - dokument potwierdza, że cudzoziemiec przebywa w Polsce na podstawie zezwolenia na pobyt czasowy w celu prowadzenia badań naukowych, 13. karta pobytu z adnotacją "NAUKOWIEC - MOBILNOŚĆ" - dokument potwierdza, że cudzoziemiec przebywa w Polsce na podstawie zezwolenia na pobyt czasowy w celu mobilności długoterminowej naukowca, 14. wiza krajowa z adnotacją "NAUKOWIEC" - dokument potwierdza, że cudzoziemiec przebywa w Polsce na podstawie wizy krajowej w celu prowadzenia badań naukowych lub prac rozwojowych, 15. dokument pobytowy z adnotacją "NAUKOWIEC" lub wiza długoterminowa z adnotacją "NAUKOWIEC" - dokument potwierdza, że cudzoziemiec przebywa w Polsce w związku z korzystaniem z mobilności krótkoterminowej naukowca, 16. karta pobytu z adnotacją "NIEBIESKA KARTA UE"- dokument potwierdza, że cudzoziemiec przebywa w Polsce na podstawie zezwolenia na pobyt czasowy udzielonego w związku z wykonywaniem pracy w zawodzie wymagającym wysokich kwalifikacji, 17. karta pobytu członka rodziny obywatela UE albo karta stałego pobytu członka rodziny obywatela UE - jeżeli przebywa on w Polsce jako członek rodziny obywatela UE/EFTA, 18. dokument potwierdzający objęcie obywatela Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej Umową o wystąpieniu Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej z Unii Europejskiej, np. zaświadczenie o zarejestrowaniu pobytu z adnotacją "Art. 50 TUE, Art. 18 ust. 4 Umowy Wystąpienia" lub "Art. 50 TUE - pracownik przygraniczny". W piśmie tym wskazano, że brakujące dokumenty należy doręczyć w terminie 30 dni od dnia otrzymania wezwania. Jako podstawę prawną wezwania wskazano art. 19 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowaniu dzieci (Dz. U. z 2022 r., poz. 1577 ze zm., dalej: "u.p.p.w.d."). W dniu 13 marca 2024 r. ZUS wydał decyzję nr 010070/680/4669536/2022, w której uchylił przyznane skarżącemu prawo do świadczenia wychowawczego na syna M. K. od 1 kwietnia 2022 r. do 31 maja 2022 r. Organ wskazał, że skarżąca nie odpowiedziała na wezwanie z dnia 11 grudnia 2023 r. i nie dostarczyła dokumentu potwierdzającego legalny pobyt i dostęp do rynku pracy w Polsce w okresie od 11 kwietnia 2022 r. Ponadto ZUS podał, że wypłacone skarżącej świadczenie wychowawcze za ww. okres stanowi nienależnie pobrane świadczenie, o którym mowa w art. 25 ust. 2 u.p.p.w., które skarżąca powinna wpłacić na rachunek bankowy ZUS, z którego środki zostały wypłacone. Organ wskazał jako podstawę prawną decyzji – ustawę z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci oraz pouczył o możliwości złożenia odwołania. Skarżąca złożyła odwołanie od ww. decyzji, w którym wskazała, że pracowała i legalnie przebywała w Polsce w okresie od 11 kwietnia 2022 r. do 31 maja 2022 r. i od 1 czerwca 2022 r. do 31 grudnia 2022 r. Do odwołania skarżąca załączyła skan umowy zlecenie oraz oświadczenia o powierzeniu wykonywania pracy cudzoziemcowi na okres od 26 stycznia 2022 r. do 24 lipca 2022 r. Dodatkowo skarżąca w dniu 14 marca 2024 r. przedłożyła w ZUS umowy zlecenia, decyzję Wojewody Zachodniopomorskiego z dnia 25 listopada 2022 r. o udzieleniu skarżącej zezwolenia na pobyt czasowy i pracę na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej do dnia 24 maja 2024 r., kartę pobytu nr [...] wydanej przez Wojewodę Zachodniopomorskiego w dniu 31 stycznia 2023 r., a następnie w dniu 27 maja 2024 r. przesłała skan potwierdzenia odbioru korespondencji skierowanej przez nią do Zachodniopomorskiego Urzędu Wojewódzkiego. Decyzją z dnia 3 stycznia 2025 r., nr 010070/680/4669536/2022 Prezes ZUS utrzymał w mocy decyzję ZUS z dnia 13 marca 2024 r. Organ odwoławczy stwierdził, że brak jest podstaw do uchylenia ww. decyzji ZUS, bowiem skarżąca nie przedłożyła dokumentu potwierdzającego jej legalny pobyt na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej we wnioskowanym okresie świadczeniowym. Organ wyjaśnił, że prawo do świadczenia wychowawczego przysługuje cudzoziemcom, m.in. posiadającym kartę pobytu z adnotacją "dostęp do rynku pracy", jeżeli zamieszkują z dziećmi na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, z wyłączeniem obywateli państw trzecich, którzy uzyskali zezwolenie na pracę na terytorium państwa członkowskiego na okres nieprzekraczający sześciu miesięcy, obywateli państw trzecich przyjętych w celu podjęcia studiów lub pracy sezonowej oraz obywateli państw trzecich, którzy mają prawo do wykonywania pracy na podstawie wizy. W przypadku braku powyższego dokumentu, który jednocześnie potwierdza dostęp do rynku pracy i legalny pobyt na terenie RP, świadczenie wychowawcze można przyznać również na podstawie dokumentu, który potwierdzi: a. legalność pobytu, którym w jej sytuacji może być, np.: 1. odcisk stempla w paszporcie (tzw. czerwona pieczątka wojewody) potwierdzający złożenie wniosku o udzielenie zgody na pobyt w Polsce, 2. zezwolenie na pobyt, 3. karta pobytu z dostępem do rynku pracy (dwie strony), 4. wiza, paszport, 5. zaświadczenie Szefa Urzędu do Spraw Cudzoziemców o korzystaniu z ochrony czasowej, 6. Karta Polaka + wiza, b. dostęp do rynku pracy w Polsce, tzn.: 1. zezwolenie na pracę, 2. oświadczenie o powierzeniu wykonywania pracy cudzoziemcowi ważne w okresie dłuższym niż 6 miesięcy, 3. powiadomienie o powierzeniu wykonywania pracy obywatelowi Ukrainy, który będzie wykonywał pracę na podstawie art. 22 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2022 r. o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa. Organ odwoławczy stwierdził, że przedłożony przez skarżącą skan dokumentu tj. powiadomienie o powierzeniu wykonywania pracy cudzoziemcowi w okresie 26 stycznia 2022 r do 24 lipca 2022 r. potwierdza jedynie, że skarżąca posiadała legalny dostęp do rynku pracy na terytorium RP ww. okresie. Skarżąca nie przedstawiła natomiast ważnego dokumentu, który potwierdza jej legalny pobyt na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Warunek legalności pobytu i dostępu do rynku pracy muszą zaś być spełnione jednocześnie. Brak spełnienia jednego z ww. warunków jest podstawą do odmowy przyznania prawa do ww. świadczenia. Jako podstawę prawną decyzji Prezes ZUS wskazał art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2024 r. poz. 572), art. 28 ust. 1 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2024 r. poz. 1576) oraz ustawę z dnia 22 marca 2022 r. o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa (Dz. U. z 2024 r. poz. 167 ze zm.). Na powyższą decyzję skarżąca złożyła do Sądu Okręgowego w Szczecinie skargę, w której zarzuciła naruszenie ustawy z dnia 22 marca 2022 r. o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa poprzez przyjęcie, że nie ma prawa do zasiłku na dziecko, które przybyło z Ukrainy do Polski po 23 lutego 2022 r. w związku z działaniami wojennymi. Skarżąca podniosła, że wniosek o świadczenie wychowawcze złożyła zgodnie z ustawą o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa. Wskazała, że jej syn przybył do Polski 27 lutego 2022 r., zaś ona na ten moment miała w paszporcie czerwony odcisk pieczątki Urzędu Wojewódzkiego z datą złożenia wniosku tj. 16 grudnia 2021 r., potwierdzający jej legalny pobyt na terytorium Polski oraz powiadomienie o powierzeniu wykonywania pracy cudzoziemcowi w okresie od 26 stycznia 2022 r. do 24 lipca 2022 r., potwierdzające, że posiadała legalny dostęp do rynku pracy na terytorium RP w ww. okresie. Skarżąca wniosła o zmianę zaskarżonej decyzji w całości poprzez przywrócenie prawa do świadczenia wychowawczego na okres świadczeniowy 2021/2022 r. na dziecko M. K. oraz zasądzenie od organu na jej rzecz zwrotu kosztów postępowania według norm przepisanych. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej odrzucenie, a w przypadku przekazania do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie o jej oddalenie. Postanowieniem z dnia 7 maja 2025 r., sygn. akt VI U 281/25 Sąd Okręgowy w Szczecinie przekazał sprawę do rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Szczecinie jako właściwemu do jej rozpoznania. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie zważył co następuje. Zgodnie z zasadami wynikającymi z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2024 r., poz. 1267) oraz art. 3 § 1 i art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2024 r., poz. 935 ze zm., dalej: "p.p.s.a.") sąd bada zaskarżone orzeczenie pod względem jego zgodności z obowiązującym prawem, zarówno materialnym jak i procesowym. Nie jest przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. decyzja podlega uchyleniu, jeśli sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (lit. a), naruszenie prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (lit. b), lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (lit. c). Stosownie zaś do art. 135 p.p.s.a. sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia. Przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja Prezesa ZUS utrzymująca w mocy decyzję ZUS uchylającą skarżącej prawo do świadczenia wychowawczego za okres od dnia 1 kwietnia 2022 r. do 31 maja 2022 r. Warunki nabywania prawa do świadczenia wychowawczego oraz zasady przyznawania i wypłacania tego świadczenia określa ustawa o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Przepisy u.p.p.w.d. przytoczono w brzmieniu obowiązującym w 2022 r. Stosownie do art. 1 ust. 2 u.p.p.w.d. prawo do świadczenia wychowawczego przysługuje: 1) obywatelom polskim; 2) cudzoziemcom: a) do których stosuje się przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, b) jeżeli wynika to z wiążących Rzeczpospolitą Polską dwustronnych umów międzynarodowych o zabezpieczeniu społecznym, c) przebywającym na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej na podstawie zezwolenia na pobyt czasowy udzielonego w związku z okolicznościami, o których mowa w art. 127 ustawy z dnia 12 grudnia 2013 r. o cudzoziemcach (Dz. U. z 2018 r. poz. 2094 i 2399 oraz z 2019 r. poz. 577 i 622), jeżeli zamieszkują z dziećmi na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, d) posiadającym kartę pobytu z adnotacją "dostęp do rynku pracy", jeżeli zamieszkują z dziećmi na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, z wyłączeniem obywateli państw trzecich, którzy uzyskali zezwolenie na pracę na terytorium państwa członkowskiego na okres nieprzekraczający sześciu miesięcy, obywateli państw trzecich przyjętych w celu podjęcia studiów lub pracy sezonowej oraz obywateli państw trzecich, którzy mają prawo do wykonywania pracy na podstawie wizy, e) przebywającym na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej: - na podstawie zezwolenia na pobyt czasowy, o którym mowa w art. 139a ust. 1 lub art. 139o ust. 1 ustawy z dnia 12 grudnia 2013 r. o cudzoziemcach, lub - w związku z korzystaniem z mobilności krótkoterminowej pracownika kadry kierowniczej, specjalisty lub pracownika odbywającego staż w ramach przeniesienia wewnątrz przedsiębiorstwa na warunkach określonych w art. 139n ust. 1 ustawy z dnia 12 grudnia 2013 r. o cudzoziemcach - jeżeli zamieszkują z dziećmi na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, z wyłączeniem cudzoziemców, którym zezwolono na pobyt i pracę na okres nieprzekraczający dziewięciu miesięcy, chyba że przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego lub dwustronne umowy międzynarodowe o zabezpieczeniu społecznym stanowią inaczej, f) przebywającym na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej: - na podstawie zezwolenia na pobyt czasowy, o którym mowa w art. 151 lub art. 151b ustawy z dnia 12 grudnia 2013 r. o cudzoziemcach, - na podstawie wizy krajowej w celu prowadzenia badań naukowych lub prac rozwojowych, - w związku z korzystaniem z mobilności krótkoterminowej naukowca na warunkach określonych w art. 156b ust. 1 ustawy z dnia 12 grudnia 2013 r. o cudzoziemcach - z wyłączeniem cudzoziemców, którym zezwolono na pobyt na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej przez okres nieprzekraczający sześciu miesięcy, chyba że przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego lub dwustronne umowy międzynarodowe o zabezpieczeniu społecznym stanowią inaczej, g) przebywającym na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej obywatelom Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej oraz członkom ich rodzin, o których mowa w art. 10 ust. 1 lit. b, d, e lub f umowy o wystąpieniu Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej z Unii Europejskiej i Europejskiej Wspólnoty Energii Atomowej (Dz. Urz. UE L 29 z 31.01.2020, str. 7, z późn. zm.). Zwrócić należy uwagę, że na podstawie art. 26 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 12 marca 2022 r. o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa (w brzmieniu na dzień złożenia wniosku), zwanej dalej: "ustawa o pomocy obywatelom Ukrainy", obywatelowi Ukrainy przebywającemu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, którego pobyt na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej jest uznawany za legalny na podstawie art. 2 ust. 1, przysługuje prawo do świadczenia wychowawczego, o którym mowa w ustawie z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2019 r. poz. 2407 oraz z 2021 r. poz. 1162, 1981 i 2270), jeżeli zamieszkuje z dziećmi na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, na zasadach i w trybie określonych w tych przepisach, z wyłączeniem warunku posiadania karty pobytu z adnotacją "dostęp do rynku pracy". Stosownie do art. 2 ust. 1 ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy, jeżeli obywatel Ukrainy, o którym mowa w art. 1 ust. 1, przybył legalnie na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w okresie od dnia 24 lutego 2022 r. do dnia określonego w przepisach wydanych na podstawie ust. 4 i deklaruje zamiar pozostania na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, jego pobyt na tym terytorium uznaje się za legalny w okresie 18 miesięcy licząc od dnia 24 lutego 2022 r. Do określenia okresu pobytu uznawanego za legalny stosuje się art. 57 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r. poz. 735, 1491 i 2052). Za legalny uznaje się także pobyt dziecka urodzonego na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej przez matkę, która jest osobą określoną w zdaniu pierwszym, w okresie dotyczącym matki. Celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych (art. 4 ust. 1 u.p.p.w.d.). Zgodnie z art. 5 ust. 1 u.p.p.w.d., świadczenie wychowawcze przysługuje osobom, o których mowa w art. 4 ust. 2, w wysokości 500 zł miesięcznie na dziecko. Postępowanie w sprawie świadczenia wychowawczego prowadzi oraz wypłaca Zakład Ubezpieczeń Społecznych. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może wyznaczyć do realizacji całości lub części zadań, o których mowa w ust. 1, jednostki organizacyjne Zakładu Ubezpieczeń Społecznych inne niż jednostki właściwe ze względu na miejsce zamieszkania osoby ubiegającej się lub otrzymującej świadczenie wychowawcze (art. 10 u.p.p.w.d.). Ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego oraz jego wypłata następują odpowiednio na wniosek matki, ojca, opiekuna faktycznego dziecka, opiekuna prawnego dziecka, dyrektora domu pomocy społecznej, rodziny zastępczej, osoby prowadzącej rodzinny dom dziecka, dyrektora placówki opiekuńczo-wychowawczej, dyrektora regionalnej placówki opiekuńczo-terapeutycznej albo dyrektora interwencyjnego ośrodka preadopcyjnego (art. 13 ust. 1 u.p.p.w.d.). Wniosek wraz załącznikami składa się do ZUS w postaci elektronicznej (art. 13 ust. 2 i następne u.p.p.w.d.). Przyznanie przez ZUS świadczenia wychowawczego nie wymaga wydania decyzji. ZUS udostępnia osobie ubiegającej się o świadczenie wychowawcze informację o przyznaniu świadczenia wychowawczego na jej profilu informacyjnym. Informacja o przyznaniu świadczenia wychowawczego lub zawiadomienie o umieszczeniu tej informacji na profilu informacyjnym mogą zostać przesłane przez ZUS osobie ubiegającej się o świadczenie wychowawcze na wskazany we wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego adres poczty elektronicznej lub numer telefonu (art.13a ust. 1 i 2 u.p.p.w.d.). W sprawach odmowy przyznania świadczenia wychowawczego, uchylenia lub zmiany prawa do świadczenia wychowawczego oraz nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego ZUS wydaje decyzję (art. 13a ust. 4 u.p.p.w.d.). ZUS może podejmować rozstrzygnięcia w sprawach świadczenia wychowawczego, w tym rozstrzygnięcia w sprawach indywidualnych, w oparciu o wyłącznie zautomatyzowane przetwarzanie danych osobowych, pod warunkiem zapewnienia stronie, której dotyczy podejmowane rozstrzygnięcie, prawa do otrzymania stosownych wyjaśnień co do podstaw podjętego rozstrzygnięcia oraz prawa do uzyskania interwencji ludzkiej, do wyrażenia własnego stanowiska i do zakwestionowania takiego rozstrzygnięcia (art. 14 ust. 10 u.p.p.w.d.). ZUS gromadzi dokumentację w sprawie świadczenia wychowawczego w systemie teleinformatycznym ZUS w formie dokumentów elektronicznych oraz skanów dokumentów papierowych i innych załączników do wniosków (art. 14 ust. 11 u.p.p.w.d.). ZUS udostępnia stronom postępowania, na ich wniosek, oraz organom uprawnionym na podstawie ustawy dokumentację zgromadzoną w sprawie świadczenia wychowawczego w formie wydruków z systemu teleinformatycznego lub w formie elektronicznej określonej przez ZUS, o ile strona postępowania lub inny organ ma techniczne możliwości odczytania tej dokumentacji. Tak udostępniona dokumentacja nie wymaga uwierzytelnienia (art. 14 ust. 12 u.p.p.w.d.). Wydruki dokumentów z systemu teleinformatycznego ZUS, w szczególności decyzje, wnioski oraz wezwania, mają moc równoważną z dokumentem elektronicznym znajdującym się w systemie teleinformatycznym ZUS i nie wymagają uwierzytelnienia w postępowaniach administracyjnych oraz w postępowaniach sądowych (art. 14 ust. 13 u.p.p.w.d.). Prawo do świadczenia wychowawczego ustalane jest na okres od dnia 1 czerwca do dnia 31 maja roku następnego (art. 18 ust. 1 u.p.p.w.d.). Prawo do świadczenia wychowawczego ustala się, począwszy od miesiąca, w którym wpłynął wniosek, do końca okresu, o którym mowa w ust. 1, nie wcześniej niż od dnia odpowiednio urodzenia się dziecka, objęcia dziecka opieką, przysposobienia dziecka lub faktycznego umieszczenia dziecka w domu pomocy społecznej albo w rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka, placówce opiekuńczo-wychowawczej, regionalnej placówce opiekuńczo-terapeutycznej albo interwencyjnym ośrodku preadopcyjnym (art. 18 ust. 2 u.p.p.w.d.). W przypadku gdy osoba złoży wniosek bez wymaganych dokumentów, ZUS przyjmuje wniosek i wyznacza termin nie krótszy niż 14 dni i nie dłuższy niż 30 dni na uzupełnienie brakujących dokumentów. Niezastosowanie się do wezwania skutkuje pozostawieniem wniosku bez rozpatrzenia (art. 19 ust. 2 u.p.p.w.d.). Stosownie do 25 ust. 1 i ust. 2 u.p.p.w.d. osoba, która pobrała nienależnie świadczenie wychowawcze, jest obowiązana do jego zwrotu. Za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze uważa się świadczenie wychowawcze przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą to świadczenie; świadczenie wychowawcze wypłacone osobie innej niż osoba, której świadczenie zostało przyznane, z przyczyn niezależnych od ZUS; świadczenie wychowawcze wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia. Stosownie do art. 27 ust. 1 u.p.p.w.d. ZUS może bez zgody strony zmienić lub uchylić prawo do świadczenia wychowawczego, jeżeli uległa zmianie sytuacja rodzinna mająca wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego, osoba nienależnie pobrała świadczenie wychowawcze lub wystąpiły inne okoliczności mające wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego. Natomiast na podstawie art. 28 ust. 1 u.p.p.w.d. w sprawach nieuregulowanych w niniejszej ustawie stosuje się przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r. poz. 735 i 1491), z zastrzeżeniem ust. 2 oraz z zastrzeżeniem, że organem wyższego stopnia w stosunku do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych jest Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Przechodząc na grunt rozpatrywanej sprawy w pierwszej kolejności należy wskazać, że organy nie wyjaśniły czy skarżąca wniosek o świadczenie wychowawcze złożyła w związku z przybyciem na terytorium Polski w związku z działaniami wojennymi na Ukrainie. Ustalenie tej okoliczności, w świetle przytoczonych powyżej art. 1 ust. 2 u.p.p.w.d. oraz art. 26 ust. 1 pkt 2 ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy, determinuje bowiem konieczność wezwania skarżącej do przedstawienia dokumentów potwierdzających legalny pobyt i dostęp do rynku pracy w Polsce w okresie od 11 kwietnia 2022 r. do 31 maja 2022 r. Dostrzec należy, że na etapie odwołania od decyzji skarżąca przedłożyła oświadczenie podmiotu o powierzeniu wykonywania pracy w okresie od dnia 26 stycznia 2022 r. do 24 lipca 2022 r., jednak na formularzu wniosku o świadczenie wychowawcze zaznaczyła, że jest obywatelem Ukrainy i po 23 lutego 2022 r. przybyła wraz z dzieckiem z Ukrainy do Polski w związku z działaniami wojennymi. Niezależnie od powyższego zwrócić należy uwagę, że z treści art. 19 ust. 2 u.p.p.w.d. jednoznacznie wynika, że może on stanowić podstawę wezwania wnioskodawcy do uzupełnienia wniosku w toku jego rozpoznawania, nie zaś w przypadku gdy informacja o przyznaniu świadczenia wychowawczego została już wydana – tak jak to miało miejsce w niniejszej sprawie. Ponadto na mocy art. 61 § 4 k.p.a, którego stosowanie nie zostało wyłączone na podstawie przepisów u.p.p.w.d., organ powinien zawiadomić skarżącą o wszczęciu wobec niej postępowania z urzędu. Możliwość uchylenia prawa do świadczenia wychowawczego przez organ bez zgody strony, wynikająca z art. 27 ust. 1 u.p.p.w.d., nie jest równoznaczna z brakiem obowiązku powiadomienia strony o wszczęciu takiego postępowania. Podkreślić przy tym należy, że prowadzenie postępowania administracyjnego musi odbywać się z poszanowaniem zasad ogólnych, wynikających z k.p.a., tj. art. 6, art. 7, art. 9 i art. 10 gdyż jest to ściśle powiązane z art. 2 i art. 7 Konstytucji RP. W tym miejscu zwrócić uwagę należy, że art. 14 ust. 10 u.p.p.w.d. modyfikuje treść art. 9 i 10 k.p.a., lecz ma on zastosowanie wyłącznie w przypadku gdy rozstrzygnięcie podejmowane jest przez zautomatyzowane przetwarzanie danych osobowych (tj. AI), a taka sytuacja nie wystąpiła w niniejszej sprawie. Z akt sprawy nie wynika, aby skarżąca została pouczona przez organ o prawie do wyrażenia własnego stanowiska. Takiego pouczenia nie zawiera druk wniosku o przyznanie świadczenia, ani decyzja organu I instancji. Pouczenie takie powinno być według Sądu, wystosowane do strony przed podjęciem rozstrzygnięcia merytorycznego w sprawie, żeby umożliwić jej faktyczną realizację prawa do obrony. Wskazać również należy, że postępowania administracyjne z art. 25 u.p.p.w.d. i art. 27 u.p.p.w.d. są odrębne. Postępowanie w sprawie uchylenia lub zmiany prawa do świadczenia wychowawczego jest nowym postępowaniem wobec postępowania zakończonego materialnoprawną czynnością ustalenia prawa do tego świadczenia. Decyzja uchylająca lub zmieniająca prawo do świadczenia wychowawczego ma charakter konstytutywny i działa ze skutkiem ex nunc (z mocą na przyszłość, od daty wydania decyzji). Tym samym w trybie art. 27 u.p.p.w.d. nie podlega uchyleniu lub zmianie prawo do świadczenia wychowawczego już wcześniej skonsumowane. Zważywszy na bezwzględny obowiązek niezwłocznego informowania organu przez osobę otrzymującą świadczenie o każdej zmianie mającej wpływ na prawo do świadczenia (art. 20 ust. 1 u.p.p.w.d.), w przypadku niedopełnienia tego obowiązku i pobrania świadczenia, które się stronie nie należało (a okres, na jaki przyznano świadczenie dobiegł końca) zamiast procedury uchylenia lub zmiany prawa do świadczenia wychowawczego, organ zobowiązany jest w oparciu o materialnoprawną podstawę zwrotu nienależnie pobranego świadczenia (art. 25 ust. 1 u.p.p.w.d.) wdrożyć postępowanie administracyjne polegające na uznaniu świadczenia pobranego za nienależnie pobrane i doprowadzić do jego zwrotu wraz z odsetkami ustawowymi (wydając w tym przedmiocie decyzję administracyjną). W sytuacji gdy przyznane prawo do świadczenia wychowawczego nie zostało całkowicie skonsumowane, a wyjdą na jaw okoliczności, że przyznane świadczenie jest nienależne, w pierwszej kolejności należy doprowadzić do wydania decyzji o uchyleniu prawa do świadczenia wychowawczego (od dnia orzekania w przedmiotowej kwestii), a dopiero później do orzekania (poprzez wydanie decyzji administracyjnej) o nienależnie pobranym świadczeniu za okres w jakim zostało ono wypłacone. Pogląd ten znajduje potwierdzenie w Komentarzu do Ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci pod red. J. Blicharz i inni (LEX/el. 2019 do art. 27) oraz orzecznictwie sądów administracyjnych (por. wyrok WSA w Gdańsku z dnia 8 maja 2024 r. o sygn. II SA/Gd 140/24 i przywołane w nim orzeczenia; wyrok NSA z dnia 30 listopada 2023 r. o sygn. akt I OSK 172/22; wyrok NSA z dnia 28 lipca 2023 r. o sygn. akt I OSK 1014/21, wyrok WSA w Poznaniu z dnia 27 marca 2024 r. o sygn. IV SA/Po 137/24). W niniejszej sprawie organ nie wyjaśnił, czy przedmiotowe świadczenie za kwiecień i maj 2022 r. zostało skarżącej wypłacone. Jeśli ww. świadczenie zostało wypłacone i organ uważa, że było to świadczenie nienależnie pobrane winien wszcząć postępowanie na podstawie art. 25 u.p.p.w.d. W trakcie tego postępowania organ rozważy czy wypłacone świadczenie spełnia przesłanki nienależnie pobranego świadczenia, czy należne są odsetki (art. 25 ust. 3 u.p.p.w.d.) oraz czy istnieją podstawy od odstąpienia od zwrotu ww. świadczenia (art. 25 ust. 10 u.p.p.w.d.). O wszczęciu takiego postępowania strona winna być powiadomiona zgodnie z art. 61 § 4 k.p.a. oraz poinformowana o przysługującym jej prawie do złożenia wyjaśnień. Tylko decyzja wydana w trybie art. 25 u.p.p.w.d. jest podstawą do ewentualnego wszczęcia postępowania egzekucyjnego wobec strony. Jak już wyżej wyjaśniono, w trybie art. 27 u.p.p.w.d. nie podlega uchyleniu lub zmianie prawo do świadczenia wychowawczego już wcześniej skonsumowane. Wskazać należy również, że z decyzji organu I instancji nie wynikało, żeby skarżąca została zawiadomiona o wszczęciu z urzędu postępowania zgodnie z wymogami art. 61 § 4 k.p.a., a tym samym nie określono, w jakiej sprawie, tj. w jakim przedmiocie organ prowadzi postępowanie. Ponadto w decyzji organu I instancji przedmiotem postępowania uczyniono przede wszystkim sprawę uchylenia prawa do świadczenia wychowawczego, mimo że nie powołano w tej decyzji przepisu art. 27 u.p.p.w.d. Decyzja ta zawiera bowiem wyraźne rozstrzygnięcie w przedmiocie uchylenia prawa do świadczenia wychowawczego przyznanego w informacji z dnia 13 czerwca 2022 r. Natomiast w dalszej części decyzji organ I instancji umieścił informację, że wypłacone przedmiotowe świadczenie wychowawcze za okres od 1 kwietnia 2022 r. do 31 maja 2022 r. stanowi nienależnie pobrane świadczenie, o którym mowa w art. 25 ust. 2 u.p.p.w.d., i wskazał na obowiązek wpłacenia go na rachunek bankowy ZUS, z którego świadczenie zostało wypłacone. Organ nie wskazał przy tym żadnej kwoty świadczeń, które miałyby podlegać zwrotowi (wpłaceniu na rachunek ZUS). W ocenie Sądu, decyzja organu I instancji z uwagi na jej niejednoznaczną treść mogła być myląca dla skarżącej. Osnowa (rozstrzygnięcie) decyzji winna zostać sformułowana w sposób jasny, precyzyjny i czytelny dla jej adresata. Powinna być sformułowana w taki sposób, aby możliwe było wykonanie decyzji. Rozstrzygnięcia decyzji nie można domniemywać, czy też wyprowadzać z treści uzasadnienia, ponieważ powinno być wyrażone expressis verbis w osnowie decyzji. Raz jeszcze należy podkreślić, że w sprawie dotyczącej uchylenia prawa do świadczenia wychowawczego powinny być zbadane przesłanki wynikające z art. 27 ust. 1 u.p.p.w.d., a rozstrzygnięcie w tym przedmiocie może być wydane jedynie na przyszłość. Natomiast sprawa nienależnie pobranego, czyli skonsumowanego prawa do świadczenia wychowawczego, powinna być procedowana na podstawie art. 25 u.p.p.w.d. Reasumując, zdaniem Sądu organy obu instancji naruszyły w istotnym zakresie wskazane powyżej w uzasadnieniu przepisy postępowania, które miały wpływ na wynik sprawy. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy, organ zobowiązany jest uwzględnić wyżej wymienione wskazania Sądu. Organ powinien również pamiętać, że stosownie do art. 107 § 3 k.p.a. uzasadnienie decyzji powinno zawierać m.in. uzasadnienie prawne, tj. wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa. Mając na uwadze powyższe rozważania Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit.c w zw. z art. 135 p.p.s.a. orzekł o uchyleniu decyzji wydanych przez organy obu instancji. O kosztach nie orzeczono, gdyż sprawa korzysta z ustawowego zwolnienia od kosztów sądowych, a strona nie była reprezentowana przez radcę prawnego czy adwokata. Orzeczenia sądów administracyjnych powołane w uzasadnieniu dostępne są na www.orzeczenia.nsa.gov.pl.