II SA/Sz 479/19

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Stefan Kłosowski Sędziowie Sędzia WSA Katarzyna Sokołowska Sędzia NSA Danuta Strzelecka-Kuligowska (spr.) Protokolant starszy sekretarz sądowy Anita Jałoszyńska po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 7 listopada 2019 r. sprawy ze skargi E. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych I. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Burmistrza K. z dnia [...] r. nr [...] w części dotyczącej zwrotu przez skarżącą E. B. kwoty [...]złote z tytułu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych oraz decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r. nr [...] i poprzedzającą ją decyzję Burmistrza K. z dnia [...] r. nr [...], II. stwierdza nieważność decyzji Burmistrza K. z dnia [...] r. nr [...] oraz decyzji Burmistrza K. z dnia [...] r. nr [...] Decyzją z dnia [...] wydaną w wyniku rozpatrzenia wniosku E. B. (poprzednio A. ), zwanej dalej: "Skarżącą" Burmistrz K. przyznał: 1. zasiłek rodzinny dla: H. K. od dnia 1 listopada 2017 r. do dnia 31 października 2018 r. w kwocie [...]zł; J. K. od dnia 1 listopada 2017 r. do dnia 31 października 2018 r. w kwocie [...]zł; M. B. od dnia 1 listopada 2017 r. do dnia 31 października 2018 r. w kwocie [...]zł; 2. dodatek z tytułu kształcenia i rehabilitacji dziecka niepełnosprawnego powyżej 5 roku życia dla: H. K. od dnia 1 listopada 2017 r. do dnia 31 maja 2018 r. w kwocie [...]zł; M. B. od dnia 1 listopada 2017 r. do dnia 30 września 2018 r. w kwocie [...]zł; 3. jednorazowy dodatek z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego dla: H. K. w kwocie [...]zł, J. K. w kwocie [...]zł; 4. dodatek z tytułu wychowania dziecka w rodzinie wielodzietnej dla M. B. od dnia 1 listopada 2017 r. do dnia 31 października 2018 r. w kwocie [...]zł. Następnie decyzją z dnia [...] Burmistrz K. uchylił w całości decyzję własną z dnia [...]. w sprawie przyznania zasiłku rodzinnego wraz z dodatkami na dzieci: H. K., J. K. oraz M. B.. Uzasadniając podjęte rozstrzygnięcie Burmistrz wyjaśnił, że w wyniku przeprowadzonej kontroli ustalono błędne wyliczenie dochodu rodziny Skarżącej stanowiącego podstawę przyznania świadczeń. W toku postępowania w sprawie zmiany decyzji z dnia [...] organ zwrócił uwagę na rozliczenia PIT Skarżącej za lata 2016 i 2017, którymi nie dysponował w momencie rozpatrywania wniosku, a które w jego ocenie miały wpływ na sposób wyliczenia dochodu. W tej sytuacji stwierdził podstawę do wznowienia postępowania w sprawie ustalenia prawa do zasiłku rodzinnego wraz z dodatkami, a następnie uchylenia decyzji przyznającej świadczenia. Kolejną decyzją z dnia [...] Burmistrz K. odmówił przyznania E. B.: - zasiłku rodzinnego dla: H. K., J. K. oraz M. B.; - dodatku z tytułu kształcenia i rehabilitacji dziecka niepełnosprawnego powyżej 5 roku życia dla: H. K. oraz M. B.; - jednorazowego dodatku z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego dla: H. K. oraz J. K.; - dodatku z tytułu wychowania dziecka w rodzinie wielodzietnej dla M. B.. W uzasadnieniu Burmistrz podniósł, że na skutek kontroli w Ośrodku wznowiono postępowanie w sprawie wniosku Skarżącej z dnia 21 września 2017 r. oraz ponownie przeliczono jej dochód. W wyniku ponownego przeliczenia dochodu Strony stwierdzono, że przekracza on kryterium dochodowe, a w rezultacie odmówiono przyznania wnioskowanych świadczeń. W następstwie wskazanych rozstrzygnięć decyzją z dnia [...] Burmistrz K. uznał, że kwoty zasiłku rodzinnego wraz z dodatkami wypłacone w okresie od dnia 1 listopada 2017 r. do 28 lutego 2018 r. w wysokości [...] zł były nienależnie pobranymi świadczeniami rodzinnymi. Jednocześnie organ przytoczył treść art. 30 ust. 2 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych. W wyniku rozpoznania odwołania Skarżącej od wskazanej decyzji Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia [...] utrzymało w mocy decyzję Burmistrza K. z dnia [...] Decyzją z dnia [...] nr [...], wydaną na podstawie art. 25 i 30 ustawy o świadczeniach rodzinnych, Burmistrz K. wezwał E. B. do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych: 1. w kwocie [...]zł ustalonych decyzją ostateczną z dnia [...] nr [...]; 2. w kwocie [...]zł ustalonych decyzją ostateczną z dnia [...] nr [...] W uzasadnieniu organ I instancji podał, że decyzją z dnia [...]. SKO w K. utrzymało w mocy decyzję Burmistrza K. w sprawie uznania, że świadczenia rodzinne w wysokości [...] zł wypłacone Skarżącej w okresie od 1 listopada 2017 r. do 28 lutego 2018 r. były nienależnie pobranymi świadczeniami rodzinnymi. Z kolei decyzją z dnia [...] SKO w K. utrzymało w mocy decyzję Burmistrza K. z dnia [...] w sprawie uznania, że kwoty zasiłku rodzinnego pobrane przez Skarżącą w okresie od 1 marca 2017 r. do 31 października 2017 r. w wysokości [...] zł były nienależnie pobranymi świadczeniami rodzinnymi. Jednocześnie organ powołując się na przepis art. 30 ust. 2 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych, stwierdził podstawę do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń w łącznej kwocie [...]zł ([...] + [...] zł). W rezultacie rozpoznania sprawy na skutek wniesionego odwołania, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 Kodeksu postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2018 r., poz. 2096), zwanego dalej: "k.p.a." oraz art. 30 ust. 1 i 2 pkt 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2017 r., poz. 1952) Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia [...] nr [...] utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu podjętego rozstrzygnięcia Kolegium przytoczyło dotychczasowy przebieg postępowania i wskazało, że Burmistrz K. decyzją z dnia [...] uznał, że wypłacony E. B. na dzieci zasiłek rodzinny wraz z dodatkami w okresie od 1 listopada 2017 r. do 28 lutego 2018 r., w kwocie [...]zł, jest świadczeniem nienależnie pobranym, w sytuacji, gdy kontrola w Ośrodku wykazała, że dochód rodziny Skarżącej został błędnie wyliczony, a w konsekwencji nieprawnie przyznano Stronie zasiłek rodzinny wraz z dodatkami. Świadczenie to było przyznane decyzją z dnia [...]. nr [...], która po wznowieniu postępowania została uchylona w całości oraz odmówiono przyznania świadczenia. Następnie Kolegium decyzją z dnia [...] utrzymało w mocy decyzję Burmistrza K. uznającą świadczenie za nienależnie pobrane. Podobna sytuacja miała miejsce w odniesieniu do zasiłku rodzinnego wypłaconego za okres od 1 marca 2017 r. do 31 października 2017 r., bowiem Burmistrz K. decyzją z dnia [...] uznał że wypłacony Skarżącej zasiłek rodzinny wraz z dodatkami za ten okres, w kwocie [...]zł, jest świadczeniem nienależnie pobranym. Świadczenie to było przyznane kolejno decyzjami z dnia [...] [...] oraz z dnia [...]. Samorządowe Kolegium Odwoławcze stwierdziło nieważność tych decyzji odpowiednio decyzjami z dnia [...]. nr [...], [...] oraz [...] W dalszej części uzasadnienia Kolegium podniosło, że art. 30 ust. 2 pkt 4 ustawy w sposób jednoznaczny przewiduje oczywisty skutek w postaci powstania nienależnie pobranych świadczeń, a w konsekwencji powstania obowiązku ich zwrotu, w razie wystąpienia opisanej w nim przesłanki, to jest pobrania świadczenia przyznanego na podstawie decyzji, której następnie stwierdzono nieważność z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa albo świadczenia przyznanego na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania i osobie odmówiono prawa do świadczenia rodzinnego. Zdaniem organu odwoławczego okoliczności związane z istnieniem świadomości strony co do spełnienia przesłanek ustawowych, ewentualnym wprowadzeniem w błąd, które mogłyby mieć wpływ na powstanie nienależnie pobranych świadczeń na podstawie art. 30 ust. 2 pkt 1-3 i 5 ustawy, w przypadku zachodzącym w niniejszej sprawie na podstawie art. 30 ust. 2 pkt 4 ustawy, nie mają znaczenia. E. B. wywiodła skargę na powyższą decyzję Kolegium z dnia [...] do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie. Zarzuciła zaskarżonemu rozstrzygnięciu naruszenie art. 6 i 7 k.p.a., wskazując, że pobierała świadczenie w dobrej wierze. Jednocześnie wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości, ewentualnie stwierdzenie wydania decyzji z naruszeniem prawa oraz zasądzenie na jej rzecz kosztów postępowania. Skarżąca nie zgadza się z rozstrzygnięciem w przedmiocie zwrotu świadczeń, które pobrała, w sytuacji gdy ze swojej strony przedstawiła niezbędną dokumentację, zaś organ błędnie naliczył świadczenie. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie. Zarządzeniem dnia 6 listopada 2019 r. Sąd zwrócił się do MGOPS w K. o nadesłanie faksem decyzji z dnia [...] nr [...] oraz decyzji z dnia [...] nr [...], a nadto postanowienia o wznowieniu postępowania z dnia [...] oraz decyzji z dnia [...] nr [...] W odpowiedzi na wezwanie organ wyjaśnił, że w sprawie E. B. nie zostało wydane postanowienie o wznowieniu z dnia [...] nr [...] Pismo o takim numerze wymienione zostało na zawiadomieniu o wszczęciu z urzędu postępowania nr [...] z dnia 23 marca 2018 r. jako numer decyzji przyznającej świadczenia. Wpisane jednak zostało przez omyłkę pisarską z innego postępowania. Na rozprawie dnia 7 listopada 2019 r. Sąd postanowił zobowiązać organ (SKO w K.) do nadesłania dokumentacji związanej ze wznowieniem postępowania w sprawie decyzji Burmistrza K. z dnia [...] nr [...] w terminie 5 dni i dowód z tych dokumentów przeprowadzić poza rozprawą. W odpowiedzi na wezwanie Samorządowe Kolegium Odwoławcze w piśmie z dnia 12 listopada 2019 r. wyjaśniło, że nie posiada dokumentacji związanej ze wznowieniem postępowania w sprawie decyzji Burmistrza K. z dnia [...] Jednocześnie Kolegium wskazało, że pracownik organu I instancji wyjaśnił telefonicznie, że doszło prawdopodobnie do omyłkowego podania numeru decyzji, zaś wszystkie decyzje znajdują się w aktach I instancji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie z w a ż y ł, co następuje: Na wstępie wyjaśnić należy, iż zgodnie z przepisem art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2019 r. poz. 2167 – j.t.), kontrola sądowa zaskarżonych decyzji, postanowień bądź innych aktów, wymienionych w art. 3 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r. poz. 1302 – j.t. ze zm.), zwanej dalej: "p.p.s.a.", sprawowana jest przez sądy administracyjne w oparciu o kryterium zgodności z prawem. Zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną. Natomiast zgodnie z art. 135 p.p.s.a., sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia. Skarga okazała się częściowo zasadna, jednak nie z przyczyn w niej podnoszonych. Przedmiotem oceny Sądu stała się decyzja w sprawie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych ustalonych ostatecznymi decyzjami odpowiednio z dnia [...] w kwocie [...]zł oraz z dnia [...] w kwocie [...]zł. Podstawę materialnoprawną wymienionych decyzji stanowił art. 30 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, zgodnie z którym osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Z kolei stosownie do art. 30 ust. 2 pkt 4 ww. ustawy za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne przyznane na podstawie decyzji, której następnie stwierdzono nieważność z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa albo świadczenie rodzinne przyznane na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania i osobie odmówiono prawa do świadczenia rodzinnego. Z powyższej normy jednoznacznie wynika, że wyeliminowanie decyzji przyznającej świadczenie rodzinne we wskazanych powyżej trybach, czyli w trybie nieważności oraz wznowienia postępowania, skutkuje uznaniem wypłaconego świadczenia za nienależnie pobrane. W orzecznictwie sądowym przyjmuje się, że art. 30 ust. 2 pkt 4 ustawy, przewiduje oczywisty skutek w razie wystąpienia opisanej w nim przesłanki, a decyzja zapadła w okolicznościach w nim opisanych ma niejako charakter związany. Oznacza to, że każde świadczenie wypłacone w warunkach opisanych w cytowanym przepisie należy traktować jako świadczenie pobrane nienależnie (wyrok NSA z dnia 18 kwietnia 2013 r., sygn. akt I OSK 1773/12, dostępny www.orzecznia.nsa.gov.pl). Dla zaistnienia podstawy prawnej przewidzianej w art. 30 ust. 2 pkt 4 ustawy, decydujące znaczenie ma wyłącznie ustalenie, czy w sprawie wydano rozstrzygnięcie stwierdzające, w oparciu o art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a., nieważność decyzji przyznającej świadczenie, albo decyzję, którą po wznowieniu postępowania z przyczyn określonych w art. 145 § 1 k.p.a., uchylono dotychczasową decyzję o przyznaniu świadczenia i orzeczono o odmowie jego udzielenia. Ustawodawca w omawianym przepisie nie przewiduje żadnych dodatkowych przesłanek, w tym nie uzależnia jego zastosowania od spełnienia warunków, o których mowa w innych przepisach ustawy. Omawiana regulacja, jako stanowiąca samodzielną podstawę do wydania stosownego rozstrzygnięcia w sprawie, nie wymaga ani ponownej oceny przesłanek przyznania świadczenia ani istnienia po stronie świadczeniobiorcy określonego stanu świadomości o tym, czy uprawnienie do otrzymywania świadczenia przysługuje. Z tego też względu bez wpływu na orzeczenie organu o nienależnie pobranym świadczeniu i o obowiązku jego zwrotu muszą pozostać argumenty Skarżącej co do braku winy po Jej stronie, a błędu organu w postępowaniu w przedmiocie przyznania świadczeń rodzinnych. W tym miejscu podkreślenia wymaga, że o ile w aktach sprawy znajdują się decyzje potwierdzające prawidłowość zaskarżonej decyzji odnośnie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych w kwocie [...]zł, o tyle w aktach brak jest materiału potwierdzającego słuszność decyzji w zakresie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych w kwocie [...]zł. Zdaniem organów w odniesieniu do Skarżącej zastosowanie miał przepis art. 30 ust. 2 pkt 4, bowiem decyzja Burmistrza K. z dnia [...] na mocy której przyznano Skarżącej świadczenia rodzinne na dzieci, została uchylona decyzją z dnia [...] wydaną w trybie wznowienia postępowania. W rezultacie organy uznały, że wypłacony wnioskodawczyni zasiłek rodzinny wraz z dodatkami w okresie od 1 listopada 2017 r. do 28 lutego 2018 r. w kwocie [...]zł jest świadczeniem nienależnie pobranym, który podlega zwrotowi. Tymczasem w aktach sprawy brak jest postanowienia o wznowieniu postępowania zakończonego decyzją z dnia [...] na mocy której przyznano wnioskodawczyni świadczenia. Postępowanie wyjaśniające prowadzone w tym zakresie przez Sąd również nie potwierdziło, aby organy obu instancji dysponowały rozstrzygnięciem podjętym w przedmiocie wznowienia postępowania zakończonego decyzją z dnia [...] W rezultacie nie sposób przyjąć, aby decyzja z dnia [...] uchylająca decyzję z dnia [...] została wydana w trybie nadzwyczajnym (wznowienia postępowania). Zdaniem Sądu rozstrzygnięcie to, jak i kolejna decyzja z dnia [...] o odmowie przyznania Skarżącej świadczeń rodzinnych - zostały podjęte bez podstawy prawnej, co stanowiło podstawę do stwierdzenia nieważności wymienionych rozstrzygnięć stosownie do art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a. w myśl którego Sąd uwzględniając skargę na decyzję stwierdza jej nieważność w całości lub w części, jeżeli zachodzą przyczyny określone w art. 156 Kodeksu postępowania administracyjnego lub w innych przepisach. Z kolei stosownie do art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. organ administracji publicznej stwierdza nieważność decyzji, która wydana została bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa. Jak zostało to już wyjaśnione wyżej, organ prowadząc postępowanie w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia, jest obowiązany do ustalenia tylko tych okoliczności faktycznych, które mają bezpośredni wpływ na rozstrzygnięcie końcowe sprawy, a zatem w sytuacji gdy błędnie, bez podstawy prawnej uchylono uprzednią decyzję przyznającą świadczenie oraz odmówiono przyznania świadczeń rodzinnych, to kolejne decyzje, wydane w ich następstwie, czyli decyzja ostateczna z dnia [...] oraz poprzedzająca ją decyzja organu I instancji uznająca, że kwoty zasiłku rodzinnego wraz z dodatkami wypłacone w okresie od 1 listopada 2017 r. do 28 lutego 2018 r. w wysokości [...] zł były nienależnie pobranymi świadczeniami rodzinnymi oraz decyzje odpowiednio z dnia [...] oraz [...] w zakresie dotyczącym zwrotu tych nienależnie pobranych świadczeń w wysokości [...] zł – zostały wydane z naruszeniem prawa materialnego, tj. art. 30 ust. 2 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych, które miało wpływ na wynik sprawy, co skutkowało ich uchyleniem stosownie do art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Ponownie rozpoznając sprawę, organ zobowiązany będzie do dokonania oceny sytuacji Skarżącej przy uwzględnieniu stanowiska zaprezentowanego w orzeczeniu Sądu. Z przytoczonych wyżej względów, Sąd orzekł o uchyleniu zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji w części określonej w sentencji wyroku, jak również decyzji z dnia [...] oraz dnia [...] – w oparciu o art. 145 § 1 pkt 1 lit. a w zw. z art. 135 p.p.s.a., zaś w pozostałej części Sąd oddalił skargę na podstawie art. 151 powołanej ustawy. Jednocześnie Sąd stwierdził nieważność decyzji Burmistrza K. odpowiednio z dnia [...] oraz [...] stosownie do art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a.